MD hám PQJ / XIX ásir qaraqalpaq lirikasınıń kórkem-estetikalıq dárekleri

táriyplew maqsetinde qollanǵanlıǵın hám bul usıldıń ózi dástúr sıpatında XIX ásir shayırlarınıń shıǵarmalarında ónimli qollanılǵanlıǵınıń guwası bolamız. Ásirese ashıqlıq dástanlardıń ózinda ayralıq jaǵdayların sıpatlaw ushın ózin Láylidey, Májnúndey dep teńep kórsetetuǵınlıǵın bilemiz. Mısalı, “Ǵárip ashıq” dástanındaǵı Shásánemniń anasına júregi janıp, zar-zar jılap bir qosıq aytıp turaǵan jerinen,

Japa menen jábir etip,

Kózde jasım jayxun etip,

Bizdi LáyliMájnún etip,

Qızıqlı bazarǵa saldıń - dep nalısh etse, al, Ǵárip palkerge óz awqhalın aytıp berip otırǵan jerinen,

-Búgin men joldan adastım,

Meni belli jolǵa salǵıl,

Láyli deyip jolǵa tústim,

Májnún kibi shólge salǵıldegen qatarlardı kóremiz. Jáne de bunday mısallardı kóplep keltirsek boladı. Mısalı :“Yusuptey zindanǵa”, Májnún kibi sergizdana kelermen” dep teńew sıpatında qollanılǵan. Mine ashıqlıq dástanlarda keltirilgen mısallardı kórip óttik, bulsıyaqlı teńewlerden

XIX ásirdegi qaraqalpaq shayırları da óz shıǵarmalarında qollanǵan.

Al, biz sóz etip otırǵan folklorlıq obraz mine usı sıyaqlı teńewlerdiń, hár qıylı kórkelew qurallarınıń járdeminde Yaǵnıy dástnlardaǵı batır, ashıqlıq dástandaǵı ashıq obrazları, óz yarın táriplewi sıyaqlı jaǵdaylardı biz XIX qaraqalpaq shayırlarınıń shıǵarmalarınan ushıratamız.

Ájiniyaz óz shıǵar malarında qızlardıń húsni-kórkin, jamalın, lirikalıq qaharman ashıqtıń obrazların súwretlewde mine biz sóz etip otırǵan dástanlardaǵı lesikslıq elementler, súwretlew qurallarınan ónimli paydalanǵan. Mısalı,”Ǵárip ashıq” dástanındaǵı Shasánemniń obrazın bılay kóz aldımızǵa keltiremiz.

“Awzı oymaqtay, qolı sazlıdur,

11

Alǵır lashın quslı, báhár jazlıdur,

Baǵı sarhawızlı, quba ǵazlıdur,

Qolında suńqarı bardur, Sánemniń.”

“Yarımnıń jan berer jansızǵa sózi,

Heshkimge megzemes Sánemniń ózi,”

“Zawqı xosh kórgendi hayran etpege,

Kirpigi oq edi jannan ótpege”

Degen qatarlardı kóremiz. Mine bul sıyaqlı obraz jasaw usıllardan paydalanıp Ájiniyaz shayır óz dáwiriniń gózzallarınıń obrazın jaratadı. Mısalı:

Sóylegende sheker eter sózińdi,

Kórgende biymaǵrur eter ózińdi,

Báhári toydırar eki kózińdi,

Láyli, Zulayxaday qızları bardı.(“Ellerim bardı”)

Tırnadek otırıp, sonadek yurgen,

Yuzmıń jilwa menen qabaǵın kergen,

Shashlarına laǵlı marjan ótkergen.

Mıń túmen naz bilán baqar gózzallar. (“Gózzallar”)

Zıya-zulpı ráńli mısalı qundız,

Kóre almay yurgen yaqınnan hárgiz,

Láyli, Zuhra, Sánem kibi qıpsha bel,

Badı-saba kibi ótti de ketti. (“Bir janan”)

12

Biz bul qatarlardan Ájiniyaz shayırdıń óz dáwriniń hayal-qızlarınıń obrazın jaratıwda folklorlıq obrazlardan, yamasa folklorlıq súwretlew usıllarınan keń paydalanǵanlıǵınıń guwası bolamız.

