MD hám PQJ / M.Nızanov prozasında qaharman obrazın jasaw ózgesheligi

Jazıwshı dúnyanı obrazlar arqalı kóredi. Onıń ushın janlı-jansız zat hám qubılıslardıń hámmesi de obrazlar dúnyası. «Obrazlı pikirlew barlıqta janlı baqlawdan, seziwden baslanadı hám Salıstırıw nátiyjesinde tuwılatuǵın jańdanjańa sezimler hám qáliplesip, rawajlanıp baratuǵın ideyalar, pikirlerdiń sheksiz aǵımınan ibarat boladı»1

1930-50-jıllardaǵı qaraqalpaq xalqınıń basınan ótken mashaqatlı turmısı haqqında jazılǵan shıǵarmalar az emes. Biraq, ǵárezsizlik dáwirine deyin ótmish waqıyaları siyasıy ideologiyanıń oń’ qolı bolǵan socialistlik realizm metodı talaplarına say súwretlengenlikten, jazıwshılarımız ótmish waqıyaların qalıs hám haqıyqat túrde súwretledi dep aytıw qıyın. Álbette, bul dáwir waqıyaların súwretlewde ótkinshi ideologiya talaplarınan bas tartıp, ǵárezsizlik zaman kózqarasınan qálem terbetip atırǵan jazıwshılarımız da joq emes. Solardıń biri, belgili jazıwshı Muratbay Nızanov bolıp tabıladı. Ol óziniń 2010-jılı jarıq kórgen

«Dushpan» romanında usı dáwir haqıyqatlıǵın qalıs túrde súwretlewge umtılǵanlıǵın kóremiz.

III.2. M.Nızanov romanlarında qaharman obrazın jasawda syujettiń

tutqan ornı

M.Nızanov qaraqalpaq ádebiyatına 80-jıllar kirip keldi. Ol oqıwshılar jámiyetshiligine ótkir saterik jaziwshi, belsendi telejurnalist sıpatında tanılǵan bolsa, búgingi kúnge kelip ol proza, dramaturgiya, teatr, radiotelevidenie, jurnalistikaǵa belsendi túrde aralasıp, óz talantınıń kóp túrliligin tanıtıp úlgerdi. Ol

«prozada da, milliy mádeniyatımız benen jurnalistikamızda da belgili orni, ózinshe qol tańbası bar nishteri ótkir saterik-jazıwshı, xalqımızǵa keńnen tanılǵan belsendi publicist, tereń mánili kúlki sheberi»2. Onıń «Aqshagúl», «Aqıret uyqısı» povestleri sátli

1Худайбердиев Е. Адабиѐтшуносликка кириш. Тошкент, 2003, 47-б.

2Есенов Ж. Танылған тулғалар. Нөкис, «Қарақалпақстан», 2001, 31-б.

51

jazılǵan dóretpeler bolıp, 2009-jılı jazılǵan «Dushpan» romanı da oqıwshılar

tárepinen jıllı kútip alındı.

Biz usı bólimde jazıwshınıń «Dushpan» romanınıń syujetlik ózgesheligin ilimiy talqıǵa tartamız. «Syujet-bul, ápiwayı etip aytqanda, qaharman obrazınıń ashılıwına sebepshi bolatuǵın waqıyalar, is-háreket, shárayat hám taǵı basqalardıń jıyıntıǵı bolsa, al, kompaziciyası usı komponentlerdiń hár bir kórkem shıǵarmada

óz ózgeshelikleri menen ornalasıw principleri, olardıń jaylasıw tártibi yamasa jazıwshı tárepinen xarakterdi ashıwǵa sebepshi bolatuǵın waqıyalardı hám taǵı basqada jámiyetlik hám jeke subektivlik háreketler summasın montajlaw usılları bolıp esaplanadı»1. Kórkem syujet turmıslıq material, dóretiwshilik fantaziyakórkem toqıma hám ideya-estetikalıq idealdıń jaratılıwınan payda boladı.

