MD hám PQJ / M.Nızanov prozasında qaharman obrazın jasaw ózgesheligi

-Ya?! Qora joq ǵoy!

-Astapıralla! Qudanıń qúdiretiseń toba» (31-32-bet).

Ilimpaz P.Nurjanov ayıtqanınday: «…qaraqalpaq romanlarında syujet dúziwde burınǵıday turmıs waqıyaların jadaǵay, sadalıq penen yaǵnıy tek ǵana

«obektiv» usılda súwretlep beriw kem-kemnen azayıp, shıgarmanıń hár bir kórkem bólekshesine shekem simvolikalıq-metaforalıq hám tımsalıylıq máni júklep súwretlew, olardaǵı dialoglıq hám monloglıq usıllarǵa da syujetlik funkciya júklew, hátteki, syujetlik rawajlanıw barısında absurd waqıyalardı da madern usılına jaqın formada súwretlew h.t.b. qásiyetler kúsheygenligi kózge taslanadı»1. Romanda simvolikalıq-metaforalıq usıldan sheber paydalanılǵan.

Úshinshi bólimde urıs baslanadı, eldiń bereketi qashadı, jas jigitlerdiń bári urısqa ketip, awıldıń qutı ketedi. Izli-izinen qara qaǵaz kele baslaydı. Bul adamlardıń psixologiyasına unamsız tásirin tiygizedı (úsh balasına qara qaǵaz kelgen Qanbiybi jin urıp óledi):

«-Meniń sorım qurıp qaldıǵo, bajban-aw! Eki birdey suńqarımnan ayırildım

ǵo! Tuńǵıshımnıń júregime salǵan jarası jazılmay atırǵanda bul ne dárt boldı…

Qápelimde ishten shaqalaq atqan hayal kúlkisi esitildi…

-Qaynaǵa qurıp qaldıq ǵoy,-dep Aymereke sırtqa juwırıp shıqtı.- Sheshem aqıldan azdı…

Qanbiybiniń shashi tozańǵıp ketken. Bas oramalı bir qolında. Tınbay kúledi. Gá sóyleydi, gá kúledi.

-Anańqara! Kiyatırǵoy, meniń Ámetjanım! Oy, boylarıńnan

aylananyın seniń! Háy toqta! Úkeleriń qayda?!...

-Ámet kiyatır! -Námet kiyatır! -Rámet kiyatır!

-Samelet minip kiyatır!

1 Нуржанов П. Ҳəзирги карақалпақ романы (сюжет ҳəм конфликт поэтикасы). Нөкис: «Билим», 2009, 24-б.

61

-Ha-ha-ha!!!...

Erkekler úylerine tarqastı. Tórt-bes kempir Qanbiybini baǵıp qaldı… Tań aldında Qanbiybiniń janı úzildi» (146-149-betler).

Mine, bunday miynetli kúnlerdiń baslanıwında avtor awılǵa sharapatı tiyip turǵan Úbbi atanıń qábiri basındaǵı qos qaramannıń dawıl menen qulap qalıwı metaforasın simvollıq obraz sıpatında sheber qollanǵan. Mısalı, «Úbbi ataǵa kelgen jerde Qudaynazar diz shógip otırıp qaldı. Atanıń basındaǵı qos qaraman dawıl menen qulap atır edi. Ol qulap atırǵan qos daraqqa alaqanların qoyıp, eki iyni selkildep jıladı. Kesheden beri ol búytip egitilip jılamaǵan edi» (71-bet). Demek, avtor usı bir ǵana

«qos qaramannıń qulawı» arqalı pútkil eldiń basına túsejaq músiybettiń simvolikalıq túrde súwretlewge miyassar bolǵan. Demek, roman syujeti quramındaǵı simvoliko-metaforalıq obrazlar sisteması súwretlenip atırǵan dáwirdiń ashshı haqıyqatlıǵın oqıwshıǵa isenimli túrde jetkeriwde, olardıń oqıwshılarǵa degen emocionallıq tásirsheńligin arttırıwda salmaqlı funkciyanı atqarǵan.

