MD hám PQJ / M.Nızanov prozasında qaharman obrazın jasaw ózgesheligi

tiykarınan bas qaharman Qudaynazardıń, Írısnazardıń hám unamsız qaharman

Ábdikerimniń tilinde ǵana ushırasadı. Qalǵan ádebiy qaharmanlardıń obrazın ashıwda avtor sózi menen dialoglar basım orındı iyeleydi. Bul nárse súwretlenip otırǵan dáwirdiń shınlıǵın kórkem haqıyqatlıqqa aylandırıwǵa qaratılǵan avtordıń kórkem koncepciyasınıń ózgesheligine baylanıslı bolsa kerek.

Romanda qaharman obrazların jasawda monologlarǵa salıstırǵanda dialoglar salmaqlı orındı iyeleydi. Roman tiykarınan avtor sózi menen dialoglardan turadi desek te asıra siltewshilik bolmaydı. Avtordıń dramalıq shıǵarmalardı jazıw arqalı mol tájriybe toplawı onıń dialoglardı keskin, ótkir hám tásirsheń formada qurıwına tiykar jarayqan. Bul nárse onıń prozalıq shıǵarmalarında, ásirese, «Dushpan» romanında dáwir qaramaqarsılıǵın ótkir konfliktler arqalı beriw sheberliginiń artıwına tásir jasaǵan. Bunı biz romannıń kórkem tekstin oqıw arqalı anıq bile alamız. Romanda dialogtıń álwan túrleri bar. Eki adamnıń ápiwayı sáwbetlesiwi tipindegi dialoglardan baslap, ádebiy qaharmanlar ortasındaǵı keskin konfliktlik sharayatlardı sáwlelendiretuǵın dialoglar da kóplep tabıladı. Romannıń bayanlaw poetikasında dialog salmaqlı orındı iyeleydi. Ol shıǵarmanıń hámme bólimlerinde de aktiv qollanıladı. Bir jaǵınan qaharmanlardıń psixologiyasın, dúnyatanımınıń ózgesheligin sáwlelendiriwge xızmet qılsa, ekinshi jaǵınan qaharman xarakterin ashıwǵa, súwretlenip otırǵan sharayattıń ózgesheligin beriwge xızmet etedi. Mısalı, tómendegi dialogqa itibar bereyik:

«–Otır mıa jerge,-dedi Quaynazar Írısnazarǵa. Írısnazar anasınan tómenirekke dize búkti.

–Jańa awıl aqsaqalı kelip, hámmeniń hújjetin tekserip ketti. Nege maǵan

ádepten aytpadıń? Nege aldadıń? Men ákeńmen be, ya qawın qaraqshıman ba?!

–Aǵa, neni aytpadım? Ne dep aldadım? Túsinbey atırman.

–Báleni-ám túsinip turıpsań!

71

–Ollager, aǵa!

–Kelin nemic pe edi?! Nemec ekenin biletuǵın ba ediń?!

–He-e, sol ma?-dedi Írısnazar suwıq demin alıp. «Hesh gáp eken ǵoy» degendey, anası da sál bosasayın dedi.

–Áy, seniń deniń saw ma? «Sol ma» degeniń ne?! Jeti jıl boyına sol nemicler menen urısqan joqsań ba?!Bayaǵıda yawmıtlar awıldı shapqanǵa qızlardı olja etip alıp ketetuǵın edi, ya bul da seniń dushpannan alıp qaytqan oljań ba edi?

–Aǵa biz nemec xalqı menen urısqanımız joq, fashistler menen urıstıq. Qala berdi, Maryam oyaqtıń nemici e mes. Ózimizdiń elde tuwılıp ósken. Kerek deseń nemic tilin de bilmeydi.

