MD hám PQJ / Inglis hám qaraqalpaq tillerindegi atlıq sózler

I BAP. ATLÍQ SÓZLER – TIPOLOGIYALÍQ PROBLEMA

SÍPATÍNDA

1.1. Atlıq – predmetlik xarakterdi bildiriwshi sóz shaqabı

sıpatında

Hár bir tildin ózine tán qásiyetleri bar. Tildiń nızamqaǵıydaları hámme til ushın birdey emes, sebebi hár qanday tildiń óziniń tariyxiy rawajlanıw jolları bar. Tildiń tariyxiy rawajlanıw dáwrinde tildiń lingvistikalıq, genetikalıq

ózgeshelikleri ajıralıp shıǵadı.

Tildiń tuwısqan hám tuwısqan bolmaǵan sistemaların bir-biri menen salıstırılıp úyreniw keyingi jıllarda júdá keń tárizde óspekte.

Inglis tilin ana tili sistemasına tayanıp úyreniw ekinshi bir tildi tez úyrenip alıwǵa júdá jaqsı járdem beredi. Hár bir adam ana tilin jaqsı bilse, onın teoriyalıq hám ámeliy táreplerin úyrense, onda inglis tilin meńgerip alıwı ańsat boladı. Bunda oqıwshılardıń pikir alısıw dárejesi ósedi.

Uzaq dáwirler dawamında jasalǵan tildiń eń bahalı ǵáziyneleriniń biri onıń sózlik sostavı. Sózlik sostav ózgermeytuǵın, rawajlanbaytuǵın, bárháme bir qálipte turatuǵın nárse emes, ol úzliksiz ósedi, ózgeredi hám jańalanadı. Sózlik sostavındaǵı bunday ózgerislerdi bayqaw, onı esapqa alıw hám perspektivasın anıqlaw – til biliminiń baslı problemalarınan esaplanadı.

Hár bir konkret tildiń sózlik sostavın bayıtıwdıń tiykarǵı ishki usıllarınıń biri sóz jasaw bolıp esaplanadı. Jańa sózler hár bir tildiń óziniń ishki rawajlanıwına sáykes arnawlı qaǵıydalar tiykarında jasaladı. Jańa sózler belgili bir talaplarǵa sáykes eki túrli jol menen payda boladı.: birinshiden tildegi burınnan bar

11

sózlerden hár qıylı sóz jasaw usılları arqalı jańa mánidegi sózler jasaladı., ekinshiden turmıstaǵı belgili bir jańa túsiniklerdi anlatıw ushın basqa tillerdiń sózleri ózlestiriledi.

Jańa sóz jasaw usılların bazı bir tilshiler leksikologiyada, bazı birewleri grammatikada úyreniwdi, geyparaları sóz jasawdı til iliminiń arnawlı bir tarawı dep óz aldına bólip shıǵarıwdı alǵa súredi. Sózdiń jasalıwı hám grammatika, hám leksikologiya menen tikkeley baylanıslı, derlik tildiń barlıq tarawları menen qatnası bar. Máselen, sóz mánisiniń keńeyiwi konversiya, abbreviatura tuwralı kóbinese leksikologiyada tereńirek úyreniletuǵın bolsa, kompoziсiya forma jasawshı morfemalardıń sóz jasawshı morfemalarǵa aylanıwı, sózdiń jasalıwınıń sóz shaqapları menen baylanıslı máseleleri kóbinese grammatikada úyreniledi. Sózlerdegi páttiń Ózgeriwi yamasa ayırım seslerdin ózgeriwi arqalı jana sóz jasaw bolsa - tek fonetikaǵa baylanıslı boladı.

Sonı aytıw kerek, sózdiń jasalıwı menen tikkeley baylanıslı bolǵan tildegi sózlerdiń mánileri haqqında da pikir júrgiziw orınlı esaplanadı. Sózlerdiń mánileri hár qıylı bolıwı menen bir topar sózler ortasında máni jaqınları da seziledi. Sonday-ak, mánilik jaqtan ortaklıqqa iye topardaǵı sózler grammatikalıq jaqtan da ulıwmalıq qásiyetke iye boladı. Tildegi bunday qubılıslar barlıq sózlerdi leksika-grammatikalıq jaqtan toparlarǵa bolıp, klassifikaсiyalawǵa mumkinshilik beredi. Sóz shaqapları degennen biz tildin leksikalıq birlikleriniń (sózlerdiń) grammatikalıq toparlarǵa bóliniwin tusinemiz. Sózlerdi xár qıylı toparlarǵa jatqarıw olardın anaw ya mınaw dárejede ortaq semantikalıq-grammatikalıq belgilerge iye ekenligine tikkeley baylanıslı boladı.

