MD hám PQJ / M.Nızanov prozasında qaharman obrazın jasaw ózgesheligi

–Nurjan!-dedi ol bir kúni tánepiste., –Saǵan bir zat aytayın ba? Nurjan ayt degendey tıńlap turdı.

–Sapardıń bir túrli iyisi bar ya?

–Bilmeymen.

–Qasında otırsań bileseń.

–Óytip men qız emespen-ǵo dedi Nurjan. Sonda «sen nege meniń menen

otırmaysań» dep aytayın-aytayın dep turdı Aqshagúl, biraq batına almadı» (17-bet). Demek, bul dialogta Aqshagúldiń tuwrı sozliligi menen onıń Nurjanǵa degen

ıqlası, ashıq kewilliligi, shaqqanlıǵı sezilse, al Nurjandaǵı natıqlıq penen sıpayılıq, tartınshaqlıq ayqın kórinip turadı. Olar úy átirapındaǵı boyannan kishkene-

kishkene ılashıqlar saǵıp, Aqshagúldiń payına Sapar menen bir «úy» bolıw túskende de, qız narazı bolıp, boyannan soǵılǵan

«úy»di de tas-talqan etip buzıp keter edi. Usılar arqalı jazıwshı Aqshagúldegi shaqqanlıq, tirisheńlikti onıń Nurjanǵa bolǵan muhabbat sezimlerin satirayumorlıq sıpatı basım qatarlar, waqıyalıq detallar járdemin menen sáwlelendirip

bergen. Usınıń nátiyjesinde, povesttiń bayanlaw poetikasınıń oqıwshıǵa degen

tásirsheńligin, ondaǵı lirizmdi arttırıwǵa erisip otırǵan.

Jazıwshı povest syujetin bastan aqırına deyin izbe-iz bayanlawǵa qurıwdı abzal kórmegen. Al onı Aqshagúldiń qaharmannıń mantı menen somsa satıp júrgen

qosılǵan dáwirlerindegi orın alǵan óreski hádiyselerdi keyin jas shańaraqtıń qalalı bolıwǵa májbúr bolǵan waqıtlarındaǵı kún kóris ushın juwırıp jortsa da, bir tapqanı bir tapqanına jetpewine baylanıslı ómir qısılshańlıqları, eriniń qamalıp kelgeninen soń, tek úydiń aldındaǵı biydáwlet qońsıları menen tek soqta oynawdan basqanı bilmeydi, qápelimde

41

Aqshagúldiń aylıqlı jumısına kiriwi sıyaqlı syujet waqıyaların jazıwshı waqıt boyınsha ilgerli-keyinli túrde jaylatırıp, olardı qaharmandıń yadqa túsiriwleri, óz-

ózine ishinen esap beriwleri, geyde táwbege kelse, birde nalıp ah urıwı gúrsiniwleri hám t.b. psixologiyalıq tolǵanıslar arqalı súwretlewi povesttegi sheberliktiń ádewir dárejede joqarı ekenliginen dárek beredi.

Jazıwshı Aqshagúldiń yadqa túsiriwleri arqalı sońǵılıǵında onı ólimge griptar etken Saqbay atlı hámeldar jigittiń kim ekenligin oqıwshıǵa bildirip ótedi. Saqpay mektepte Aqshagúlden sál úlken, onıń menen bir mektepte oqıǵan. Ol mektepte júrip -aq usı qızǵa qattı ashıq bolǵanı menen oǵan qolı jetpegen. Óytkeni, Aqshagúl súygen jigiti Nurjan menen turmıs quradı. Eri Nurjan ata jolın quwıp awılda traktorshılıq etedi, keynin ala brigadirdiń zorlıǵına ushırap, Nókiske kóship ketedi. Bunıń ústine qaladaǵı kógallandırıw mekemesinde traktor aydap júrgen kúnleri baxıtsız hádiyse júz berip Nurjan jazıqsızdan jazıqsız qamalıp ketedi. Qamaqtan nárenjan bolıp shıqqan ol xojalıq mashqalası menen onday aylanısa bermeydi. Barlıq awırmanlıq bir qız benen eki uldı asırap saqlaw Aqshagúldiń moynına shógedi. Qamalıp ketkenligin sıltawlap hesh bir mekeme Nurjandı jumısqa alǵısı kelmeydi. Bunıń ústine jigit bir biznesmen kelinshekke jallanıp temir tirsek-jıynap júrip awırıw arttırıp aladı. Usı qıyınshılıqlar sebepli Aqshagúl bir neshe keńseniń qarawılı menen sipsekeshlerinen, baslıqlarınan sóz esitip júrip,