–Teris bilsin! Báribir dushpannıń milleti me–milleti! Dushpannıń násili me– násili! Saǵan onnan artıq ne kerek endi?!» (194-bet). Biz keltirip ótken dialog Qudaynazar menen Írısnazardıń nemic qızı Margaritaǵa úyleniwine baylanıslı onıń awılında kelip shıqqan qarama-qarsılıqlı sharayattı ózinde sáwlelendiredi. Pútkil insaniyattı qul qılıwǵa umtılǵan fashizm menen ápiwayı nemic xalqınıń ortasında hesh qanday ulıwmalıqtıń joq ekenligin túsinbegen ayırım awıl adamları, mektep direktorı, awıl aqsaqalı h.t.basqalar Qudaynazardıń shańaraǵına gúman menen qaray baslaydı. Buǵan shıdamaǵan Qudaynazar menen balası Írısnazar ortasında joqarıdaǵıday keskin dialog kelip shıǵadı. Keyin ala áke menen bala biribirin túsinisken menen de, bul dialog syujettiń keleshek rawajlanıw baǵdarın aldın ala belgilep berip turǵanday. Qudaynazardıń shańaraǵı menen awıl adamları arasındaǵı qarama-qarsılıq birden jumsara qoymaydı. Usı sebepli Margarita mektepten jumıstan ketedi, ulıwma Qudaynazarlar shańaraǵı awıldan kóshiwge de májbúr boladı. Kórinip turǵanınday, bul keskin dialog shıǵarmanıń konflikti menen syujetinde salmaqlı orın iyeleydi. Onda bir jaǵınan urıs dáwiriniń keskin sharayatı sáwlelengen bolsa, ekinshiden, hár túrli millet, hár túrli qatlam, hár túrli kózqarasqa iye adamlardıń basın biriktirip, olardı dushpandı jeńiwge baǵdarlaw júdá qıyın bolǵanlıǵın

72

bul dialogtan ańlawǵa boladı. Úshinshiden, urıs jıllarında da siyasıy quwdalawdıń toqtamaǵanlıǵı, Ábdikerim, sonday-aq awıl aqsaqalı usaǵan ayırım adamlardıń watandarlıq urıstan óz mápine paydalanıp qalıwǵa abaylawǵa boladı. Turmıstıń dramatizmge tolı sharayatın, insane balasınıń hár qanday páslikke de qádir ekenligin kórsetetuǵın ayırım jaǵdaylar romanda dialoglardıń járdemi menen sheber túrde súwretlengen.

Ásirese romanda iyshan-ulamalardıń, maqsımlardıń, ulıwma islam dini wákilleriniń ádebiy obrazların jasawda ǵárezsizlik dáwirine deyin bir táreplemelikke jol qoyılǵanlıǵin, olardıń obrazların jasawda tiykarınan qara boyawlardan paydalanılǵanlıǵı hesh kimge sız emes. Biraq ta, ǵárezsizlik dáwirinen keyin olardıń obrazların jasawda jáne de bir táreplemelikke túsip ketkendeymiz. Qálegen mánsaptaǵı din iyeleriniń hámmesi kemshiligi joq, ideyal qaharmanlar sıpatında sáwlelene basladı. Basqasha aytqanda islam dini wákilleriniń obrazın jasawda jazıwshılarımızǵa anıqlıq, konkretlilik, jetispaytuǵınınday. Bunı durıs túsingen jazıwshı M.Nızanov islam dini wákilleriniń obrazın jasawda olardıń hár qaysısına individual qatnas jasawǵa umtıladı. Máselen, ol romanda Porxan maqsım menen onıń eltisi Sarıgúldiń ibratlı isleri haqqında isenimli túrde súwretlegen edi. Sonıń menen birge jazıwshı, maqsımlar arasında da túrli iplaslıqlar menen shuǵıllanıwshı, adam táǵdirine oyınshıq sıpatında qarawshı, hátteki, qorǵanıshı joq adamlardan óziniń jeke mápi ushın paydalanıwdan qaytpaytuǵın adamlardı Seytimbet maqsım obrazı mısalında sheber súwretleydi. Joqarıdaǵı dialog bizge Ábdikerimniń ayanıshlı táǵdiri onıń ákesi Seytimbet maqsımnıń jerkenishli isleri haqqında attan-anıq maǵlıwmat bere aladı.