III.3. M.Nızanovtıń «Dushpan» romanında konflikt hám qaharman

obrazı.

Kórkem shıǵarmanıń syujetlik waqıyalarınıń rawajlanıwında qaharman obrazınıń sheber jasalıwında konflikt úlken áh’miyetke iye. Konflikt shıǵarmanıń oqıwshıǵa degen tásirsheńligin arttıradı, onıń tartımlılıǵın kúsheytedi. Sonlıqtan da, ol shıǵarmnıń kórkemlik hám ideyalıq qunın ósiriwge xızmet isleydi. Konflikt

ásirese epikalıq shıǵarmalarda sonıń ishinde, turmıs shınlıǵın keń epikalıq masshtabta súwretleytuǵın roman janrında salmaqlı orın tutadı. «Konflikt jeke minezler (personajlar), sociallıq toparlar, klasskar arasında payda bolıwı múmkin hám olardıń maqsetine, waqıyalardıń rawajlanıwina qaray háwij alıwı múmkin. Personajlardıń arasındaǵı qatnasıqlar ábden shiyelenisip, waqıyalardıń rawajlanıwı birotala shegine (kulminaciyaǵa) jetken soń

62

konflikt óz sheshimin tabadı»1. Demek, bul ilimiy-teoriyalıq pikirlerden sol nárseni ańlawǵa boladı, ádebiy shıǵarmanıń konflikti hár qıylı bolıwı múmkin. Usı kóz qarastan, «Dushpan» romanındaǵı konfliktlerdiń túrleri hám olardıń qaharman obrazın jasawdaǵı áhmiyetine toqtaw maqsetke muwapıq boladı. Roman joqarıda aytqanımızday bes bólimnen ibarat. Hár bir bólimniń waqıyaların rawajlandırıwǵa túrtki bolatuǵın ózine jarasa konfliktleri bar. Mısalı, romannıń birinshi bóliminde aytarlıqtay keskin konfliktler kózge taslanbasa da, Ótenazardıń kempiri Jumagúldiń kelinimdi Úbbi ata áwliyesine zıyarat etsem perzentli bolıp keter degen niyeti menen shıyıqshı Begmurattıń dúnyatanımı ortasında málim dárejedegi qaramaqarsılıq júzege shıǵadı. Bunı tómendegi dialogtan biliwimizge boladı:

«–Há, Ótenazar aǵa, atadan ne tilep kiyatırsań?-dedi Begmurat olar jaqınlasıwdan-aq.

–Begmuratjan, ádep sálem ber, keyin ziyaratıń qabıl bolsın de…

–Qabıl bolama, bolmayma-ol meniń aytqanıma qarap turǵan joq!

–Óydeme, shıyıqshı bala,-dep Jumagúl Begmurattıń kewlin baqqan boldı. – Quda qálese, ziyaratımız qabıl bolıp, Úbbi atanıń árwaqları qollasa kelinime qoshqarday bir ul tilep kiyatırman!

–Him! Úbbiniń saǵan qundaqlap otırǵan balası bar shıǵar! Onıń ornına táwipke apar, qarat, qaqtır, alasla…» (6-bet). Usı keltirilgen qısqa dialogta bir jaǵınan, ápiwayı awıl adamları Ótenazar, onıń balası Qudaynazar, kempiri Jumagúllerdıń kelini aqlıqlı bolıwı ushın jan-táni menen umtılısı, ata-babalardıń ruwxına sheksiz isenimi sáwlelengen bolsa, ekinshi jaǵınan kelip shıǵısı belgisiz Begmurat shıyıqshınıń qopallıǵı, ózin baǵıp otırǵan ziyaratshılarǵa degen húrmetsizligi súwretlengen. Begmurat óziniń usı qopallıǵı hám pámsizligi sebepli ziyaratshılar, qońsılas awıl adamları arasında izzet-abırayǵa erise almaydı. Sol sebepli ol urıstıń qıtkershilik waqtında jewge nan tappay ashtan óledi. Demek,

1 Ахметов С, Есенов Ж, Жəримбетов Қ. Əдебияттаныў атамаларының орысша-қарақалпақша қысқаша түсиндирме сөзлиги. Нөкис: «Билим», 1994, 104-б.