Hár qıylı sóz shaqaplarına kiretuǵın sózler bir-birinen grammatikalıq mánileri jaǵınan, morfologiyalıq belgileri xám sintaksislik xızmeti boyınsha ayrılıp turadı. Tildegi qálegen sóz

12

leksika-grammatikalıq jaqtan belgili bir sózlerdin toparına, anaw ya mınaw sóz shaqaplarına tiyisli boladı. Sóz shaqaplarınan tısqarı sóz joq.

Jeke tillerdin morfologiyasında sóz shaqapları máselesin sheshiwde, olardı klassifikaсiyalawda ulıwma sóz shaqapları teoriyasına suyeniledi. Sonday-aq jeke tildin ózinshelik ózgeshilikleri de sózsiz esapqa alınıwı zárur.

Sózlerdegi páttiń ózgeriwi yamasa ayırım seslerdiń ózgeriwi arqalı jańa sóz jasaw bolsa tek fonetikaǵa baylanıslı boladı. Tildegi burınnan bar sózlerden sol tildiń ishki nızamlılıqlarına sáykes jańa mánidegi dórendi sózlerdiń jasalıwı proсessin til biliminiń sóz jasalıw tarawı izertleydi ( 18,20).

Lingvistikada atlıq sóz4 shaqabına jámlesetuǵın sózlerdiń hámmesine ortaq grammatikalıq belgi – olardıń zatlıq mánisi esaplanadı. Shınında da tarixıy jaqtan alıp qarasaq, atlıq sózler eń dáslep fizikalıq jaqtan bar zatlardıń atamaların bildirgen dep shamalawǵa boladı. Máselen, dáslep atlıq sózler temir, tas, suw, torańǵıl, jantaq hám t.b. sıyaqlı belgili bir materiallıq zatlardıń (abstrakt) mánisti bildiretuǵın waqıt, eles, aw, jaqtılıq, suyıqlıq, ǵárezsizlik hám t.b. sıyaqlı sozler payda bolǵan. Sońǵı sózlerde de zatlıq mánis bar. Biraq aldıńǵı topardaǵı sózlerdiń zatlıq (materiallıq) mánisinen ayırılıp turadı.

Atlıq sózlerdiń sintaksislik ayrıqshalıǵı eńǵ aldı menen olardıń gápte baslawısh hám tolıqlawısh xızmetinde jumsalıwınan kórinedi. Sonday-aq, atlıq sózler atawısh-bayanlawısh xızmetinde de (men oqıwshıman), atlıq sózlerden jasalǵan basqa aǵza menen baylanısa otırıp, anıqlawısh xızmetinde de (ol oqıwshınıń kitabı), pısıqlawısh xızmetinde de (ol kesh keldi) jumsalıwı mumkin. Atlıq

4 Atlıq termini latınsha substantivum (substo-jasayman, barman ; substania-mańız) termini menen sáykes keledi.

13

sózler ózleriniń grammatikalıq kategoriyaları boyınsha da basqa sóz shaqablarınan ayrılıp turadı. Kópshilik dunya tillerinde ushırasatuǵın eń atlıqqa tán kategoriyalar seplik hám san kategoriyaları bolıp tabıladı.

Seplik degenimiz atlıq yamasa atlıqlasqan sóz benen basqa mánili sózler ortasında baylanıstı támiynleytuǵın grammatikalıq kategoriya. Atlıq sózler menen bir qatarda atlıq sóz ornında jumsalatuǵın (substantivlesken) basqa sózler de atlıqtıń formalarına iye boladı.