Berdaq shayırdıń obraz jaratıw usılları haqqında aytatuǵın bolsaq, bizge belgili ol kópshilik shıǵarmaları el-xalıq, mártlik haqqında bolǵanlıqtan onıń ideyalı yamasa ol ulıǵlaǵan obraz bul biziń qaharmanlıq dástanlarımızdaǵı batır obrazın kópshilik shıǵarmalarına tiykar etip alǵanlıǵınıń guwsı bolamız. Demek biz sóz etip otırǵan batır obrazın xalıq dástanları bolǵan “Alpamıs”, “Qoblan”, “Edige”, “Góruǵlı” sıyaqlı dástanlardaǵı qahrmanlıqlardı, olardıń mártliklerin óz shıǵarmalarındaǵı qaharmanlardıń is-háreketlerin ashıwda paydalanadı. Mısalı, “Ernazar biy” shıǵarmasındaǵı Ernazar obrazın bılayınsha súwretleydi,

Góruǵlı bektey er edi,

Qatarda qosa nar edi,

Tolı jurtqa dárkarı edi,

Sheyit óldi ernazar biy

Dep Ernazar biyge Góruǵlınıń sıpaları menen táriplemekshi boladı.

Folklorda batırdıń jaw tárepiniń palwanı, dáwı hám qarsılas patshası jıraw tárepinen qorqınıshlı jaw tárizinde sıpatlanıp, batır bolsa usınday jawdı jeńiwi kerek, sonda ǵana haqıyqat batır boladı, xalıq múddáásin orınlap, eldi jawdan qorǵaǵan er boladı dep jawdı qorqınıshlı kúsh qılıp kórsetip otıradı. Nátiyjede sonı jeńgen batırdıń obrazı kúsheyedi. Mısalı «Qırıq qız» dástanında Surtayshanıń obrazı

Qalmaqtıń xanı Surtaysha,

Mergen edi kelleǵar,

Adım attı erenke,

Sarı jaydıń oqların,

Tuwrıladı júrkke,

13

Ókpelektiń tusı dep,

Óler jeri usı dep,

Árwaǵı artadı

Sheberlik penen kelleǵar

Sarı jaydı tartadı.13

- dep Allayar Baydı óltirgendegi momenti súwretlense, «Alpamıs»ta Tayshaxannıń, «Qoblan»da dáwlerdiń obrazlarń usılay beriledi. Berdaqtıń

«Amangeldi» shıǵarmasındaǵı xannıń obrazın beriliwi kóbinese «Qırıq qız»daǵı Nádirshanıń obrazına uqsap patshanıń eń sońǵı táǵdiri

«Amangeldi»degi xan táǵdiri menen únles. «Amangeldi»degi xannıń tulǵasın ashıp beriw ushın Berdaq bir neshe qosıq qatarların dizip, olardı boyawlar menen áshókeylep otırmaydı. Eki qatar qosıq penen-aq xannıń tiykarǵı kelbetin súwretlep berip kópshilikke túsinikli juwmaq aladı.

Qoqan xanı qıldı zorlıq,

Qız soratıp berdi qorlıq,

Asan kórsetti duǵımlıq, «Jılatpayman eldi» - dedi.

- Qaraqlapaq bermes qiızın Hámmesi de meniń qozım Tiydirmespen tiri de ózim

Dep Asan er qoqan keldi.

Xan Asandı kóp urgızdı,

13 Қарақалпақ фолклоры. Қырық қыз. VI том.Нѳкис, «Қарақалпақстан» 1980, 242-б

14

Jáne ornınan turǵızdı…- degen qatarları arqalı zalım xan obrazı kóz aldımızda gewdelenedi.

Demek XIX ásirdegi qaraqalpaq shayırlarınıń folklorlıq obrazlardan dóretiwshilik penen óz dáwiriniń kórinislerin, jámiyetlik –sociyallıq jaǵdaylar, zalım xanlıqtıń xalıqqa múnásebetin áshkaralawda paydalanadı.

1.2 XIX ásir qaraqalpaq lirikasında naqıl-maqallardıń

qollanılıwı

Naqıl-maqal degen terminniń ózi qaraqalpaqlar arasında ádewir erte dáwirlerden baslap –aq taralǵan. Bul janr basqa xalıqlardıń hámmesinde de bar. Biraq hár xalıqta hár túrli atamalar manan ataladı. Solardıń ishinde túrk tilles xalıqlardıń kópshiliginde ayırım fonetikalıq ózgeshelikler bolmasa, óz-ara jaqın atama menen berilgen. Máselen, ózbekler “maqol”, túrkmenler “naqıl ve atalar sózi”, azerbayjanlar “atalar sózi”, uyǵırlar “maqal va támsal”, qırǵızlar “maqal laqaplar”, tatarlar “mákal”, qazaqlar “maqal-mátel” dep ataydı. Bul atamanıń “hikmatlı sóz”, “mısal sóz”, “burınǵıdan qalǵan násiyat sóz”, usaǵan variyantları da bar. Qaysı xalıqta qalay aytılıp, qansha variyanları bolsa da báriniń mánisi bir.