63

jazıwshı kishkene bir dialogta ápiwayı bir qarama-qarsılıqtı súwretlew arqalı-aq, syujettiń keleshektegi rawajlanıw baǵdarların belgilep berip atırǵanday boladı. Romannıń birinshi bólimindegi jáne bir konfliktlik sharayat Ótenazardıń aqlıqlı bolıwına baylanıslı berilgen toy máresiminde kelip shıǵadı. Mısalı, toyda gúresiwshi Saparbay hám Qazaqbay atlı palwanlar haqıyqatlıq jol menen gúrespey aldın ala oylasıp Saparbay Qazaqbayǵa jıǵılıp beredi. Biraq ta kelisilgen wáde boyınsha Qazaqbay qoshqardı Saparbayǵa beriwden bas tartadı. Usı sebepli kelip shıqqan kelispewshilikti awıl kátqudası hám toy iyesi Ótenazar tómendegi jol menen sheshedi.

«–Ballar, Qazaqbaydıń bayraqqa alǵan qoshqarın aldıńızǵa salıp, Saparbayǵa

ákelip beriń. Saparbay, Qazaqbay endi ekewiń de maǵan qarań. Búgingi gúres sizzler ushın aqırǵı gúres. Endi qaytıp belińizge belbaw baylaǵanıńızdı kórmeyin, esitpeyin!

–Bular palwan emes,-dedi jáne jurtshılıqqa qarap. –Bular haram! Bularmárez! Bulardıń ǵárremligi keyingi áwladqa ótpesin!» (23-bet). Demek, joqarıdaǵı qısqa dialogta bir jaǵınan Ótenazardıń haqıyqatgóyligi, qattı qollılıǵı, ǵárremlik penen gúresetuǵın palwanlardı jazalawdaǵı tuwrı sózliligi sáwlelengen bolsa, ekinshi jaǵınan onda ǵárrem palwanlar Saparbay menen Qazaqbaydıń xalqımızdıń palwanlıq ónerin ózleriniń jeke mápine paydalanıwǵa umtılıwshılıǵı, dúnyaxorlıǵı kózge taslanadı. Demek, jazıwshı romannıń birinshi bóliminde-aq, bas qaharman Qudaynazardıń ákesi Ótenazar haqqında oqıwshıǵa tolıq maǵlıwmat berip úlgere alǵan. Usı sebepli biz, Qudaynazardıń tosınnan kátquda, haqıyqatgóy, miynetkesh hám miyirman adam bolıp jetispegenligin túsine alamız.

Romannıń ekinshi bóliminde konflikttiń keskinligi artadı. Sebebi, endi konflikttiń qatnasıwshıları birinshi bólimdegidey ápiwayı ǵana awıl adamlari ǵana emes, oǵan shora húkimetiniń belsendisi Ábdikerim arlasadı. Ábdikerim menen Qudaynazar ortasındaǵı konflikt tosınnan payda

64

bolǵan joq. Qudaynazar óziniń ákesi Ótenazardan miynetkeshlikti, haqıyqatgóylikti, ázzilerdi quwatlawdı, nahaqlıqqa qarsı gúresiwdi miyras etip alǵan. Usı durıs tárbiya onıń awılda bolsheviklerdiń belsendisi Ábdikerimniń orınsız háreketlerine tosqınlıq etiwine iytermeleydi. Olar ortasındaǵı konflikt

Ábdikerimniń awıldaǵı Aytımbet shabandozdıń atın suwatqa ayaǵın baylap jiberip qoyǵan jerinen aldına salıp qamshılap kiyatırǵan jerinde baslanadı. Bul konfliktlik sharayat romanda tómendegidey formada sheber súwretlengen.