Seplik kategoriyası affiksler arqalı, tirkewishler arqalı hám sózlerdiń qatar tártibi arqalı ańlatıladı. Dunya tillerinde atlıqtıń seplik jalǵawları kóp grammatikalıq yamasa eki grammatikalı bolıp keliwi, al ayırım tillerde sepliktiń bolmawı da mumkin. máselen, venger tilinde jigirma eki, eston tilinde on tórt, orıs tilinde, sonday-aq qaraqalpaq tilinde atlı seplik bar. Al inglis tilinde tek eki seplik bar. Sepligi az yamasa sepliksiz tillerde seplik kategoriyasınıń ornın kómekshi sózler yamasa sózlerdiń orın tártibi almastıradı. Bunday tiller kóbinese analitikalıq tiller boladı. Al sintetikalıq tillerde bolsa, tubirlerde affikslerdiń jalǵanıwı, sonıń ishinde affikslerdiń bir turi bolǵan seplik jalǵawlarınıń jalǵanıwı tán qásiyet boladı.

Turkiy tillerde sepliklerdi shártli turde eki toparǵa bóliwge boladı: grammatikalıq qatnastı bildiretuǵın hám keńshilik qatnastı bildiretuǵın seplikler. Bull shártli bolıw. Sebebi sepliklerdiń hámmesi de grammatikalıq qatnastı ańlatadı. Keńshilik qatnastı bildiriwshi barıs, shıǵıs, orın seplikleriniń ózleri de mudamı keńshilik mánisiti bildire bermewi mumkin. Mısalı: qaladan qayttım - aǵamnan aldım, awılǵa bardı - balaǵa ayttı. Bul jubaylaslardıń aldıńǵılarında keńshilik mánisi anıq bilinip tur, al sońǵılarında onday mánis sezilmeydi. Kerisinshe olarda obektivlik qatnas kórinedi. Sonday-aq turkiy tillerdi ataw

sepliginen basqa

14

barlıq seplikler ózleriniń grammatikalıq formalarına iye boladı. Al ataw sepligi turaqlı halda joq (nul) kórsetkishte bolıp, basqa seplik jalǵawları onıń ustine qosıladı. San kategoriyası atlıq sózlerge tán kategoriya retinde qaraladı. Biraq bul kategoriya atlıqtan basqa da kóplegen sóz shaqaplarına qatnaslı boladı. San kategoriyası dúnya tilleriniń hámmesinde de ushırasadı. Sebebi bir zat penen kóp zattıń ayırmashılıǵı tilde óz kórinisin tabıwǵa tiyisli. San kategoriyası dunya tillerinde birlik hám kóplik turinde eki grammatikalı, birlik, ekilik hám kóplik turinde ush grammatikalı, birlik, ekilik, ushlik hám kóplik turindetórt grammatikalı bolıwı mumkin. Mısalı, bala - balalar - eki grammatikalı san kategoriyası: bolgar tilinde – vestnik (gazeta) – vestnika (deset vestnica) – vestnitsi (pyat shagov) ush grammatikalı san kategoriyası. Eski grek, eski rus tilinde hám házirgi arab tilinde ekilik kategoriyası da ushırasadı.

Sonday-aq tek birlik formada, tek kóplik formada ǵana jumsalatuǵın atlıq sózler de ushırasadı. Bunday sózler ásirese, orıs tilnde kóbirek jumsaladı. Máselen, benzin, zoloto, bogatsvo sıyaqlı sózler birlik formada jumsala otırıp, kóplik mánisti bildiredi; kerisinshe, ochki, chası, nojniсı, bryuki tipindegi sózler birlik formada jumsalmaw, mudamı kóplik formada jumsala otırıp, bir nárseniń atın (birlik mánini) bildiredi.

Atlıq sózlerdiń bulardan basqa da grammatikalıq kategoriyaları bar. Atap aytqanda, anıqlıq-anıqsızlıq (opredelennostneopredelennost), janlılıq-jansızlıq

(odushevlennostneodushevlennost), rod, bet kategoriyaları. Bular dunya tillerinde keń taralǵan. máselen, anıqlıq-anıqsızlıq kategoriyası inglis, franсuz, nemis, grek, arab tillerinde kómekshi sózler turindegi artikller arqalı, skandinaviya tillerinde, rumın, bolgar, alban tillerinde affiksler turindegi artikller menen ańlatıladı. Bunday kategoriyaları rawajlanbaǵan tilleri de kóp. Ol tillerde anıqlıq-anıqsızlıq

15

kategoriyasınıń ornına basqa kategoriyalar almastırıwı mumkin. Máselen, seplik kategoriyası: on vıpil vodı (ol suw ishti) on vıpil vodu (ol suwdan ishti)5.

