MD hám PQJ / M.Nızanov prozasında qaharman obrazın jasaw ózgesheligi

jıllardıń kóplegen siyasıy-jámiyetlik qáteliklerin de batıllıq penen áshkaralaǵan.

«Anagúni biziń awılda tamasha boldı»1-dep baslanadı gúrriń ádebiy qaharmannıń awızeki aytıp beriw, sóylew tiliniń ekspressiyası menen, yaǵnıy

ádebiy qaharmannıń awızeki gúrrińiniń inerciyası shıǵarmanı ayırıqsha bir poetikalıq kúshke endirip, ol shıǵarmanıń basınan aqırına shekem oqıwshını izine ertip, sol baslı ádebiy obraz benen birge tolǵandırıp otıradı.

Gúrrińniń baslı qaharmanı, yaǵnıy shıǵarmanıń syujetin aytıp beriwshi Ziyatdin degen awıl adamınıń ańqıldaǵan haq peyili menen ashıq kewilliligi jazıwshı tárepinen júdá jaqsı ashılǵan. Ol dóretpeniń basındaaq, mınaday sózlerde belgili boladı:

«…Direktor sayladıq. Pay, sizler kórmey qaldıńız. Awıldan hámme bardı.

Úyme-úy júrip, telejka menen áketti. Men-ám bardım. Ziliyxa

«sıyırdı izlep qaytasań» dep jibergisi kelmey turıp edi, –rás-s, Tawnazar sháddes baqırdı–ǵo, brigad» (331-332-betler).

Mine, usılay óz sırın, hátteki hayalınıń sıyırdi izlew haqqındaǵı tapsırmasın da buljıtpay orınlaǵısı kelip turǵanlıǵın jasırmay aytıp otırǵan Ziyatdin sol bir director saylaw jumısların tosınnan-aq, baslıqtıń kópshiliktiń kózinshe oǵan qarata

«Solay emes pe, Ziyatdin aǵa!?»-degen sózi ushın aq kóp waqıtlarǵa shekem kóterilip basılıp, kewli tolıp tasıp júredi. Al, biraq ol bul saylaw jıynalısınıń mánisin, onıń baǵıtı menen menen mazmunın tolıq túsinip jetpeydi.

Jazıwshı sol járiyalıq jıllarındaǵı usınday halatlardı, ásirese, Ziyatdin sıyaqlı awıl adamlarınıń hám basqa da tiptegi insanlardıań minez-qulq belgilerin tereńnen sáwlelendiriw arqalı, sol dáwir qarama-qarsılıqlari menen olardıń umamsız kórinislerin durıs hám obektiv túrde batıllıq penen tereńnen alıp isenimli túrde sáwlelendiriwge erisken.

1 Нызанов М. Шығармалары, IV томлық. Нөкис: «Билим», 2008,т-1, 331-б.

21

Ádebiy qaharmannıń usınday haq kókireklik penen qosa geypara

unamsızqılwalar hám ójetlik, istiń parqaı menen onıń aqırina túsinbewshilik sıyaqlı qásiyetler jazıwshınıń «Shegirtke», «Shıpabaǵısh suw», «Jánnetten