«–Tur-r!-dep attı keseledi Qudaynazar. Jiyren ya qaptalǵa urıp keterin bilmedi, ya sekkirip óterin…

–Áy, miyrimsiz! E ń bolmasa tusawın sheshseń-o!-dedi Qudaynazar

Ábdikerimge. –Adam degen de bunday qudaybiyzar boladı eken?!

–Ne dep tursań? Kim menen sóylesip turǵanıńdı bileseń be? –

Ábdikerim attıń ústinde shirenip aybat shekti.

Qudaynazar attan túsip, jiyrenniń ayaǵındaǵı tusawın jazdıra basladı.

–Aqmaq! Sen ele quday bar dep júrseń be? Qudayıń menen birge qosıp Sibirge aydatayın ba?

Ábdikerim jiyrenniń oń tárepinen aylanıp, Qudaynazarǵa qamshı siltedi. Bul hújimge Qudaynazar tayar tur edi. Ol qamshınıń tilin bilegine orap aldı da tartıp jiberdi. Ábdikerim erden abınıp barıp, zorǵa ózin uslap qaldı. Qamshı qolınan shıqtı.

–Háddińnen aspa Qudaynazar! Húkimetten mallarıńızdı jasırıp, toǵay ishine jiberip qoyǵanınız ushın ele juwap beresiz! Keńes húkimetiniń siyasatı toǵayǵa jetip kelmeydi dep oyladıń ba? Bilip qoy, bul húkimettiń ilgir názeri tıshqannıń inlewine deyin jetip baradı!» (28-bet). Bul keskin dialogtan kórinip turǵanınday Qudaynazar awıllas jasıúlkeni Aytımbettiń abıroyı ushın Ábdikerim menen ayqasıwǵa sebepshi boladı. Bul nárse onıń haqıyqatgóyliginen, ádálatlıq ushın gúresinen dárek beredi. Al, Ábdikerim bunıń kerisinshe miyrimsiz, qopal, bolsheviklerdiń siyasatınan paydalanıp awıllaslarınıń barı-joǵın qolınan tartıp alıwshı bir kimse

65

sıpatında konfliktte attan-anıq sáwlelengen. Demek, biz romannıń ekinshi bóliminde-aq tiykarǵı konflikttiń baslanıp, syujettiń keleshek rawajlanıwına tiykar bolatuǵınlıǵın abaylay alamız. Ábdikerim menen Qudaynazar ortasındaǵı konflikt romannıń syujetiniń bunnan bılay da rawajlanıwına túrtki boladı.

Ábdikerim menen Qudaynazar ortasında konflikt ekinshi márte Qudaynazardıń Ádilbek penen Begmurat shıyıqshını Ábdikerim menen onıń janındaǵılardan qorǵayman dep umtılǵanlıǵı sebepli júz beredi. Bul konfliktlik sharayat jazıwshı tárepinen tómendegishe súwretlenedi:

«…Qudaynazar-bajban nıqabın jamılǵan, maqsımnıń quyrıǵı. haslı bay. Make-Madinada aǵayinleri bar. Keńes húkimetin awdaraman dep júrgen baylardıń biri usı.

Qudaynazar ashıwdan tisi-tisine tiyip ǵıshırladı.

–Ábdikerim! Kóz-kóreki jalǵan sóylewge uyalmaysań ba? Men seniń ákeń menen jaslıman bileseń be?!

–Bilemen!-dep ızǵarlı kúldi Ábdikerim. –Meni kúyew bala etkiń kelip, hár kimnen aytqıshlaǵanıńnan da xabarım bar. Biraq, bir nársege aqılıń alıspaptı. – Bolshevik, hesh waqıtta baydıń qızın almaydı!

Qudaynazar bunnan artıq shıday almadı. Attan sekirip túsip, Ábdikerimniń shekesine bir shappat urdı. Boldı ulı shawqım! Qaraqulaqtıń qasındaǵı eki jigit Qudaynazardıń qolına asıldı» (36-bet). Bul dialogtan da súwretlenip otırǵan dáwirdegi siyasıy quwdalawdıń adamlarǵa tiygizgen zıyanlı tásiri, Ábdikerim hám ol qusaǵan kimselerdiń Qudaynazar qusaǵan adamlarǵa islegen qısımı jazıwshı tárepinen júdá isenimli súwretlengen.