Janlılıq-jansızlık, rod kategoriyaları rus tiline tán bolsa, olar turkiy tillerde sonıń ishinde qaraqalpaq tiline tán emes.

1.2. Atlıq kategoriyalarınıń qısqasha sıpatlaması

Leksika-semantikalıq belgisi boyınsha, predmetlik máni ańlatıwshı sózler atlıq dep ataladı. Predmetlik máni keń túsinik. Ol logikalıq túsinik emes, ol grammatikalıq túsinik bolıp esaplanadı. Bunan konkret predmetlerdiń (dápter, terek, kóshe) tiri maqluqlardıń, adamlardıń (student, qus, haywan), ósimliklerdiń (jantaq, boyan, gúl); zatlardıń (kómir, gaz), geografiyalıq orınlardıń (Qońırat, Nókis) hár qıylı qásiyet hám sapanıń (erlik, jaqsılıq), tábiyat qublıslarınıń

(dawıl,jawın, qar) hám t.b.atamalar kiredi.

Predmet mánisindegi sózler birlik hóm kóplik sanda qollanıladı, olar tartımlanıw hám sepleniw uqıplıǵına iye. Atlıqtıń san, seplik, tartım kategoriyaları onıń basqa sóz shaqaplarınan ajıratıp turatuǵın tiykarǵı belgisi bolıp esaplanadı.

Atlıqlar sóz jasawda da ózine tán ózgesheliklerge iye. Qaraqalpaq tilinde shı/shi, shılıq/shilik affiksleri arqalı tek atlıqlar jasaladı.

Atlıqlardıń sintaksislik xızmetleri de hár qıylı, biraq onıń gáptegi tiykarǵı funkсiyası - baslawısh.

Mısalı: Sabırlılıq-jaqsılıqtıń nıshanı.

Ashıw-dushpan aqmaqlıqtıń pıshaǵı. (T.J)

Atlıqlar kópshilik jaǵdayda tolıqlawısh xızmetin de atqaradı. Mısalı:

Úshinlenshi kún tolǵanda, Alpamıstay balanı tarta berdi ózine.

5 Yu.S.Maslov. Vvedenie v yazıkoznanie. M.: Prosveshenie:1987, B 159.

16

Atlıqlar kelbetlik, sanlıq, almasıq hám kelbetlik feyillerden bolǵan anıqlawıshlar menen anıqlanıp qollanıladı. Mısalı: Keń peyilli azamatlarıń, qonaqqa jan beriwge tayar. Hár qaysısınıń jılawında onlaǵan gedey júr. t.b.

Atlıqlar mánilik jaqtan tómendegidey túrlerge bólinedi: 1) ǵalabalıq hám menshiklik atlıqlar, 2) konkret hám abstrakt atlıqlar, 3) dara, jámlewshi hám zatlıq atlıqlar, 4) betlik hám betlik emes atlıqlar,

5) anıq hám anıq emes atlıqlar.

Ǵalabalıq hám menshikli atlıqlar. Birgelikli predmet háreket, sapa, qubılıs hám hal jaǵdaylardıń wlıwma atamasın bildiretuǵın atlıqlar ǵalabalıq atlıqlar dep ataladı: bala, stol, kitap, qoy, jawın, samal,taw, dárya jıynalıs h.t.b.

Menshikli atlıqlar. Adamlarǵa, ayırım haywanlarǵa hám jansız predmetlerge, predmetlerdiń geypara túrlerine hám sortlarına, olardı ózlerine uqsas birgelikli predmetlerden ajratıw ushın arnawlı qoyılǵan shártli atamalardı bildiredi. Máselen: 1) Adamlardıń atı familiyaları: Berdaq, Aydos, Aliyar Dosnazarov; 2) Haywanlarǵa arnap qoyılǵan atlar: Bayshubar, Aqtırnaq, Gulsarı; 3) Geografiyalıq obektlerdiń atları: Ámiwdárya, Qaratereń, Xojeli;

4) Aspan deneleriniń atları: Ay, Quyash, Sholpan: 5) Siyasiy jámiyetlik, tariyxıy waqıyalardıń, baspaxanalardıń, gazeta hám jurnallardıń ádebiy shıǵarmalardıń kitaplardıń atları: Bozataw kóterilisi,

«Bilim» baspası, Ayqulash, «Posqan el» t.b; 6) Hár qıylı markadaǵı zatlar hám sortlardıń atamaları; Neksiya, Matiz, Qaraqum (konfeta) t.b.