Jáne de bul terminniń xalıq arasına taralıp, usıjanrdıń ataması bolıp qáliplesiwi haqqında kóplegen ilimpazlardıń pikirinshe, arablardıń Orta Aziya hám Qazaqstan dalalarına keliwi menen, usı territoriyalarda jasawshı túrk tilles xalıqlarǵa arab tiliniń tásirinde ótken dep tastıyıqlaydı.

“Maqal” sózi de biziń tilimizge arablardan kirgen, “orınlı sóz” yamasa tiyisli orınlarda aytılǵan sóz” degendi bildiredi. Geypara ilmpazlar usınıń dáliyli retinde ertedegi ádebiy miyraslardı kórsetedi. XI ásirdiń belgili esteliklerinen esaplanǵan “Qutadǵu bilig” hám Maxmud Qashqariydiń “Devanu luǵat it túrk” shıǵarmasında oǵada kóp naqılmaqallardıń úlgileri bar ekenligin kórsetiw múmkin. Máselen Maxmud Qashqariydiń “Devonu luǵat it turk” shıǵarmasında

15

naqıl-maqallar óziniń tematikası boyınsha, mazmunı hám kórkemlik ózgesheligi boyınsha da, házirgi dáwirdegi túrk tilles xalıqlarınıń naqıl-maqallarına uqsaslıǵı hám ózgeshelikleri de bar. Ondaǵı qaysı bir naqıldı alsań da onda turmıs shınlıǵı, sol dáwirdegi adamlardıń dúnyaǵa kóz-qarası, olardıń kúndelikli turmısı, morallıq qásiyetleri, jaqsı menen jamannıń ne ekenligin anıqlawǵa qaratıladı”14 , degen bolsa “Tonıkyuktiń húrmetine ornatılǵan eskertkishte, kórkem teńewler, epitetler, metaforalar, naqıl-maqallar, aforizmler kóp ushırasadı15.

Demek naqıl-maqallar xalıqtıń ásirler boyı puxtalap, kir juqtırmay, atadan balaǵa, góneden jańaǵa ótkerip saqlap kelgen ǵáziynesi.

Naqıl-maqallar kóbinshe poetik formaǵa iye boladı. Sonlıqtan olar mázi aytıla beretuǵın jay sózlrdey shubalańqı bolmaydı. Kópshilik sóz sheberleriniń oy eleginen ótip, shıńlanıp shıqqanlıqtan tili ótkir hám kórkem boladı.Olar ózleriniń turmısqa iykemligi uzaq oylardı qısqartqan kóleminiń shınlıǵı, jáne pikirdi isenimli etip bayanlawdıń ótkir quralı bolıwı usaǵan qásiyeti menen xalıq awızeki dóretpeleriniń basqa túrlerinen ayrıqshalanadı.

Hár bir xalıqtıń júregine jaqınlaǵıń kelse, onıń naqıl maqallarınan paydalanıwıń zárúr. Sebebi naqıl maqallarda sol xalıqtıń turmısı, aqıl-oyı, namıs-arı, dástúri tereńlestirilip kórkem etip beriledi.

Qaysı xalıqtıń naqıl-maqalların oqıp, estip kórseń onda basqa xalıqlardıń naqıl-maqallarına mazmunı boyınsha qanshama uqsaslıqlarına qaramastan, bay formalıq ózgehseliklerdi, sol xalıqtıń psixologiyası dástúrine tán belgilerdi, bir sheshimdi beriwdegi ózgeshe bir birlikti ayqın seziwge boladı.

Solay bolsa da, naqıl-maqallarda ortaq internaciyonallıq motivler oǵada kúshli hám ayqın kózge taslanadı. Naqıl-maqallardaǵı hátte sózbe sóz tuwrı keletuǵın naqıl-maqallar tek túrk tilles xalıqlardıń barlıǵında emes, al basqa

14Мақсетов Қ. Қарақалпақ фольклористикасы. Нѳкис. «Қарақалпақстан» 1989, 54-55 б 15Ертедеги әдебият нусқалары. Алма-ата, 1957, 13-б

16

xalıqlarda da ushırasadı. Uqsas naqıllar haqqında sóz etkende, hár bir xalıqta bar geypara naqıllardı olardıń formalıq ózgesheligin esapqa alıp, mazmun birligin oyda tutıp, sol naqıldıń milliy variyatı dep esaplasań durıs boladı. Álbete, ol naqıl-maqallardıń qaysı xalıqta burın payda bolǵan, onnan soń kimlerge taraǵanın anıqlaw qıyın. Sonlıqtan kóp ǵana uqsas naqıl-maqallar adam turmısınıń uqsas tájriybeleri tiykarında hesh qanday sırtqı tásirdiń járdemisiz-aq, qalay bolsa solay payda bolıwı múmkin. Sebebi xalıqtıń sóylew tiliniń payda bolıwı menen tuwǵan naqıl-maqallarda sol xalıqtıń kún kóris jaǵdayı, dúniya tanıwı, hár bir dáwirge say sana sezimi, dástúrleri, jaqsılıq, jamanlıq, sulıwlıq haqqındaǵı filosofiyalıq oyları, adamlarǵa tán bolǵan ádillik, zulımlıq, saqıylıq, sıqmarlıq, aqıllıq, aqmaqlıq, doslıq. Dushpanlıq, birlik, alawızlıq usaǵan sıpatlardıń tolıp atırǵan sorawlarına naqıl-maqallardan juwap tabasań.