Romannıń úshinshi bóliminde ádebiy konflikt ulıwmalıq sıpat alıp, ol nemec fashistleriniń elimizge basıp kiriwine baylanıslı burınǵıdan da keń tús aladı. Jazıwshı urıstıń mashaqatlı dáwirinde «hámme nárse front ushın» dep miynet islegen tıldaǵı adamlardıń ibratlı islerin súwretlew arqalı bul dáwirde de adamlar arasında húkim súrgen qarama-qarsılıqlı waqıyalardı, ásirese, Ábdikerim, Nurım qusaǵan adamlardıń bul dáwirde de

66

Qudaynazar, Ádil qusaǵan ápiwayı adamlardı orınsız azaplaǵanların, frontqa azıqawqat jıynaymız degen báne menen awıl adamlarınıń eń aqırǵı nanı menen kiyimkenshegine shekem tarrıp alǵanlıǵı súwretlenedi.

Romannıń tórtinshi bóliminde Qudaynazardıń balası Írısnazardıń aman-esen urıstan qaytıwı, ózi menen birge nemec qızı Margaritanı ózine ómir joldas retinde alıp keliwi, dáslep pútkil awıldı quwanıshqa bólese keyin ala Joldas muǵállim qusaǵan ayırım górsawat hám qızǵanshaq adamlar sebepli Írısnazardı ólimnen aman alıp qalǵan Margaritanı dushpan qızı sıpatında qabıl etiwi hám bul nárseni

pútkil e lge járiya etiwi, Qudaynazardıń shańaraǵı menen awıldıń kópshilik

adamları arasında konfliktlik sharayattı keltirip shıǵaradı. Nátiyjede, orıs tili hám

ádebiyatı sabaǵın mektepte áp-ánedey oqıtıp atırǵan Margaritanıń jumıstan

shıǵarılıwı, Qudaynazardıń bajbanlıqtan bosatılıwı, awıl adamlarınıń olarǵa degen túsinbewshilik kózqarasları bul shańaraqtıń pútkilley awıldan toǵay arasına kóship

ketiwine alıp keledi. Bul konfliktlik sharayattıń jazıwshı tárepinen sheber

súwretleniwi urıstan keyingi mashaqatlı dáwir shınlıǵın oqıwshıǵa isenimli túrde jetkeriwge xızmet etedi. Usınday qıyın sharayatta da Qudaynazardıń onıń kempiri Aysaranıń, balası Írısnazar menen kelini Margaritanıń ózlerine degen isenimin joytpawı, bir-birin quwatlap háreket etiwi oqıwshıda olarǵa degen úlken húrmet sezimin oyatadı. Demek, bul ádebiy personajlardıń obrazlarınıń isenimli túrde jasalıwında jazıwshı tárepinen qurılǵan ádebiy konfliktlerdiń ornı salmaqlı boldı degen juwmaqqa keliwge boladı.

Romannıń eń keyingi besinshi bóliminde psixologiyalıq konflikt aldınǵı

orınǵa shıǵadı. Qudaynazardıń shańaraǵınıń toǵay arasına kóship barıp, jalǵız úy sıpatında jasay baslawı, onıń ústine balası Írısnazardıń muǵállimshilik oqıwǵa ketiwi Qudaynazardıń ómiriniń zerigerli tús alıwına alıp keledi. Ol qiula dúzde birózi júrip, ózi menen ózi sóylesip, ótken ómirin kóz aldına eleslete baslaydı. Jazıwshınıń ańız-áńgimelerdegi adamnıń e ki iyninde e ki perishte otıradı, olar