ózine mektep dáwirinen ashıq bolǵan jigit Saqbaydıń qarawına jumısqa ornalasıwǵa májbúr boladı. Dáslep, oǵan Saqbay oǵada saldamanlı, aqıllı, isker hám ǵamxor jigit sıyaqlı bolıp kórinedi, Aqshagúlge kóp jaqsılıq isleydi, ótkendegi waqıyalar haqqında tis jarıp awız ashpaydı da. Soǵan qosa Saqbay shaqqan kelinshek Aqshagúlge kóplegen xojalıq islerin isenip tapsıradı, keńsedegi biykar etilgen zatlardan (perde, dorojka, mebeller hám t.b.) oǵan mol-moldan berip saqıylıq kórsetedi. Al, aradan bir jıl ótkennen keyin ǵana Saqbay Aqshagúldi keńseniń kishkene miymanxanasında xızmet e tiwin ótinedi,

42

onı más halǵa túsirip, óz bildigin islep tınadı, nátiyjede kelinshek óziniń kóz ashıp kórgen erine qılaplıq qılıp qoyǵanın bilmey-aq qaladı.

«… ekinshi, keyninen úshinshi, tórtinshi ryumkadaǵı kokteyller ketti. Sanawlı waqıtlardan keyin Aqshagúl ózin basqarıwdı joǵaltqan edi. Ol usı kúni kóp nárse joǵaltqanıń keyin bildi. Lekin kesh edi...

Ol geygúm arada Saqbaydıń mashinasına shashları uypa-juypa bolıp minip atırıp, birinshi márte esten ayırılıp qalıp erine islegen qıyaneti ushın ishinen qan jıladı. Esikti ishten ilip, úrpeyisip otırǵan balalarınıń júzine qalay qaraytuǵınlıǵı janın jegidey jedi. Al rulde kiyatırǵan Saqbay óz isine ózi riyza, qasında ún-túnsiz kiyatırǵan Aqshagúlge oylanıp alıwǵa pursat berip, «bári bir endi men kózine ısıq kórinemen, ele bul orınlıqqa ózińnen-óziń naz etip kelip otıratuǵın bolasań» degendey keyipte. Ol uzaq jıllar árman etken maqsetine búgin erisken edi» (87bet).

Syujetlik rawajlanıwındaǵı bul sheshiwshi máwritler povesttegi waqıyalardıń barısı menen qaharmanlar xarakteriniń ishki logikasınan tábiyǵıy halda kelip shıqqan. Óytkeni, avtor «muhabbat» demlerin ayırım jazıwshılarday natural hám turpayı túrde súwretlemesten waqıya hám hádiyselerdiń tábiyǵıy aǵısına súyenip is etkenligi dıqqatqa ılayık.

II.4. M.Nızanovtıń «Aqıret uyqısı» povestinde kórkem sheberlik

Talantlı qálem iyesi M.Nızamovtıń jáne bir sátli dóretilgen shıǵarmalarınıń biri-bul «Aqıret úyqısı» povestinde satira-yumorlıq obraz dóretiwdiń ayqın úlgileri menen eń jaqsı nıshanları joldan tabıladı. Ulıwma tutas alǵanda shıǵarmanıń tolıq satiralıq dóretpe de atamaǵanımız benen de povesttin til qurılısı menen syujetinen de satira hám yumorlıq motivler kóbirek sezilip turadı. Sebebi jazıwshınıń ózi tiykarınan alǵanda usı qálem terbetkenlikten de ol qálegen prozalıq shıǵarmalarında da turmıs haqıyqatlıǵı menen adam, insan ómirin satira yumorlıq túrde súwretlep ashıwǵa beyimlik kórsete beredi. Bul bizińshe

43

zańlı qubılıs hám ol ádebiyat ushın paydalı táreplerinen tısqarı zıyan keltirmese kerek.