«Dushpan» romanınıń tiykargı problematikası XX ásirdiń 30-50-jıllarında hám urıs jıllarında xalıqtıń basına túsken awır kúnlerdi ashıp beredi. Syujet orayında bas qaharman Qudaynazar obrazı turadı. Onıń tuwılıwı, jigitlik waqtı, úyleniwi, orta jasar hám aqırında jetpisten ótip qaza tabıwı syujetlik liniya menen qatarma-qatar rawajlandırılıp otırıladı. Avtor sheginislerden júdá kóp paydalanǵan. Waqıyanı

bayanlap keledi de, sol jerge shekemgi qaharmanlardıń turmısı yamasa sol

waqıyanıń kelip shıǵıw sebeplerin izge qaytıw arqalı bayanlaydı hám usılayınsha oqıwshılarǵa túsindirme berip ótedi.

M.Nızanovtıń «Dushpan» romanındaǵı syujetlik waqıyalardı avtor kompoziciyalıq kózqarastan bes bólimge bólip jayǵastırǵan. Roman syujeti milliy prozamızdaǵı júdá kóp qollanılıp kelgen dástúriy syujetten parıq qıladı: waqıyalar burınǵı romanlardaǵıday dizip, birinen soń biri kelgen halda súwretlenbesten, al

1 Нуржанов П. Ҳəзирги қарақалпақ романы поэтикасы (композияциялык, жанрлық-стиллик өзгешеликлери). Нөкис: «Билим», 2008, 8-б.

52

qaharmanlardıń hár qıylı gallyucinaciyalıq jaǵdayların súwretlew arqalı jasalǵan. Mısalı, romannıń birinshi bólimi bas qaharman Qudaynazardıń balasınıń dúniyaǵa keliw tariyxın súwretlew menen baslanadı. Avtor bul jerde xalqımızdıń qorshaǵan dúnyaǵa degen sada túsinigin, úrp-ádetin, salt-dástúrlerin súwretlew arqalı qaharman háreket etetuǵın ortalıqtıń jasaw tárizin, adamlardıń bir-biri menen ózara qatnasın súwretlew arqalı syujettiń bunnan bılay rawajlanıwına tiykar jaratadı. Jazıwshınıń súwretlegenindey Ótenazardıń aqlıǵı Írısnazardıń dúnyaǵa keliwinde olardıń Úbbi ata qoyımshılıǵına jeti márte ziyarat etiwi sebepshi bolǵan. Jazıwshınıń súwretlegenindey, Úbbi ata qoyımshılıǵı káramatlı orın. Oqıwshıǵa isenimli bolıwı ushın avtor waqıyalardı keyinge shegindirip súwretlew arqalı Úbbi atanıń kim ekenligin onı ne ushın adamlar sıylaytuǵınlıǵın júdá sırlı hám tartımlı túrde súwretlew jolı menen beredi. Ol júzi ısıq, bárhama kúlimsirep, mıyıq tartıp júretuǵın adam bolǵan. Tiri gezinde hámme onnan aybınǵan. Sebebi ol qapa bolıp shıqqan úyde izinshe bir kewilsizlik júz bergen. Avtor Úbbi atanıń qábirine ósip shıqqan torańǵıldı da júdá iláhiylestirip, sırlı etip súwretleydi. Torańgıl qartayıp quwrasa, onıń túbinen eki nart ósip shıǵıp úlken nárwanǵa aylanadı. Qullası Úbbi ata qoyımshılıǵı sol dógerektegi adamlar ushın bir karamatlı orın sıpatında qáliplesip ketken. Jazıwshı syujet waqıyaların bulay súwretlew arqalı ótken ásirdiń 20-30-jıllarındaǵı adamlardıń qorshaǵan ortalıqqa degen sada túsinigin, isenimin súwretlewdi maqset etip qoyadı. Romannıń bas qaharmanı Qudaynazar usınday ortalıqta ósip kamalǵa kelgen. Jazıwshı qaharman obrazın jasaǵanda onıń jasaw sharayatınıń ózgesheligine, adamlar menen qarım-qatnasına úlken dıqqat qaratadı. Bul nárse qollap-quwatlawǵa turarlıq. Óytkeni qaharman xarakterin onı qorshaǵan ortalıǵındaǵı sharayat penen tıǵız baylanıslı túrde súwretlegende ǵana ol oqıwshılar ushın isenimli bolıp shıǵadı. Qızıq jeri sonnan ibarat jazıwshı Qudaynazardıń Aysaraǵa úyleniw tariyxın da keyin shegindirilgen halda súwretleydi. Óytkeni