67

obal sawabıńdı jazıp baradı degen erteklik syujetten sheber paydalanıp, jalǵız qalǵanda Qudaynazar ǵarrınıń bir-birine qarama-qarsı pikirleytuǵın shep hám oń jaǵındaǵı perishteler menen sóylesiwi, shep jaǵındaǵısınıń awıldan ketip durıs islediń dese, oń jaǵındaǵısınıń qula dúzge kóship kelip ne uttıń degen sózleri Qudaynazardı qaramaqarsılıqlı jaǵdayǵa saladı. Demek, qaharmannıń psixologiyasındaǵı arpalıslardı, keshirmelerdi súwretlew arqalı jazıwshı hár qıylı psixologiyaǵa iye adamlar arasındaǵı túsinbewshilikti, olar arasındaǵı hár qıylı pikirlewlerdiń húkim súriwin súwretlew arqalı súwretlenip otırǵan dáwir qıyınshılıǵın sheber túrde ashıwǵa usınıń arqasında Qudaynazar, Aysara, Írısnazar, Margarita hám Áliy qusaǵan personajlardıń obrazın sheber túrde jasawǵa erisedi.

Kórkem shıǵarmada qaharman obrazın ashıwda monologlardıń tutqan ornı ayırıqasha. Monolog grekshe «monos» hám «logos» sózlerinen alınǵan bolıp, bizińsha «bir sóz» degen mánini anlatadı. Basqasha aytqanda, monolog bul kórkem shıǵarmada qaharmannıń kópshilikke yamasa ózine qarata aytqan sózleri1 bolıp tabıladı. Al diolog bolsa, grekshe «dialogos» sózinen alınǵan bolıp, bizińshe «eki adamnıń óz-ara sóylesiwi» degen mánini ańlatadı. Ol kórkem shıǵarmada waqıyanı túsindiriwge, xarakterdi ashıwǵwa járdem beretuǵın usıllardıń biri2 bolıp tabıladı.

M.Nızanovtıń «Dushpan» romanında qaharman obrazın isenimli túrde ashıwda, olardıń kewil-keshirmelrin isenimli túrde beriwde monologtıń hár qıylı túrleriniń jazıwshı tárepinen sheber qollanıǵanın kóremiz. Monolog qaharmannıń qanday psixologiyalıq jaǵdayda bolıwına baylańslı birese qısqa, birese keń túrde beriliwi múmkin. Monolog birese taza qaharman sózleri arqalı berilse, birese ol avtor sózi menen qaharman sózleriniń aralasıp keliwi arqalı da beriliwi múmkin.

«Dushpan» romanınıń birinshi babında tiykarınan avtor sózi menen dialoglar basım orındı iyelegen bolsa, e kinshi baptıń

1Ахметов С, Есенов Ж, Жəримбетов Қ. Əдебияттаныў атамаларының орысша-қарақалпақша қысқаша түсиндирме сөзлиги. Нөкис: «Билим», 1994, 138-б.

2Бул да сонда, 63-б.

68

aqırına taman qaharmanlardıń awızsha gúrrińleri, bunıń onıń sáwbetlesine degen tásiri kózge taslana baslaydı. Nátiyjede jazıwshıda monologtı qollanılıw zárúrligi payda boladı. Mısalı, romannıń ekinshi bóliminiń aqırına taman Ábdikerim menen Qudaynazar ortasında keskin dialog kelip shıǵadı. Bunda Ábdikerimniń ózin baǵıp shańaraq qılǵan Seytimbet maqsımǵa degen ǵázebi sonday kúshli beriledi, Qudaynazar tek tıńlawshıǵa aylanıp qaladı. Ábdikerimniń monologı ishley emes, al Qudaynazarǵa esittirilip aytıladı. Biraq ta oǵan Qudaynazar sóz qosa almaydı.

Ábdikerimniń monologında Seytimbet maqsımnıń haqıyqıy kelbeti oqıwshınıń aldına jayıp salınadı.