Jazıwshınıń «Aqıret úyqası» dep atalǵan povestiniń atınıń ózi bir qansha kúlkige, komediyalılıq penen satira jaqın motivte qoyılǵanı birden-aq sezimtal oqıwshılar ushın ayqın ańǵarılsa kerek. Sonday-aq onıń ulıwma syujetlik kompoziciyalıq barısı menen til qurılıslarında da tragediyalıq qásiyetler de joq emes. Sonlıqtan da povesttiń baslamasınan aq jazıwshınıń Bazargúl kempirdiń, yaǵnıy baslı ádebiy qaharman bolǵan ótemurattıń kempir apasınıń qartayǵan waǵındaǵı ómir tragediyasın sáwlelendiriwinen de sarras kózge túsedi. Shınlıǵında ol ómir tragediyasında hesh kimnen qorlıq kórmeydi, azap-aqıret esitpeydi, al biraq zańlı túrdegi adam ómiriniń qartayǵan jıllarındaǵı qıyınshılıqlı kúnlerinen bastan keshiriwi menen de tragediyaǵa megzes turmıs keshiredi. Oǵan az da bolsa óz kúndesi Genjegúl kempir tońqıldaǵan da boladı, bunı esitip olardıń kelini Ánjimniń júregi sızlaydı. Haqıyqatında da bulardıń barlıǵı insan balasınıń qálegeniniń qartayǵanda bastan keshiretuǵın, ulıwma ómir atlı úlken okeannıń zańlı tragediyası dep túsiniwge tuwra keledi. Mine bulardıń barlıǵın jazıwshı gáde yumorlıq, gáde satiralıq, bazda tragikomediyalıq kartinalıq kórinisler arqalı da sáwlelendirip ulıwma dóretpeniń emocionallıǵın arttırıwǵa, poetikalıq sheberligin kóteriwge erisip otırǵanlıǵı bayqaladı. Mısalı, qartayıp seksennen asıp ketken Bazargúl kempirdi onnan kishkene Genjegúl kempir kóterip ákelip saralatadı, ójireniń bir múyeshine aparıp otırǵızıp awqatın aldına qoyıp ketedi, bunday da ol geyde awqatın tógip shashıp alsa, geyde qasıq uslaǵan qolları mudamı qaltırap ta otırar edi. SHaydı bolsa ol ózliginen suwıtıp ta ishe almaydı, al bunı Genjegúl kempir qam jılım etip suwıtıp bolıp aldına qoyadı. Shıǵarmanıń baslı qaharmanı, óz waqtında professorlıq dárejege jetisken ótemurat, balalıǵında mine, usınday hádiyselerdi kórip ósken insan edi. Bulardıń barlıǵın jazıwshı

44

sol ótemurattıń eslew máwritleri sıpatında súwretlep mınaday gáplerdi jazadı:

«…Bunıń biletuǵını hámme ballardıń bir kempir apası bar, al bunda ekew…

Baza kempir qartayǵanlıqtan ba, esi kiresili shıǵasılı edi. Onı shaydıń, ya awqattıń waqtında kempir apası Genjegúl kempir jas Balanı tosayın dep atırǵanday etip kóterip ákeledi de, bir múyeshke otırǵızıp, aldına awqatın, shayın qoyadı. Onı dásturxan basındaǵılardıń kózi tuspeytuǵın etip bir qıyalap otırǵızadı. Birotala arman qarap otırǵızıwga qudaydan qorqadı»1.

Mine, usı sózlerdiń ozinde ómir tragediyası jámlengen emes pe?! Ásirese bundaǵı til qurılısı menen avtordıń ulıwma súwretlew, bayanlaw manerasında satira-yumorlıq motiv birden-aq kózge túsip turǵanlıǵın ańǵarıw onsha qıyın bolmasa kerek. Usı baǵıtta jazıwshınıń bılaysha jazıwı da ózinshe poetikalıq jaqtan alıp qaraǵanda jarasımlı hám tereń mánili, ómir qubılısları haqkında hár bir insandı oylandıratuǵın jaǵdaylarǵa qurılǵan: «…onıń awqatlanıwınıń ózi hámmeniń ishteyin buzatuǵın edi. Awzında tisi bolmaǵanǵa ma, urtlaǵan tamaǵınıń yarımı eki eziwinen aǵıp ketedi. Onı jıynap alıwǵa kempirdiń akılı alıspay ma, buyaǵın

ótemurat bilmeydi. Shaydı bolsa… ózliginen suwıtıp ishe almaydı. Óziniń kóp jasap kóp bolıp atırǵanına nalınıp atırǵanday kemlik kelip jılaydı. Aqırı hámme orınlarınan turıp-turıp ketiwge májbur boladı… Bala da táwir, kún ótken sayın esin jıynaydı, al bunıki kerisinshe…» (8).