Konkret hám abstrakt atlıqlar. Ǵalabalıq atlıqlar konkret hám abstrakt bolıwı múmkin. Konkret atlıqlar obektiv dúnyadaǵı konkret predmetlerdiń, tiri jánliklerdiń sonday-aq sanawǵa bolatuǵın hár qıylı qublıslardıń atın bildiredi: jay, terek, jurnal.

17

Hár qıylı abstrakt túsiniklerdiń (sapa, qásiyet, háreket, hal-jaǵıday) atamaların

bildiretuǵın atlıqlar abstrakt atlıqlar dep ataldı. Gózzalıq, kek, ar, toqshılıq.

Dara hám jámlewshi zatlıq atlıqlar. Birgelikli predmetlerdiń biriniń ataması sıpatında qollanılatuǵın ǵalabalıq atlıqlar dara atlıqlar dep ataldı. Bunday atlıqlardıń dara ekenligi onı anıqlaytuǵın sózler arqalı bildiriledi: Men

oqıǵan kitap, birinshi kóshe.

Jámlewshi atlıqlar. Birgelikli predmetlerdiń toparın jıyıntıǵın bildiredi. Bul jaǵınan olar kóplik sandaǵı atlıqlarǵa uqsaydı, biraq olar menen birdey emes. Kóplik sandaǵı atlıq sanawǵa bolatuǵın, biri birinen bólek predmetlerdi toplap kórsetedi: qálemler (eki qálem). Jámlewshi atlıqlar birgelkili kóp predmetlerdi bir pútin sıpatında bildiredi: adamzat, mal-múlik, hayuanat.

Ǵalabalıq atlıqlar ishinde zatlıq atlıqlar ayrıqsha topardı quraydı. Olar sostavı, dúzilisi jaǵınan birgelikli, biraq ayrım bóleklerge bólinetuǵın predmetlerdi bildiredi: Zatlıq atlarǵa azıqawqat atamaları (sút, un, duz); ximiyalıq elementler (kislorod, gúmis). qazba baylıqlardıń atamaları (temir, kómir), awıl xojalıq eginleriniń atamaları (biyday, arpa, júweri), hár qıylı materiallardıń atamaları (сement, sabın) h.t.b. kiredi.

Betlik hám betlik emes atlıqlar. Atlıq kim? yamasa ne? sorawlarına juwap beriwine qaray betlik hám betlik emes bolıp ekige bólinedi. Adamlardı bildirip kim? sorawına juwap beretuǵın atlıqlar betlik atlıqlar dep atladı.

Adamnan basqa tiri maqluqlardı hám jansız predmetlerdi bildiretuǵın atlıqlar ne? sorawına juwap beredi. hám óziniń tiykarǵı mánisinde qollanılǵanda betlik affikslerin qabıl etpeydi, yaǵnıy betlenbeydi sonlıqtan da olar betlik emes atlıqlar dep ataladı.

Mısalı: sıyır, pıshıq, ǵarǵa, maymıl. Betlik e mes atlıqlar tek

18

awıspalı mánide adam mánisinde qollanılǵanda ǵana betlenedi. Mısalı: Sen bir qızıl gúlseń qızlar ishinde.

Anıq hám anıq emes atlıqlar. Qaraqalpaq tilinde Hind, Evropa tillerindegidey predmettiń anıq yamasa anıq emesligin bildiretuǵın arnawlı artikller joq. Biraq soǵan qaramastan geyde predmettiń sóylewshi menen

tıńlawshıǵa anıq yamasa anıq emesligi hár qıylı usıllar menen ańlatılıw múmkin.