Juwmaqlap aytqanda, «Dushpan» romanında ádebiy konflikttiń sheber túrde qurılıwı jazıwshıǵa qaharman obrazın isenimli túrde jasawǵa, turmıs shınlıǵın kórkem haqıyqatlıqqa aylandırıwǵa xızmet etken, dialogtıń álwan túrleri súwretlenip otırǵan dáwir shınlıǵın kórkem haqıyqatlıqqa aylandırıw maqsetinde júdá sheber paydalana alǵan. Olardıń biri qısqa

73

bolsa, ekinshi biri keń túrde isletilgen. Ayırımları jay-paraxat jaǵdaydaǵı dialoglar bolsa, basqaları keskin sharayattıń jemisi sıpatında isletiledi. Ulıwma sol nárse anıq, romandaǵı dialoglar hár qıylı qatlamdaǵı adamlardıń kózqarasların bir-birine degen qatnasın beriwde, turmıs shınlıǵın hár qıylı ádebiy personajlardıń kózqarası boyınsha súwretlewde úlken áhmiyetke iye. Sonlıqtan da olar roman poetikasında salmaqlı orındı iyeleydi.

74

JUWMAQ

Ǵárezsizlik dáwirimiz sebepli ádebiyatımızǵa jaratılǵan imkaniyatlardan mol paydalanıp kiyatırǵan jazıwshılarımızdıń biri, Ózbekstanǵa miyneti sińgen mádeniyat ǵayratkeri, belgili dramaturg hám kinoscenarist M.Nızanov bolıp tabıladı. Ol satir-yumorlıq gúrrińler, povestler jazıw menen birge, «Dushpan», «Ashıq bolmaǵan kim bar» romanın kópshilikke usındı. Jazıwshınıń gúrriń, povest, romanları kópshilikte qızıǵıwshılıq oyattı. Biz magistrlıq dissertaciya jumısımızda M.Nızanov prozasın izertlew obekti sıpatında tallay otırıp tómendegidey juwmaqlarǵa keldik.

1. M.Nızanovtıń qálemine tiyisli bir qansha gúrrinleri talqılanıp, olardaǵı qaharman obrazınıń jasalıw ózgesheligi boyınsha ayırım ilimiy-teoriyalıq pikirler alǵa súrildi. Mısalı, jazıwshınıń «Pashshayı kóylegim» gúrrińinde ádebiya qaharman sıpatında Totıgúl Tajievanıń obrazı yumorlıq súwretlew usılları menen jasalǵan. Ol usı qosıqtı ómir boyı aytadı. Basqa qosıq ústinde islemeydi. Hátteki, pensiyaǵa uzatıp shıǵarıwǵa arnalǵan jıyında da usı qosıqtı aytadı. Demek,

«Pashshayı kóylegim»de talantsız, erinshek, óz ústinde islemeytuǵın adam ústinen avtor kúledi. «Shontıq shayır»daǵı ayırım shayır sımaqlardıń ersi qılwaları,

«Darwaza» gúrrińinde geypara basshılardıń húkimet, xalıq múlkin, qárajetlerin jırıp jew usılları, «Zıyapat» gúrrińindegi biziń búgingi turmısımızdaǵı ısırapxorshı lıq, ruwxıy azǵınlıq, den sawlıqtıń qádirine jetpewdiń aqıbeti, «Qátesiz jazatuǵın adam» gúrrińinde maqtanshaq mashinistka kelinshektiń ersi qılwaları hám t.b. kemshilikler júdá kúlkili detallar, ironiyaǵa bay sóz hám sóz tirkesleri, qısqa syujetlik waqıyalar arqalı sheber súwretlengen. Jazıwshınıń jáne bir tabıslı shıqqan shıǵarmalarınıń biri «Bizler direktor sayladıq» gúrrińinde awıl adamlarınıń sadalıǵı, járiyalıq dep atalǵan jıllardıń kóplegen siyasıyjámiyetlik qátelikleri batıllıq penen áshkaralanǵan bolsa, «Shıpabaǵısh suw» atlı gúrrińniń qaharmanın da jazıwshı e shkiniń ılaǵınıń