53

qaharmandı tayar qáliplesken xarakter halında beriw menen sheklenip qalıw oqıwshıda isenimsizlik oyatatuǵının jazıwshı júdá jaqsı biledi.

Romannıń birinshi bóliminde Írısnazardıń tuwılıwına baylanıslı berilgen toydı súwretlew bas qaharman Qudaynazardıń xarakteriniń jáne bir qırın oqıwshıǵa jetkeriwde úlken áhmiyetke iye. Bul toydı súwretlew arqalı jazıwshı Qudaynazardıń jas waqtınan baslap-aq shabandoz bolǵanlıǵın, óziniń Qarabayır atlı atın jaqsılap seyislewi arqalı báygiden ozıp keliwin, usı arqalı Qudaynazardıń abıroyınıń kem-kemnen ósiwin súwretlewge erisedi. Jazıwshı xalqımızdıń toy máresimin kóterińki pafosta súwretleydi. Usı arqalı xalıqtıń paraxat turmısta qanday dóretiwshilik islerge uqıplı ekenligine ishara etip turǵanday.

Qarańız:

«Toy dese quw bas jumalaydı» degen. Ásirese, bul awıllardıń toyınıń dawrıǵı uzaqqa jetedi. Buyaqta shaması kelgen toy beredi. Toy berdi mehámme tamashası teńnen boladı. Qoshqarpazlar qoshqarların dúgistiriwge tayarlaydı. Shabandozlar atların seyisleydi. Palwanlar belbewin qattıraq buwadı…

Qumardıń basqa túrleri de sonday. Shabandoz balashaǵası ash otırsa da atın toydıradı. Palwan hár sapar jıǵılsa da, belbew baylap ortaǵa shıqqanın bilmey qaladı. Qoshqarpaz qoshqarına burısh-piyaz jegizip, kúnnen-kúnge ashıwshaq etip tayarlaydı. Olardıń hámmesi tırısatuǵını-bayraq emes, ar-namıs jarısı1». Bul qatarlardı keltiriw arqalı jazıwshı ádebiy personajlar Ótenazar hám onıń balası Qudaynazarlardıń jasaw sharayatın, ondaǵı adamlardıń bir-biri menen óz-ara qatnasın súwretlew arqalı qaharmanlardıń burın ashılmay atırǵan qırların oqıwshıǵa jetkeriwge umtıladı. Misalı, Ótenazar óziniń atın Manǵıttan kelgen Mádiyar kók jaldıń atı menen jarıstırıwdı maqul kórmeydi. Ol «Kelip-kelip bar jıynaǵan bar abıroyı meniń toyımda

1Нызанов М. Душпан. Роман. Нөкис: «Қарақалпақстан», 2010, 17-б (endigi mısallar da usıbasılımnan alınadı, qawıs ishinde tek betleri kórsetiledi).