Romanda Qudaynazardıń ishki psixologiyalıq halatı da monolog járdemi menen beriledi. Bunda avtor, monologtıń original formasın oylap tapqanQudaynazar qıyalında eki iynindegi perishteler menen sáwbetlesedi. Shep jaǵındaǵı perishte Qudaynazardıń kelini sebepli awıldan kóship ketiwin quwatlap sóylese, oń jaǵındaǵı perishte buǵan keskin qarsı shıǵadı. Jalǵız ózi qalǵan Qudaynazar ne islewdi bilmey, bası shırılduwǵa túsedi. Qudaynazardıń usı sharayattaǵı halatı onıń perishteler menen tómendegi sóylesiginde anıq kórinedi:

«-Sen Qudaynazar, nadurıs qıldıń?-deydi oń iynindegi perishte oǵan hár kúni. Qudaynazar moyınlaǵısı kelmeydi.

-Qashan? Qay jerinde nadurıs qıldım? -Usı ketisińde.

-Nege?

-Usı ketisińniń jóni bar ma, yaxshı? Bala emesseń, shaǵa emesseń, jasıń jetpisten asqan otaǵasısan! Qala berdi eldiń biyi, kátqudasısań? Usı is saǵan jarasa ma?...» (228-bet). Oń iynindegi perishte menen bolǵan sóylesik Qodaynazardıń elge kerek ekenligin, awılǵa qayta oralıwı zárúr ekenligin aytadı. Al, shep iynindegi perishte bolsa bunıń kerisin aytadı:

69

«Írasında da men qáte isledim be? Jańılıstım ba?-dep gúbirlenedi ishinen. -Yaq! Sen tup-tuwrı islediń?-deydi shep iynindegi Perishte. –Qádiriń ketip

baslaǵan jerde taǵı ne maqset penen jasamaqshı ediń? Sen aqırı sol awıl dep jan kúydirmediń be? Atqa mingen belsendiler menen shayday ayqaspadıń ba? Kimdi dep islediń solardı?! «Qanatlıǵa qaqtırmay, tumsıqlıǵa shoqıtpay» pármana bolǵanıńdı kim bildi awılda?...» (231-bet).

Qudaynazar bajbannıń ishki monologiniń bunday usılda qurılıwı jazıwshınıń sheberliginen dárek beredi. Perishte-musılman dininde qudaydıń elshisi. Qudaynazar musılman dininiń wákili. Onıń atınıń mánisi de qudaydıń názeri túsken degen mánini bildiredi. Musılman dinin joq etiwdey islerdiń háwij alıp turǵan bir dáwirinde «onıń perishte»ler menen sóylesiwi –qaharmannıń ruwxıy jaqtan haqıyqıy tuwrı sózli adam ekenligin kórsetedi. Sonıń menen birge bul monologta Qudaynazardıń ishki debdiwleri sáwlelengen. Qaharman hár qıylı, birbirine qarama-qarsı pikirlerdiń qorshawında qalıp, ne islewin bilmeytuǵın dárejege túsiwi onıń nemquraydı adam emes ekenliginen, shańaraǵındaǵı jaǵdaydı awıllaslarınıń túsinbegenligi sebepli ruwxıy jaqtan azap kórip, jeke máp penen jámiyetlik sharayat arasındaǵı qarama-qarsılıq sebepli awır oy teńizine shókken insannıń psixologiyası jazıwshı tárepinen júdá sheber berilgen. Monologtıń bunday forması milliy prozamız poetikasında ele isletilmegen edi. Demek, bul nárse jazıwshınıń qaharmannıń ishki psixologiyasın súwretlew baǵdarındaǵı sheberliginen dárek beredi.

Qullası, «Dushpan» romanında monologtıń álwan túrleri qaharman obrazın jasaw baǵdarında avtor tárepinen júdá sheber isletilgen. Onıń qısqa, ıqsham, tek qaharmannıń óziniń tiline tán sózler menen beriliwi de, geyde avtor sózi menen qaharmannıń sózleriniń aralastırılıp berilgen forması da jiyi-jiyi ushırasadı. Hátte, romannıń aqırǵı bóliminde isletilgen ádebiy qaharmannıń perishteler menen sáwbetlesiw forması da monologtıń ózine tán bir túrin ańlatadı. Dıqqatqa ılayıq jeri sonda monolog romanda

70