Bizińshe, bulardıń barlıǵında tek ǵana jeńil kúlki yamasa ótkinshi ǵana jeńiljelpi oylar emes, al ómir zańlılıqları haqqında tereń pikirler jámlengen dewge boladı. Sonlıqtan ba usı Bazar atlı kempir apası waqtıwaqtı ótemurattıń bala waqıtları: «Toqsan jasayın degen jasım ba edi, arap taqan isheyin degen asım ba edi»–degen qosıq qatarlardı azı kem esi dúziw waqıtları jiyi-jiyi qaytalay beretuǵın edi. Ótemurat bala waqıtları

1 Нызанов м. Ақырет уйқысы Повесть.. Нөкис: «Қарақалпақстан», 2009.

45

esitken usı qosıq qatarlardıń yadlap qalǵan hám onıń tereń filosofiyalıq maǵanasın

óziniń jası da toqsanǵa shamalasqan waqıtları jaqsıraq ańlap jetisedi. Rasında da buda tereń ómir filosofiyası bar eken. Sebebi bulardıń barlıǵın ótemurat óz basınan keshirdi. Jaslayında ákesi qaytıs bolıp kaldı, anası hám ájapaları menen qalǵan jetim jesirlerdi eń aldı menen onıń aǵayin tuwısqanları, ómirinshe jan qońsı bolıp ta otırǵan Beqan qotır, Xojamurat brigadirge shekem kemsitip, qarap qorlawǵa shekem alıp keldi. Onıń iyesiz qalǵan baǵ háremlerin jarǵılap kesip, otın qılıw menen turmay, al oǵan tegislep jiberip egin ekti, tegin aǵıp turǵan sol tárepten keletuǵın salmanıń qulaǵın baylap taslap, bulardıń atızına bermey de jábir kórsetti. Solardıń barlıǵına ızası keletuǵın ótemurat jaslayınan-aq oyshań hám aqıllı bolıp

ósse kerek. Biraq onı jetispewshilik, ekinshiden zamannıń geypara nadurıs aǵısları da qıynap azaplar edi. Atap aytqanda oǵan bir kúnleri anası bazardan shuberew botinka satıp ápergende, ol ayaǵına keń bolıp, bunı anası da bolsa «sen ósip baratırǵan balasań, sońınan shaqlasıp ketedi» dep jubatqan bolsa, bunı mekteptegi klasslasları da usı tufoiyi ushın mazaqlap kúle beredi. Usıdan qutılıw ushın

ótemurat bir saparı mektepke baratırǵanda taza tufliydi joldaǵı boyanlıqtıń arasına jasırıp ketedi. Tap sol kúni mektepke qaladan tekseriwshi doktorlar kele me…

Bekniyaz atlı taz keselxanasınıń vrachı bunı tazdan xabarıń bar ekenge jorıp hátteki úyine de eskertpesten, jabıq mashinaǵa salıp Shımbay qalasına alıp ketedi. Ol waqıtlar ushın Shımbay qayda, Kegeylidegi «Xoja awıl» qayda…? Al sondaǵı jas óspirimniń boyanlıqtıń arasında qalıp ketken ayaq kiyimi tuwralı oylap qıylanǵanı óz aldına.

Usı rehimsiz doktordı ótemurat qartayıp, esi kirerli-shıǵarlı bolıp, yaǵnıy M.Nızanovtıń tili menen aytqanda, aqıret úyqısında jatırǵanda kóz aldına elesletip, onıń gallyucinaciyalıq qubılıs halatta áńgimelesken de ǵana ol sol saparı ótemurattı tek tazlardı tawıp joq etiw jobasın orınlaw ushın ǵana alıp ketkenin moynına aladı. Anası izinen sol saparı barǵanda doktorlardı: «balama balıq quwırdaq jegizip keleyin» degen sıltaw

46

menen aldap, urlap alıp ketkenin esleydi. Ótemurat qaytıp kelip bayaǵı jasırıp ketken tufliyin izlep barsa, ol jerden taba almaydı, boyanlıqtı atız benen qosıp súrip jibergen bolıp shıǵadı.