54

tógilmesin»-deydi. Usı arqalı Ótenazardıń miymandoslıǵı, hadal adam ekenligi bilinedi. Hátteki ol Qarabayır atın Aytımbettiń úlken balası, On bir jasar Ámet jeti aylawda shawıp ozıp kelgende, bas sıylıq qoshqardı jas ózpirimge beriwdi buyıradı. Sonday-aq, palwanlar gúresinde óziniń awılınıń palwanı Qazaqbay hadal gúrespey, ǵárremshilik jolı menen abıroy arttırıwǵa tırısqanda, bas bayraqtı Saparbayǵa beriwin talap etedi. Demek bul arqalı da jazıwshı Ótenazardıń ádalatlılıǵ’in, hadallıǵın belgilep ótedi. Bul arqalı avtor usınday joqarı adamgershilik pazıyletlerine iye adamnıń balası Qudaynazardıń da keleshekte adamgershilikli, haqıyqatshıl, miyirman, el sıylaytuǵın adam bolıp jetisetuǵınlıǵına ishara etip turǵanday. Demek, jazıwshı bas qaharman Qudaynazardaǵı joqarı adamgershilik pazıyletlerdiń dáreklerin kórsetiw arqalı onıń obrazınıń isenimli shıǵıwına sebepshi boladı.

Ekinshi bólimde keńes húkimetiniń nadurıs siyasatı sebepli elde siyasıy quwdalawdıń háwij alıwı, iyshan-ulama, bay hám eldiń bas kótergen adamlarınıń quwǵınǵa ushırawı sebepli awıl adamlarinın basına túsken músiybetli kúnlerdi súwretlenedi. Bunda «Qaraqulaq» laqbın alǵan Ábdikerim batıraq penen Qudaynazardıń arasındaǵı konfliktti súwretlew arqalı jazıwshı syujetlik waqıyalardıń bunnan bılay da tez pát penen rawajlanıwına erisedi. Dáslep

Ábdikerim Qudaynazardıń hasıl biyesin húkimet ushın tartıp aladı. Endi Qudaynazar qolındaǵı Qarabayır atınan ayırılıp qalıwdan qorqadı. Sóytip júrgende awıllası hám jası úlkeni Aytımbettiń tusawlanıp suwatta júrgen atın, Ábdikerimniń aldına salıp qamshılap aydap kiyatırǵanın kóredi. Ábdikerim menen Qudaynazar ortasındaǵı dramatizmge tolı qarama-qarsılıq úlken konfliktlerge ósip ótte baslaydı. Bunı avtor bılayınsha júdá isenimli hám tartımlı túrde súwretleydi:

«–Áy, miyrimsiz! Eń bolmasa tusawın sheshseń-o!-dedi Qudaynazar

Ábdikerimge. –Adam degen de bunday qudaybiyzar boladı eken?!

55

–Ne dep tursań? Kim menen sóylesip turǵanıńdı bileseń be?-Ábdikerim attıń ústinde shırenip aybat shekti.

Qudaynazar attan túsip, jiyrenniń ayaǵındaǵı tusawın jazdıra basladı.

–Aqmaq! Sen ele quday bar dep júrseń be? Qudayıń menen birge qosıp Sibirge aydatayın ba?

Ábdikerim jiyrenniń oń tárepinen aylanıp Qudaynazarǵa qamshı siltedi. Bul hújimge Qudaynazar tayar tur edi. Ol qamshınıń tilin bilegine bir orap aldı da, tartıp jiberdi. Ábdikerim erden abınıp barıp, zorǵa ózin uslap qaldı. Qamshı qolınan shıqtı.

–Háddińnen aspa Qudaynazar! Húkimetten mallarıńızdı jasırıp, toǵay ishine jiberip qoyǵanıńız ushın ele juwap beresiz! Keńes húkimetiniń siyasatı toǵayǵa jetip kelmeydi dep oyladıń ba? Bilip qoy, bul húkimettiń ilgir názeri tıshqannıń inilewine deyin jetip baradı!

Qudaynazardıń qanı qaynap turdı da, biraq, eki gápiniń birinde húkimetti aralastırıp turǵan soń bir nárse dewgw bata almadı.

–Ele pushayman bolasań! Kerek bolsa, ana Qarabayırıńdı kóz aldıńda soydırıp, góshlerin iytlerge jegizemen!

–Ol ushın ádep meni óltirip alıwıń kerek.

–Asıqpa! Ol kúnler de ele alıs emes!