Anıq emes atlıqlar predmettiń sóylewshi menen tıńlawshıǵa anıq emesligin bildiredi hám olardıń aldında anıqsızlıq artikli xızmetinde bir sózi qollanıladı. Mısalı: Bir jas jigit bir meshit qáwimde bir ǵarrı menen duslasıptı.

Mısaldaǵı atlıqlardıń aldınan qollanı bir sózi jigittiń de, meshittiń de,

ǵarrınıń da anıq emes ekenligin kórsetip tur. Anıq atlıqlar predmettiń sóylewshi menen tıńlawshıǵa aldı burın anıq (belgili) ekenin bildiredi. Anıq atlıqlar kóbinshe tartımlanıp qollanıladı hám bul waqıtta olardıń qaysı betke tiyisliligi anıq boladı. Mısalı: Bizlerdiń jıllı kiyimimiz, zapas azıq-awqatımız, qural jaraǵımız da bar edi.

Atlıqlarǵa tán morfologiyalıq qásiyetlerdiń biri onıń san kategoriyası. San kategoriyası biri-birine qarama-qarsı bolǵan birlik hám kóplik sannan ibarat.

Birlik san formasında qollanıwshı atlıqlar jeke bir predmetti yaki jekkelikke ajıralmaytuǵın predmetti ańlatadı: qálem, dápter, taw, úy, student sıyaqlı. Birlik sanda qollanıwshı atlıqlar arnawlı grammatikalıq kórsetkishke iye emes, sonlıqtan atlıqlardıń bunday kórsetkishi joq forması grammatikalıq jaqtan birlik san forması dep qaraladı.

Kóplik san formasında qollanıwshı atlıqlar eki yamasa onnan da artıq predmetti (yaki anıq emes kóplikti) ańlatadı: qálemler, dápterler, tawlar,

úyler, studentler sıyaqlı. Atlıqlarda kóplik san - lar//-ler forması arqalı bildiriledi.

19

San kategoriyası birlik hám kóplik san formasına iye bolmaǵan atlıqlar da

bar.

Sanaw múmkin bolǵan predmetti ańlatatuǵın konkret, ǵalabalıq atlıqlar birlik san forması menen birge kóplik san formasında da qollanıladı: bólme-úsh bólme-bólmeler; bala-bes bala-balalar h.t.b.

Demek, bunday atlıqlar jekke bir predmetti hám de predmetlerdi san jaǵınan kópligin bildiredi: awıllar, qalalar, úyler, dáryalar t.b.

Atlıqlarda kóplik máni tómendegi usıllar menen bildiriledi: 1) morfologiyalıq usıl; 2) leksika-semantikalıq; 3) sintaksislik usıl.

1. Atlıqlarda kóplik san mánisi lar//-ler qosımtası arqalı bildiriledi. Bunday arnawlı qosımsha qosıw arqalı kóplik mániniń ańlatılıwı kópliktiń morfologiyalıq usıl arqalı bildiriliwi dep ataladı.

2.Atlıqlarda kóplik máni, eger de atlıq sóz shaqabı birlik formada tursa da ayrım predmetlerdiń ulıwmalıǵın, jámin bildirip keledi. Mısalı: xalıq, alaman, kópshilik, dúnya h.t.b. Kóplik mániniń bunday etip bildiriliwi leksikasemantikalıq usıl delinedi.

3.Atlıqlarda kóplik mánisi atlıqlardıń aldınnan muǵdardáreje ráwishler, sanaq sanlar, gúman almasıqların keltiriw, sózlerdi tákirarlaw arqalı

da payda boladı. Bul usıl menen kóplik mániniń bildiriliwi sintaksislik usıl

delinedi. Mısalı: kóp bala, úsh kitap, bir neshe qız, hár qıylı kitap, dáste-

dáste gúl hám t.b.

Tartım kategoriyası. Atlıqlar ańlatqan predmettiń belgili bir betke tiyisli ekenligin, tán ekenligin bildiretuǵın grammatikalıq kategoriya. Tartım kategoriyası bir waqıttıń ózinde hám predmetti hám onıń birewge tiyisliligin

bildiredi;

Birinshi gezekte tartım mánisi 1. Morfologiyalıq usıl menen ańlatıladı,

yaǵnıy tartım formaları bar.

20