Povestte súwretlengen bul quramalı sharayat sol awmalı-tókpeli zaman, siyasattaǵı bir táreplemelik hám qátelikler sebepli kelip shıqqan bolıp, jazıwshınıń onı tereń ańlap, asa serlilik penen, satira-yumorlıq sıpatı basım usıllar menen súwretlegenligi kózge taslanadı. Bizińshe usı satirayumorlıq sıpattıń basımlıǵı povesttiń realistlik baǵıtın tereńletiwge xızmet etip, onıń bayanlaw poetikasına ayrıqsha jaǵımlı poetikalıq qásiyetler endirip tur. M.Nızanovtıń povest baslanardan-aq joqarıdaǵıday satiralıq sıpatlarǵa ayrıqsha kewil bóliwi, izan ara dárriw bas ádebiy qaharman ótemurattıń qan basımı kóterilip, miyi aylanıp jıǵılıp aqlıǵınan járdem kútip turǵan máwritlerin súwretlewleri, onnan sońǵı onıń kóz aldına elesletiwleri, saldıraqlawı, aljılı-buljılı kórinisler, awırıw insannıń psixologiyasınıń barlıq jaqsılı-jamanlı qásiyetlerin óz boyına sińirgen gallyuciyanaciyalıq processler hám t.b. hádiyselerdiń kópshiligi avtor tárepinen satira-yumorlıq sıpatı basım súwretlew usılları menen berilgen. Olardıń barlıǵı da bazda kúlkili háreketler, geyde tereń ómir tolǵanıslarına tolı psixologiyalıq keshirmeler, geyde ómir shınlıǵınıń tragediyalı sıpatların ózinde jámlewshi kartinalıq kórinisler sıpatında oqıwshınıń kóz aldında eleslep turadı. Bular óz gezeginde shıǵarmanıń sheberlik dárejesiniń artıwına xızmet etedi. Mısalı:

«Dárwaza jabıq eken. Úyge kire almadı. Alısıraqta oynap júrgen bir bala kórindi. Shaması aqlıǵı Asqar bolsa kerek… Asqar basqa aqlıqlarına qaraǵanda sál suwqıytlaw. Qas qaǵımda aldap ketedi.

–Ata, házir kelemen dedi me,-tamam, keshte bir kóreseń! Múmkin ol jalatayshılıq emes, biyzar bolatuǵın shıǵar. Bir ayaǵı bir ayaǵınan ozbaytuǵın

ǵarrınıń kewlin tabıw,-kókiregi alıp ushıp turǵan balaǵa ańsat pa?!

47

…Ol bir zaman diywalǵa súyenip turdı da, qolındaǵı iymek tayaǵın dárwazanıń qaptalına súyep, skameykaǵa qol uzattı. Biraq usı waqıtları birden kósheniń batıs tárepi bir qıyalap aspanǵa kóterilip ketti».

Juwmaqlap aytqanda «Aqıret uyqısı» povesti avtordıń qaharman obrazın jasawdaǵı jańasha izlenisleriniń jemisi bolıp, ol jazıwshınıń realizminiń mol múmkinshiliklerinen turmıs haqıyqatlıǵın kórkem haqıyqatlıqqa aylandırıwda ilajı barınsha keń paydalanıwǵa umtılıp atırǵanınan dárek beredi.

48

dóretpelerde kóbirek obraz atamasında jazıwshı tárepinen súwretlengen insan minez-qulqı, onıń dúnyaǵa kózqarası, oy-pikiri hám sezimler álemi túsiniledi»1. Jazıwshı kórkem obraz arqalı dúnyanı ańlaydı, ózi ańlaǵan túsinikti hám óziniń ańlap atırǵan nársege emocionallıq múnásibetin sáwlelendiredi. Usı kózqarastan obraz ádebiyat hám iskusstvonıń pikirlew forması, usılı esaplanadı. Ádebiyatta jazıwshılar obraz arqalı tek ǵana jámiyetlik rawajlanıwdıń ulıwmalıq, ortaq bolǵan basil’ belgilerin sáwlelendirip qoymastan, al shıǵarmaǵa qatnasıwshı qaharmanlardıń jeke minez-qulıq belgilerin de ashıp beredi hám sol sebepli ol

ádebiyattaǵı «qaharman» túsinigi menen tıǵız baylanıslı. Al, bul nárse bolsa óz gezeginde jazıwshınıń qaharmanlardıń ishki ruwhıy álemin ashıp beriwdegi sheberligin keltirip shıǵaradı. Óytkeni, M.Gorkiy ayıtqanınday «birew-saqıy, birew-sıqmar, birew-mıljıń, birew az sóyleydi, birew-mehriban, birew-tas bawır».