Ábdikerim taqımın qımıp, Qudaynazardı aylanıp ótip shawıp ketti. Ol usınnan keyin kóp waqıtlarǵa deyin bul awılǵa darımadı. Lekin, Qudaynazar kútti. Jaqsı kórgen atı ushın óz basın tigiwge tayın turıp kútti» (28-bet).

Jazıwshı Ábdikerim menen Qudaynazar ortasındaǵı qaramaqarsılıqtı shaiǵarmanıń ádebiy konfliktin dúziwde sheber paydalanıladı. Usı arqalı avtor

ótken asirdiń 30-40-jıllarındaǵı alasapıranlı jıllardıń haqıyqatlıǵın, shash al dese bas alatuǵın bolsheviklik siyasattıń unamsız aqıbetlerin-eldegi awızbirshiliktiń, birbirewge degen sıylasıqtıń, qońsıqobashılıq, aǵayin-tuwǵanlıq qusaǵan adamgershilik normalarınıń ásteáste buzil’a baslawın isenimli túrde súwretleydi. Bul nárse bir jaǵınan

56

Ábdikerim qusaǵan miyrimsiz, jawız adamlardıń xarakrerin ashıp beriwge xızmet etse, ekinshi jaǵınan Qudaynazar qusaǵan joqarı adamgershilik pazıyletlerine iye insanlardıń qanday awır sharayatta da ózleriniń kópshilikke ibrat bolarlıq islerin dawam ettirgenligin súwretlew ushın xızmet etedi.

Jazıwshı syujetlik waqıyalardı óziniń tilinen bayanlay bermesten, kóbinese qaharmanlardıń ózine sóz berip, ómir tariyxın ózlerine aytqızıw arqalı oqıwshılardıń isenimine erisip otıradı. Avtor tek ǵana unamlı qaharmanlarǵa xarakterin olardıń ózleriniń sózleri, awızsha gúrrińleri, waqıyalardı aytıp beriwleri arqalı tolıq túrde ashıp qoymastan, unamsız qaharmanlardıń da ómir tariyxın

ózlerine aytqızıw arqalı olardıń qarama-qarsılıqlı turmısın, qıyır-shıyır hádiyselerdi isenimli túrde súwretlewge erisedi. Mısalı, ulama-iyshanlar menen baylardı tuqımqurt etiwde keńes húkimetine úlken járdem bergen Ábdikerim batıraq Qudaynazar menen dáslepki tosınnan ushırasıwındaǵı olar arasındaǵı qısqa dialogtan keyin Ábdikerim óziniń ómir trariyxı haqqında tómendegilerdi aytıp beredi.

«Sizler báriń «Seytimbet maqsım meni kele qıldı» dep oylaysız. durıs, tamaq berdi, lekin, tamaqtı tek iytten ǵana burın ishetuǵın edim. Keyindirdibiraq, maqsımnıń ter sińip qalǵan góne báshpenti menen irip túseyin dep turǵan kóyleginen basqa durıslı kepin iynime tiygen joq. Úylendirgeni de ıras, biraq, basınan toraǵı aqqan taz, shorı qızǵa úylendirdi. Men almasam onı tek áwliye alatuǵın edi. Sóytken maqsımǵa men awzım asqa tiygende aldına barıp qullı etiwim kerek pe edi? Maǵan «Álipti» úyretiwdi qızǵanǵan maqsımǵa, lekbizden sawat ashıp kelip minnetdarshılıq bildiriwim tiyis pe edi? Ya-aq men minnetdarshılıqtı bir hárip úyretkenge isleymen, táńir jarılqasınımdı awzıma as salǵan, ast’ima at mingizgen taza húkimetke aytaman. Al, sizlerdi birim-birim joq qılaman!