75

awırıwdan ishtegi jegi qurtlarınan dáryanıń ılay suwın iship táwir bolǵanlıǵı, al bunnan aldın ana eshkisiniń menshik ogorotda ósken ǵarbızdı jep ólgenligin yumorlıq usılda súwretlew arqalı ekologiya temasın júdá sheber alǵa súrgenligin kóremiz. Sonday-aq, jazıwshı

«Jánnetten sálemnama» shıǵarmasında ádebiya qaharmannıń keń peyillik, aq kókireklik, haqıyqatshıllıq qusaǵan qásiyetlerin súwretlew arqalı eń áhmiyetli ideyalardı ortaǵa taslaǵanlıǵı ayqın kózge taslanadı.

«Shegirtke» atlı gúrrińinde qarapayım awıl adamlarınıń ashıq peyilliligi, aq kókirekliligi, al ayırım basshı xızmetkerlerimizdiń kóp sózliligi menen maqtanshaqlıǵı, wádepazlıǵı jaqsı ashıp berilgen. «Awırıp qaldıńız ba?» gúrrińi bir dastúrxan basında qan basımı bálent bolǵan úsh mákeme baslıǵına xızmet qılaman dep ózi de usınday dártke shalınǵan bir jas jigittiń halatı kúlki astına alınǵan. «Qan basımı» satirası bolsa, jas úlkenlerdiń úgit-násiyatların nadurıs túsinip, olardı eskishe pikirlewde, zamannan artta qalǵanlıqta ayıplap, ústinen kúletuǵın jaslardıń isháreketleri sınǵa alınǵan. «Adamnıń eskisi» hám t.b. bir dúrkin gúrrińlerindegi satiralıq halatlardıń súwreleniwi júdá turmısshań hám tereń mánige iye.

2. «Eki qanxor» povestindegi tiykarǵı ideyanı beriwde jazıwshınıń tragediyalıq hám komediyalıq súwretlew usıllarınıń bir-birine óz-ara sintezlegen halda súwretlewi úlken áhmiyetke iye. Usı kózqarastan povesttegi ayırım tragediyalıq hádiyselerdiń ózi de oqıwshıda bir jaǵınan kúlkili, ekinshi tárepten qanday da bir qayǵılı sezim oyatatuǵınlıǵı dıqqatqa ılayıq. Bul sıpatlardı biz ádebiy qaharman Meyirbektiń ómir soqpaqlarındaǵı súrnigiwlerdi tragediyalıq súwretlew usılları járdemi menen berse, ekinshi ádebiy qaharman Oleg-Oralbaydı anası náresteliginde jórgekke orap, balalar úyine jaqın jerge taslap ketkenligin taǵı bir qaharman tilinen qosımsha syujetlik detal sıpatında qısqa hám ıqsham tilde bayanlanadı. Olegtiń sol balalar úyindegi mashaqatlı hám hásiretli

76

waqıyalarǵa tolı ómirin jazıwshınıń detallar járdemi menen sheber beriwi shıǵarmanıń ulıwma realizmi menen komediyalıq sıpatın arttırıp tur.