sálemnama», «Deputattıń minneti» hám taǵıda basqa gúrrińlerinde de ayqın jámlep berilgen. Biraq, bulardıń hár qaysısinda da túrlishe turmıs materialları menen qádimgi qatardaǵı insanlar menen awıl adamları, ápiwayı puxaralardıń túrlishe minez-qulq belgileri ashılǵan. Olardı jámlep turatuǵın bir nárse sol, olardıń barlıǵı da ashıq kewil, ishki dúnyaları sawdıraǵan adamlar bolıp esaplanadı. Olardıń barlıǵı da ne aytsa ishki kewil dúnyasınan jasırmay, asırmay haq kewilinen jarılıp aytadı, yamasa xalıq iygiligi, xalıq tilegi ushın sóyleydi, óz qáteliklerin de jasırmaydı, jasırıp turǵanıń yamasa qalay qátelesip atırǵanlıǵın da bilmestan, haq kewli menen piker aytıp sóyley beredi. Solardıń biri biz joqarıda aytıp atırǵan Ziyatdin bolsa, al «Shıpabaǵısh suw» atlı gúrrińniń qaharmanın da jazıwshı qádimgi úylerde saqlanatuǵın eshkiniń ılaǵınıń awırıwı arqalı ayqınlastırıp, daralandırıp tap búgingi ómirgi tipik bolǵan hádiyse qubılıslardıń tórkinin, jeke adamlar ǵana emes, al hátteki biziń jámiyetlik ortalıǵımızdıń sadalıǵın tereń túrde satiralıq usılda ashıp bere alǵan. Atap aytqanda, gúrrińniń qaharmanı óziniń úyindegi anasınan jetim qalǵan ılaqtıń awırıwın tárip ete baslaydı. Al onıń anası bolsa sol úydiń sharbaǵındaǵı qawınnıń pállesinen jep awırıp, yaǵnıy záhárlenip ólgen. Bunı jazıwshı «záhárlenip óldi» demeydi, al onı sezimtal oqıwshı házirgi ovoch hám palız ónimlerindegi záhárli ximiyalıq elementlerdiń basımlıǵÍ bilip otırıp, ańlap sezedi. Usı eshkiniń ılaǵınıń ishine bolsa qurt túskenge usaydı. Bunı gúrrińniń qaharmanı mal doktorın shaqırıp biledi. Biraq, ol ılaqtıń uemleniwiniń túrli-túrli jolların qollanıp, ılaqtı tik ayaǵına turǵızıw múshkil boladı. Úy iyesine birew qatıqqa qosıp pencillin ishkizseń táwir boladı dese, jáne birew aq aralastırıp solyarka mayın jutqız deydi. Bári bir ılaq awırıwınan ayıqpaq túwe ornınan tura almaytuǵın dárejege jetedi. Sóytip

ádebiy

22

qaharman sanatoriyaǵa dem alısqa ketip, túnletip úyine qaytıp kelse, bayaǵı ılaq qaqańlap aldınan shıǵadı. Hayalınan sorastırıp qarasa, ılaqqa Ámiwdáryanıń sızatlanıp atırǵan ılay suwınan jutq’zıptı. Sonda qurtlar tomp-tomp túse bergen qusaydı. Nátiyjede ılaq sappa saw qálpine engen. Álbette, bul biziń turmısımızda naqma-naq bolǵan ba, bolmaǵan ba, onnan qáttiy názer jazıwshı ómirge jaqın, oaǵan sıyımlı hádiyseni gúrriń syujetine engizip durıs, áhmiyetli bolǵan siyasıy jámiyetlik hátteki ilimiy ideyanı ortaǵa taslaǵan. Bundaǵı syujetlik detallar, ulıwma avtordıń súwretlew motive-usılı satiralıq stilde berilse de, al tema hám ideya tereń realistlik obektivlik sıpatqa iye bolıp ol óz oqıwshılarınıń dıqqatın qaratpawı, ózine qızıqsındırmawı múmkin emes. Sonday-aq, ádebiy qaharmanlardıń sadalıǵı menen aq kókirekligi de biziń jámiyetimiz ushın úlken ruwxıylıq hám joqarı ádep ikramlıq, social-psixologiyalıq áhmiyetke iye obraz bolıp súwretlengenligi baxalı dep esaplanadı.

Usınday ashıq peyillik, aq kókireklik penen haqıyqatshıllıqtıń, olardı súwretlewdegi jazıwshılıq tereń realizmniń qásiyetleri onıń qısqa bolsa da, eń

áhmiyetli ideyalardı ortaǵa taslaǵan gúrrińleriniń biri «Jánnetten sálemnama» shıǵarmasında ayqın kózge taslanadı. Álbette «jánnetten» sálemnama jollaw múmkin emes ekenligi túsinikli bosa da, bunday usıl dúnya ádebiyatı klassikasında da kóplep qollanılǵan formalardıń biri ekenligi belgili bolsa kerek. Jazıwshı usı sınalǵan formanı durıs hám tabıslı islete otırıp, bir ǵáriyp «mómin» minezli insannıń óz hayalına jollaǵan xatında tiyimli-tiyimli mınaday qatarlardı keltirgen:

«Sóytip, saǵan ótirik, maǵan shın, meni jerlep ketkennen keyin jeti kún karantinde boldım. Soń Múńkir-Náńkirler kelip soraw aldı. Yaǵnıy keshirerseń, soraw berdi, biraq juwap alǵan joq. Meniń minezin ózińe belgili, teginlikte tilge kiremen be! …Dım úndemeytuǵın bolǵan soń gápti qısqarttı.

23

―Qáne, eń sońǵı soraw,–dedi iynime qolın salıp. Quday haqı, janım shıǵıp ketti. Biz ókshe tufliyińniń ushı tiygen oń iynimniń bası záhárdey ashıdı ma

deyseń, tisimdi-tisime qoyıp zordan shıdadım.

―Esigińde mal saqlap kórdiń be? –dedi sóytip jańaǵı. Qarap tursam, bunıń obal-sawapqa dım qatnası joq qusaǵan.

―Yaq,–dedim…

―Dúkannıń suyıq sútine tańılǵan sorlı eken, bar endi, jigirma bes procent

gúnasınan kesheqoyayıq,–dedi qasındaǵı perishtelerge» (326-bet).

Sezilip turǵanınday –aq, bul haqıyqat búgingi turmıs shınlıǵına durıs sáykes keledi. Bunı jazıwshı ólgen insannıń sózi formasına engizip pikirlerdiń tásirliligin hám olardıń ironiyalıq sıpatın arttırıp satiralıq obraz dóretiwde sheberlik orınlı

isletilgen.

Jazıwshı tárepinen ótimli ádebiy forma –kórkem súwretlew usılı bolǵan «xat»

túrinde qollanılǵan hám olar óz turmıslıq áhmiyeti, ruwxıylıq áhmiyeti, social

jámiyetlik, psixologiyalıq sıpatınıń ótkirligi menen sıpatlanıp turadı. Eń baslısı onda satiralıq qaharman obrazları tereńnen ashılǵan hám olar ómirde bar sociallıq qubılıslarǵa say túrde isenimli halda súwretlengen.

Jazıwshınıń jáne bir ótimli, tabıslı shıǵarmalarınıń bir bolǵan

«Shegirtke» atlı gúrrińinde de qádimgi qarapayım awıl adamlarınıń ańqıldaǵan ashıq peyilliligi, aq kókirekliligine qosa olardıń aldın boljawshılıǵı menen sezgirligi hám buǵan qarama-qarsı ayırım basshı xızmetkerlerimizdiń kóp sózliligi

menen maqtanshaqlıǵı, qurǵaq dilwarlıǵı jaqsı ashıp berilgen. Bunda da baslı

ádebiy qaharmannıń awızeki gúrrińi shıǵarmanıń syujetlik kompoziciyalıq birligin

saqlap, oǵan «jan endirip», eń baslısı onıń ishki dúnyası, kewil kúyleri, ishki halatları arqalı negizgi ideya ortaǵa taslanadı, emocionallıǵı arttırılıp súwretlenedi. Mısalı: «Tawnazardı jurt «sháddes» dep qurı qustana qıla beredi. Ne qıladı sháddes

24

Tawnazardıń qolınan is keledi, baslıq ayttı. Bolmasa anaw–mınaw adam brigad bola ma?! Ol aqırı brigad!» (338-bet).