Qudaynazar oylanıp qaldı» (59-bet). Ábdikerimniń bul gáplerinen keyin Qudaynazardıń Seytimbet maqsım haqqındaǵı talıp-ilimli, oǵırı bawırı

57

keń, kishipeyil insan degen kópshiliktiń pikirine gúman menen qaray baslaydı. Demek unamsız qaharman Ábdikerimniń awızsha gúrrińı Ábdikerimniń óziniń hám onı shorı qızǵa úylendirip, úlken shańaraq qıldım degen báne menen mal dúnya jıynaǵan Seytimbet maqsımnıń xarakteriniń oqıwshıǵa belgsiz tárepleriniń ashılıwına xızmet etedi.

Ábdikerimniń ózi haqqındaǵı awızsha gúrrińi romannıń eń keyingi besinshi bóliminde de dawam etedi. Biraq ta jazıwshı bunda basqasha usıldı-qaharmannıń tús kóriw usılın qollanadı. Awırıp, qattı boldırıp ólim tóseginde jatqan Qudaynazar tús kóredi. Túsinde onıń ruwxı denesinen bólinip shıǵıp, pálpeldep ushıp, maqaw kesel bolǵanlıǵı sebepli elden bólek, taslandı bir qaqıra jayda jasap atırǵan

Ábdikerimge baradı hám onnan bar haqıyqatlıqtı esitedi:

«–Siz payǵambar emessiz, Qudaynazar aǵa. aytsańız–aytıpsız! Hámme meni Seytimbet maqsım adam qıldı, Seytimbet maqsım úylentirdi, keyninde sol sıqıllı adamdı satıp berdi dep gúnalaydı.

–Durıs aytadı.

–Bilmeyseń-dá! Bilmegennen keyin durıs dey bereseń? seytimbet maqsım maǵan kim edi? Bilseń aytshı?

–Bayarıń!

–Durıs, bayarım! Taǵı ne?

–Basqa ne qatnası bolıwı múmkin?

–Ol meniń ákem edi!

–Yaǵáy?!

–Íras aytaman–ákem edi ol meniń! Men taza húkimetke xızmet etiwdi baslaǵanda birinshi bolıp ákemdi tutıp bergenmen! Sol waqıtlari ákesin bolshoylarǵa uslap Bergen on eki jasar Pavel Morozov degenlerdiń dańqı jer jarıp atır edi. ...Men birinshi xızmetimdi Seytimbet maqsımnan ósh alıwdan basladım.

–Óz ákeńnen ya?

58

-Óz ákemnen! Hesh waqta ákeligin tán almaǵan, óziniń bir zamanlıq tán lázzeti ushın meni dúnyaǵa keltirip, iyt ornına taslap qoyǵan nákas atadan ósh aldım!» (253-bet). Bunnan soń Ábdikeriman asınıń jetim qız bolǵanlıǵı, ol Aqtubada Xojabergen iyshannıń esiginde júrgende ol jerge tez-tez barıp turǵan Seytimbet maqsımnıń kózine túskenligi, gezektegi qıdırıspalardıń birinde sulıw biraq ámengersiz jetim qızdımaqsımnıń bassınǵanı, usı sebepli onıń hámledar bolıp onnan óziniń tuwılǵanlıǵı, toǵiz jasqa shıqqanǵa shekem jas balanıń anası Xadisha menen hár kimniń esiginde júrgeni, eń izinde awırıw ananıń óziniń ómiriniń tawsılıwǵa shamalasqanın bilip, balanı Seytimbet maqsımnıń esigine aparǵanlıǵı, sol waqıttan baslap Ábdikerimniń túrli azaplardı basınan keshirip, maqsımnıń malhalına qaraytuǵın qulına aylanǵanlıǵı, er jetken soń maqsım onı Patpa degen jarımes qızǵa úylendirgenligi, hátteki anasınıń ólgenligin kóp waqıt keyin esitkenligi tuwralı Qudaynazarǵa kúyip-pisip otırıp aytıp beredi. Demek,

Ábdikerimniń awızsha gúrrińin oqıw arqalı oqıwshı onıń ne ushın maqsımlarǵa, ulama-iyshanlarǵa óshpenli bolǵanlıǵınıń mánisin túsine baslaydı. Jazıwshı