3. M.Nızanovtıń «Aqshagúl» povesti syujetine ómir dramatizmine tiykarlanǵan qarama-qarsılıqlı waqıyalar tiykar etip alınǵan. Syujettiń sheshimi tragediya menen tamamlanıwı da tábiyǵıy shıqqan. Povesttiń bas qaharmanı Aqshagúl búgingi bazar ekonomikası dáwiriniń barlıq qıyınshılıqları menen qarama–qarsılıqların óz boyına sińirgen personaj. Onıń minez–qulqınıń qáliplesiwi hám rawajlanıwına totalitar dizimniń barlıq unamsız faktorları óz tásirin tiygizgen. Ol ápiwayı qara puxara awıl qızı. Qızdıń ata–anası da awıldıń eń tómengi qatlamına tiyisli insanlarınan dese de boladı. Aqshagúl mektep turmısın basqa balalar sıyaqlı qádimgishe bastan keshiredi, erjete kele balalıq muhabbattıń sırlı hám jumbaqlı soqpaqlarında basıp

ótedi. Povestte Aqshagúldiń oqıwshılıq, jaslıq dáwirindegi waqıyalar geyde yumorlıq sıpatları basım detallıq súwretlewler menen de berilip barǵan.

4. Jazıwshınıń «Aqıret úyqası» ulıwma syujetlik-kompoziciyalıq barısı menen til qurılıslarında tragediyalıq hám komediyalıq qásiyetlerdiń bir-biri menen esilip ketiwin ańlaw qıyın emes. Máselen, bunı povesttiń baslamasınan aq jazıwshınıń bas ádebiy qaharman Bazargúl kempirdiń, yaǵnıy, Ótemurattıń kempir apasınıń qartayǵan waǵındaǵı biysharalıq halatın sáwlelendiriwinen kóriwge boladı. Negizinde Bazargúl kempir hesh kimnen qorlıq kórmeydi, azap-aqıret esitpeydi, biraq qartayǵan jıllarındaǵı ózin uslap tuta almay biysharalıq awhalǵa túsiwi oqıwshıda belgili bir ayanıshlı sezimlerin oyatadı. Onıń ústine óz kúndesi Genjegúl kempirdiń tońqıldısı qosıladı. Bunı esitip olardıń kelini Ánjimniń júregi sızlaydı. Haqıyqatında da bulardıń barlıǵı hár bir insan balasınıń qartayǵan shaǵında basına túsiw múmkin bolǵan, ómir atlı úlken okeannıń zańlı tragediyasınday bolıp povestte súwretlenedi. Bulardı jazıwshı gáde yumorlıq, gáde satiralıq, bazda tragikomediyalıq kartinalıq kórinisler arqalı sáwlelendiriw arqalı ulıwma dóretpeniń oqıwshıǵa

77

degen emocionallıq tásirin arttırıwǵa, poetikalıq sheberligin kóteriwge xızmet etip tur.

5. M.Nızanovtıń «Dushpan» romanı súwretlenip otırǵan dáwir shınlıǵın kórkem haqıyqatlıqqa aylandırıwda óziniń original syujeti menen kózge taslanadı. Shıǵarma milliy prozamızdıń kópshilik romanlarındaǵıday xronologiyalıq syujetke qurılmastan, al waqıyalar subektiv-psixologiyalıq princip arqalı súwretlengen. Basqasha aytqanda, waqıyalardı súwretlewde qurǵaq avtor sózi basım bolmastan olar qaharmannıń sózleri, bayanlawshınıń gúrrińleri, aytıp beriwleri, hátteki tús, xat formaları da sheber qollanılǵan. Bul nárse roman syujetiniń tartımlı bolıwına xızmet etken. Bunı biz romannıń bas qaharmanları Qudaynazar, Írısnazar, onın kelinshegi Margaritanıń, Ábdikerim hám taǵı basqa ádebiy qaharmanlardıń mısalınan kóriwimizge boladı. Romanda jazıwshınıń qaharman obrazın jasaw principleri dıqqatqa ılayıq. Avtor bul baǵdarda burınǵı dástúriy usıldan-unamsız qaharmandı qara boyawlar, unamlı qaharmanlardı jarqın boyawlar menen bezep súwretlewden ózin awlaq tutadı. Hár bir qaharmandı avtor óziniń tábiyǵıy aǵısı menen súwretlewge umtıladı. Ol bunısız oqıwshını isendire almaytuǵınlıǵın túsinedi. Mısalı, romannıń bas qaharmanları Ótenazar, Porxan maqsım, Sarıgúl kempir, Ayımbet, Qudaynazar, Aysara, Írısnazar, Margarita h.t.basqalar avtorlıq simpatiya menen súwretlengeni menen de, jazıwshı zárúr jerinde olardıń kemshiligin, ekileniwlerin, qorqınıshın, albırap sasıwların

h.t.b insanıy pazıyletlerin jasırmay súwretlewdi abzal kóredi. Bul nárse atı atalǵan