Mine, bulardı óz ornında dóretpeniń negizgi baǵdarına baylanıslı ashıp kórsete biliw jazıwshı ushın ańsat emes. Demek, obraz terminin konkret insanǵa qollanıliwına qarap, obraz túsinigin tómendegishe táriyiplew múmkin: jazıwshınıń baqlawları tiykarında payda bolǵan, onıń fantaziyası nátiyjesinde dóregen, belgili bir ideyanı tasıwshı insan ómiriniń konkret hám ulıwmalasqan kórinisi obraz dep ataladı.

Eger de burın kópshilik ádebiyatshı-ilimpazlar tárepinen obrazlar jazıwshınıń e stetik idealına sáykes keliwi yaki sáykes kelmewine

1 Ахметов С, Есенов Ж, Жəримбетов Қ. Əдебияттаныў атамаларының орысша-қарақалпақша қысқаша түсиндирме сөзлиги. Нөкис: «Билим», 1994, 148-б.

49

baylanıslı shártli túrde e kige: unamlı hám unamsız obrazlar dep bólinip júrgen bolsa, házir bul atamalardıń ilimde hám kórkem ádebiyatta mánisiniń tarayıp baratırǵanlıǵın kóremiz. Sebebi turmıstıń ózinde de tap erteklerdegidey sútten aq, suwdan taza adamlardı tabıw qıyın. Sonlıqtan da biz obrazlardı shıǵarmada tutqan ornı hám wazıypasına qarap ádebiyattanıwda túrlishe: personaj, bas qaharman, ekinshi dárejeli qaharman, xarakter, tip sıyaqlı terminler menen ataladı.

Kórkem shıǵarmadaǵı obrazlar óziniń shıǵarmadaǵı ornı hám atqaratuǵın wazıypasına qarap, eki túrli boladı. Eger personaj shıǵarma waqıyalarınıń orayında turıp, syujet waqıyaların háreketke keltirse, shıǵarma konfliktiniń sheshiliwinde jetekshi ról oynasa, jaziwshınıń alǵa qoyǵan ideyasın ashıp bere alsa, bunday personaj shıgarmanıń bas qaharmanı bolıp esaplanadı. Kóp jaǵdaylarda kórkem shıǵarma orayında bir emes, bir-biri menen teń wazıypanı atqaratuǵın bir neshshe obrazlar turadı. Bunday obrazlardın hár qaysısı bas qaharman bolıp esaplana beredi. Eger personaj kórkem shıǵarmanıń orayında turmasa da, qálegen bir tárepi menen jaziwshınıń alǵa qoyǵan ideyasın júzege shıǵarıwǵa, onı toltırıwǵa xızmet qılsa, bunday obrazlar ekinshi dárejeli obrazlar bolıp sanaladı.

Kórkem obrazdıń belgileri haqqında sóz ketkende, birinshi gezekte, onıń indviduallastırılǵan ulıwmalıq sıpatında kórinetuǵınlıǵına toqtalıw kerek. Barlıqtaǵı hár bir nárse-hádiysede túrge tán ulıwmalıq belgiler hám sonıń menen birge onıń ósine ǵana tán belgileri bar. Roman ushın obraz jaratıwda kórkem obraz tómendegi belgige iye bolıwi kerek: ulıwmalılıq, konkretlilik, indviduallıq, kórkem toqımadan paydalanıw, súwretlewde tásirsheńlikke erisiw. Bular kórkem obrazdıń belgileri bolıp, olardı shártli túrde, hár bir jazıwshınıń obraz jasawdaǵı tiykarǵı quralları dep atasaq qátelespeymiz.

Biz, joqarıda keltirilgen pikirlerge súyengen halda bul bólimde M.Nızanovtıń «Dushpan» romanındaǵı obrazlar sistemsına toqtap ótemiz.

50