Demek, bunda da baslı satiralıq tiptiń ashıq kewilliligi, aq kókirek eden insan ekenligi, awılda tek ǵana brigad penen baslıq kúshli degen isenimge qattı berilgeni ayqın kózge taslanıp tur. Sonıń menen qatar usı aytılǵan Tawnazar sháddes eń aldı menen awılǵa hám el basshılarına qarata jaqında shigirtke keletuǵınlıǵın aytıp dawrıq sala baslaydı. Haqıyqatında da, kóp uzamay qara bulttay bolıp shegirtke túse baslaydı. Bul qubılıs hám waqıyalardı jazıwshı ádebiya qaharmannıń tilinen qızıqlı etip, satiralıq til menen aytıp súwretlegen. Eń aldı menen baslı qaharman Tawnazar sháddes dep atalǵan zamanlasın bunnan basqa bir qaharman, basqa jáne bir brigadier bolǵan adam menen Salıstırıp kórsetedi. Ol usı baǵıtta óz tıńlawshılarına qarata bılay degen:

«Bayaǵıda eki jıl brigadshılıqtan shıǵarıp qanday boldı? Ornına qoyǵan Tájimurat pasomı kún uzaq velosipedten túspeydi. Velosiped penen paxta paxta bola ma? Oǵan at kerek. Tawnazar sháddes at minedi, jáne punktte de tanısları bar. Keyninde Berdalı onı qaytadan saylap aldı» (338).

Mine, bunda da jazıwshı isletken usıldıń tabıslı shıqqanı satiralıq bayanlawdıń ideyalıq kúshi ayqın sezilip tur. Sóz sheberi ádebiya qaharmannıń tilinen ańǵarmaǵan siyaqlı etip «… punktte de tanısları bar…» dep qoyadı. Bunıń menen saterik eki qoyandı bir oq penen atadı desek, dáslep ádebiy obrazdıń ishki sırların– onıń aq kókirekligi manna áńgódekligin ashıwǵa erisse, ekinshiden, ol arqalı dáwirge sáykes túrdegi realizmdi tereńlete otırıp, shıǵarmanıń problematikalıq

áhmiyetliligin kóterip, waqıttıń qáteligin: qosıp jazıw, paraxorlıq, tanıs bilislik sıyaqlı illetlerdiń betin ashıwǵa erisip otır. Bulardıń barlıǵı, álbette, satiralıq súwretlewdiń tek ǵana usı shıǵarmadaǵı emes, al sońǵı jıllarda qol jetken ideyalıqestetikalıq hám poetikalıq jetiskenlikleri sıpatında bahalansa orınsız emes sıyaqlı.

25

Solay etip ádebiy qaharman–jazıwshı Tájimurat sháddesti basqa bir brigadir menen salıstıra otırıp: «…aspanǵa qarap turıp jawınnıń iysin biledi. Onıń bilmeytuǵını joq. Bolmasa, jaqında, «ǵawashanı jiytuǵın shegirtke kiyatır» degen xabardı birinshi bolıp kim bildi? Usı sháddesiń bilip júrgen. Berdalı qurı sovxozdaǵı jıynalıslarda joqarıǵa shıǵıp otırǵanı menenb atızdıń shelinen júrmeydi. Jol menen kelip, jol menen qaytadı. Húkimet oǵan portovoy berip qoyıptı» (338bet).

Jazıwshı burın eskertkenimiz sıyaqlı eń aldı menen qatardaǵı puxaralardıń,

ápiwayı miynetkeshlerdiń satiralıq tiplerin tereńnen ashıw menen de dáwir haqıyqatlıǵınıń unamsız táreplerin tereńnen súwretlewge erisedi hám tereń realizmge boy uradı.

Bul, álbette, jazıwshı basqa tiptegi zamanlaslarımızdıń satiralıq obrazların ashıp bere almaǵan degen túsiniklerdi keltirip shıǵarmawı tiyis. Anıǵında sóz sheberi sıpatında M.Nızanov intelegentler toparındaǵı satiralıq tippler bolǵan

«Pashshayı kóylegim» gúrrińindegi Totıgúl Tajievanıń ómir boyı «Pashshayı kóylegim» degen qosıqtı qaytalay beriwshiligin de, «Shontıq shayır»daǵı ayırım shay’isımaqlardıń ersi qılwaların da, «Darwaza» sıyaqlı shıǵarmasındaǵı geypara basshılardıń mekemedegi basqalarǵa dım bildirmesten húkimet, xalıq múlkin, onıń qárajetlerin jırıp jew usıllsrın da, «Zıyapet» gúrrińindegi biziń búgingi