ádebiy qaharmanlardıń turmısshańlıq sıpatın joqarılatıp, olarǵa degen oqıwshınıń isenim dárejesin arttıradı.

Juwmaqlap aytqanda, M.Nızanov prozası qaraqalpaq milliy prozasına belgili

úles bolıp qosıldı. Onıń gúrrińleri, povestleri, romanları burın prozamızda qolǵa alınbaǵan tema, ideya, obrazlardı jatatıwda belgili rol oynaydı. Ásirese, onıń gúrrińleri yumor-satiralıq usılda jámiyetshiligimizdegi unamsız illetlerdi súwretlewge xızmet etse, al povestleri

78

menen romanları totalitar dúzim dáwiri illetlerin sáwlelendiriwde, adam táǵdiriniń júdá quramalı bolǵanlıǵın, sonda da insanlardıń atababalarımızdan kiyatırǵan qádiryatlardı saqlaw, olardı ósip kiyatırǵan jas áwladqa jetkeriwde úlken xızmet islegenligin ashıq aydın súwretlegen.

79

PAYDALANÍLǴAN ÁDEBIYATLAR

I.Siyasıy hám jámiyetlik ádebiyatlar.

1.Каримов И.А. Жаңаша ойлаў-дəўир талабы, Нөкис: «Қарақалпақстан»,

1991;

2.Каримов.И. Руўхый тиклениў жолында. Ташкент, «Өзбекстан» баспасы,

1996;

3.Karimov I. A. Joqarı mánawiyat – jeńilmes kúsh. Tashkent, «Manaviyat»,

2008;

4.Миллий ғəрезсизлик идеясы тийкарлары: түсиниклер ҳəм принциплер. Нөкис, «Қарақалпақстан», 2001

II. Ilimiy-metodikalıq ádebiyatlar

5.Адабий турлар ва жанрлар. I том. Тошкент, «Фан», 1991.

6.Ахметов С., Султанов Қ. Əдебияттаныў. Нөкис: «Қарақалпақстан», 1987.

7.Ахметов С., Есенов Ж., Жəримбетов Қ. Əдебияттаныў атамаларының орысша-қарақалпақша сөзлиги. Нөкис, «Билим», 1994.

8.Алламбергенов К. Дəўир, əдебият ҳəм талап. 1986-жылдың əдебий жыл жуўмағы // Əмиўдəрья, 1987. № 5.

9.Баҳадырова С. Гүрриң ҳəм жаслар творчествосы//«Əмиўдарья», 1970, №3.

10.Баҳадырова С. Гүрриңлерде шеберлик мəселеси//«Əмиўдəрья», 1970 №10.

11.Баҳадырова С. Шеберликтиң сырларына//«Əмиўдəрья», 1971, №11.

12.Баҳадырова С. Ҳəзирги қаракалпақ əдебиятында аўыл турмысының сүўретлениўи//«Əмиўдəрья», 1978 №4.

13.Баҳадырова С. Дəслепки қарақалпақ гүрриңлери ҳаққында//«Вестник ККФанӨзССР», 1970 №4.

14.Баҳадырова С. Гүрриң жанрының гейпара өзгешеликлери//«Вестник КК Фан ӨзССР», 1970 № 3.

15.Баҳадырова С. Бүгинги гүрриңшилигимиз ҳаққында-Қарақалпақ əдебияты мəселелери, I топлам. Дүзген ҳəм баспаға таярлаған Ж.Нарымбетов, Нөкис: «Қарақалпақстан», 1975.

80