Tuwǵan jerińdi, xalqıńdı, doslarıńdı súyiwdi, olardı kózdiń qarashıǵınday saqlawdı naqıl-maqallardan úyreneseń. Uzaq aytılıp keń bayanlanatuǵın oylar, ómir ushın ayrıqsha áhmiyetli bolǵan sheshimler qısqa hám mazmunlı naqılmaqallar arqalı ayqın, anıq túsinikli hám qonımlı etip adam sanasına jetkeriledi. Solay etip naqıl-maqallar tildiń qaymaǵı sıpatında bahalanadı. Ol milliy tildegi sóz qaymaǵı, pikirimizge kúsh beretuǵın qural bolıp tabıladı.

Usı qurallardan klassik shayırlarımız qalay paydalanǵan? Onı sol qálpinde me yaki óziniń kóz-qarasına ózlestirip paydalanǵan ba?

Adamzatqa burın aytılmaǵan, yaki onıń dıqqatı jeterli qaratılmaǵan úlken ulıwma insaniylıq ideyalar tawıp aytıw ushın, shınımda da jazıwshıǵa talanttan basqa, joqarı mádeniyat dárejedegi basqa jazıwshılardıń shıǵarmaların oqıw, xalıq baylıǵı bolǵan awızeki dóretpelerden nár alı, ádebiyattı terń túsiniwi zárúr.

Bul zárúrliklerdi Kúnxoja, Berdaq, Ájiniyaz, Ótesh shayırlar óz boyına jámlestire aldı. Olardıń shıǵarmaları xalıqtıń awızeki dóretpeleri tiykarında payda bolıp, kem-kemnen keń kólemde rawajlanıp bardı. Xalıqtıń turmısın, ótmishin hám házirgi dáwirdegi súwretleytuǵın shıǵarmalar menen bir qatarda

17

tuwısqan shıǵıs xalıqları ádebiyatınıń úlgilerin de ádebiyatımızǵa alıp kirdi.

Solay etip, ádebiyatımızdıń joqarı dárejede rawajlanıwına, jazba ádebiyattıń payda bolıwına óz úleslerin qostı.

Biz bul shayırlardıń shıǵarmalrınıń haqıyqat folklor dástúrlerinen ósip shıqqan, jazba kórinisi dewimiz múmkin. Ne ushın shayır óz shıǵarmalarında xalıq naqıl-maqallarınan mánili sózlerden keń paydalanadı, bolıp atırǵan waqıya hádiyselerdi xalıq kózi menen kórip, olardan xalıqlıq nátiyje shıǵaradı. Demek, shayır shayır olardan xalıq júregine jetip baratuǵın sózlerdi orınlı paydalana biliwinde. Bul naqıl – maqallardı shayır óz shıǵarmalarında qalay qollandı? Onı sol halında ma yaki óziniń kóz-qarasına beyimlestirdi me? Álbette shayır shıǵarmalardıń tiykarında avtordıń kóz-qarası menen ómir shınlıǵı turadı. Shıǵarmalarında shayırdıń oy sezimleri bildiriledi, onıń ishki dúnyasınıń

kórinisin qosıqlaınan kóre alamız.

Berdaq tek aqılǵa iye bolǵan adam qorshap turǵan álemdi onıń hár qıylı qubılısların bile aladı. Biliw processinde aqıldıń rolin birinshi orınǵa qoyıw menen , ol aqıldıń ósiw hám rawajlanıwın tájriybelerinen, turmıs sharayatlarınan bólek alıp qaramaydı, kerisinshe olardı birlikte alıp qaraydı. Bunnan basqa da shayırdıń filosofiyalıq kóz-qarasları kóplegen shıǵarmalarında

beriledi. Berdaqtıń “Izler edim” qosıǵında ,

Qoyandı óltirer qamıs,

Jigitti óltirer namıs,

Edige menen Alpamıs,

Tirilse, men izler edim16 degen shuwmaqta, dáslepki eki qatarlı

16Бердақ. Таңламалы шығармалары. Нѳкис,Berdaq. 1956, 14-б(барлық мысаллар усы басылымнан).

17Қарақалпақ фолклоры. IV том,Нѳкис, 1978,202-бет

18