Ábdikerimniń awmalı-tókpeli ómir jolı haqqında onıń óz gúrrińi arqalı maǵlıwmat beriwi júdá sheber túrde isletilgen bayanlaw forması bolıp tabıladı. Óytkeni bir tárepten oqıwshı hámme qudayday isenip júrgen Seytimbet maqsımnıń miyrimsiz, dúnyaparaz adam ekenligi haqqında túsinikke iye bolsa, ekinshiden, keńes húkimetine jan-táni menen xızmet qılıp, awırǵanda qarawsız qalǵan Ábdikerimniń tragediyalı ómiri tuwralı oyǵa batadı, 1930-40-jıllardaǵı awır sharayat jóninde belgili bir oy-juwmaǵın shıǵarıwǵa sebepshi boladı.

Romannıń syujetinde qaharmanlardıń awızsha gúrrińlerinen tısqarı olardıń bir-birine jazısqan xatları da úlken áhmiyetke iye. Romanda Írısnazardıń hám onıń awıllası Uzaqbaydıń sawash maydanınan ataanasına jibergen xatları sol dáwirdiń qıyın sharayatın súwretlewde úlken áhmiyetke iye. Bul eki xatta da jawıngerlerimizdiń nemec fashistlerin jeńiwge

59

degen bekkem isenimi, olardıń ata-anasına, yarı doslarına degen saǵınıshı júdáisenimli súwretlengen. Al, usı xatlardı oqıp berip atırǵan waqtındaǵı jawıngerlerdiń ata-analarınıń halatın súwretlew arqalı ápiwayı ǵana adamlardıń shıdamlılıǵı, balalarına degen saǵınıshı tereń lirizm menen súwretlenedi. Bunnan basqa jawıngerlerden kelgen qara xatlar hám olardı iyelerine quwıstırıw máwritleri romanda júdá sheber súwretlenip, bul nárse urıs dáwiri haqıyqatlıǵın kórkem haqıyqatlıqqa aylandırıwda úlken áhmiyetke iye bolǵan.

Romanda avtorlıq sıpatlama arqalı nemec qızı Margaritanıń Irısnazarǵa hám Kalmikova awılı turǵını Lilyaǵa, Lilyanıń Margaritaǵa jazısqan xatları tuwralı aytıladı. urıstan qaytqannan soń ózin ólimnen qutqarǵan nemec qızı Margaritanı awılınan taba almay júrgende, sol awıl turǵını Lilyaǵa jazǵan xatı arqalı Margaritanıń anası menen qayaqqa kóship ketkenligi tuwralı maǵlıwmatqa iye boladı. Bul xatlar da shıǵarma syujetinde salmaqlı funkciya atqaradı. Olardı oqıw arqalı biz hár qıylı millet adamlarınıń bir-biri menen awızbirshiligin, óz watanın qorǵawǵa degen umtılısın, bir-birine degen mehir-muhabbatın ańlawımızǵa boladı. Demek romannıń syujetlik quramında ádebiy qaharmanlardıń bir-birine jazısqan xatların súwretlew turmıs shınlıǵın kórkem haqıyqatlıqqa aylandırıwda úlken

áhmiyetke iye bolǵan.

Romannıń ekinshi bólimindegi ǵayıptan kelgen ısırapıl dawıl bolajaq urıstıń metaforası. Sebebi, dawıl awıldıń astan-kestenin shıǵarıp, bir shańaraqtıń tiregin alıp ketedi, al urıs bolsa pútkil eldiń basına qayǵılı kúnlerdi saladı. Awqamdı úlken bir shańaraq desek urıs onı mayırıp ketedi. Qarańız:

«Kún batıstan uyıtqıp kiyatırǵan átiraptı demde tas túnek etip, úylerge jaqınlap qaldı. Aldınan sap alqın samal esti… borannıń izin ókshelep kúshli sel quydı… sel jawınnıń izi burshaqqa aylandı. Burshaqtıń úlkenligi bas barmaqtay bolsa bar dá, onnan kishi emes edi…

-Haw qora qayda?

60