ómirimizdegi kóp qatlamlı kemshilikler menen jetispewshiliklerimiz, den sawlıq salasındaǵı unamsız kórinislerdi de, «Qátesiz jazatuǵın adam» shıǵarmasındaǵı maqtanshaq mashinistka kelinshetiń «On somǵa ǵarbız aldım» degen sózdi «on somǵa ǵarǵıs aldım», «hámmesin ılaydan taptı» degen sózdi «hámmesin qudaydan taptı», «Shımbay volostında óldi» degendi «Shımbay bala ústinde óldi» hám taǵı basqalar dep jazıwshı ersi qılwaların da hám taǵı basqa qılwalardı júdá kúlkili detallar, ironiyası basım sóz hám sóz tirkesleri menen qısqa syujetler arqalı beredi.

26

II bap. M.Nızanovtıń povestlerinde qaharman obrazın jasaw sheberligi

II.1. Povest janrında qaharman obrazın jasawdıń ózgesheligi

XX ásir qaraqalpaq prozasınıń pútkil milliy ádebiyatımızdı Ózbekstan, burınǵı

Awqam, hátteki, ayırım shet ellerde de tanıtıwında baslı orın iyeleytuǵını búgingi kúnde ádebiy-estetikalıq oydúnyamızda moyınlanǵan shınlıq. Bunda roman janrınıń salmaqlı orın iyeleytuǵınlıǵına daw joq. Degen menen, turmıs shınlıǵın epikalıq jobada súwretlewdiń jáne bir túri bolǵan povest janrı da ózine jarasa júkti tartıp júrmekte. Ol XX-XXI ásirdiń ádebiyatında dáwirdeń eń quramalı hám qospalı máselelerin súwretlewde, zamanlaslarımızdıń ruwxıy kelbetin ashıp beriwde óziniń ılayıqlı ornına iye boldı. Bul jóninde qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminde M.Nurmuxamedov, S.Axmetov, Q.Maqsetov, K.Mámbetov, S.Allayarov, Z.Nasrullaeva, Á.Nasurıllaev, G.Esemuratov, S.Bahadırova, keyin ala, Q.Járimbetov, K.Allambergenov, I.Ótewliev, J.Esenov, Q.Orzımbetov, P.Nurjanov, Z.Bekbergenova, H.Ótemuratova hám t.b. ádebiyatshılarımızdıń miynetlerinde bahalı pikirler bar. Bul janrdıń tuwılıwın, qáliplesiwin, rawajlanıw evolyuciyasın, sonday-aq, onda kórkem psixologiyalık súwretlewdiń áhmiyetin qaraqalpaq ádebiyatshı-alımlarınan Q.Kamalov, J.Esenovlar arnawlı túrde izertledi hám ózleriniń ilimiy-teoriyalıq juwmaqların «Qaraqalpaq povesti», «Sheberliktiń sırları» atlı monografiyaları arqalı baspadan shıǵardı. Ǵárezsizlik dáwirine kelip 1980-jıllardaǵı povestlerdiń stillik ózgeshelikleri boyınsha J.Saǵidullaevanıń kandidatlıq dissertaciyası jaqlandı. Onıń bul baǵdarda bir qansha dıqqatqa ılayıq maqalaları jarıq kórdi. Bunnan basqa da bul janrdıń qaraqalpaq prozasındaǵı tutqan ornı ayırım shıǵarmalardıń kórkemlik ózgeshelikleri, turmıs shınlıǵın súwretlewdegi áhmiyeti hám

t.b. boyınsha bir qansha maqalalar, recenziyalar jarıq kórdi. Degen menen, búgingi kúni payda bolǵanına 70 jıldan aslam waqıt ótken, óziniń sanı hám sapası boyınsha da prozamızda salmaqlı orın iyelep úlgergen. Bull

27

janrdıń izertleniwin búgingi kún talabına juwap beredi depaytvwǵa bolmaydı.

Ásirese, qaraqalpaq milliy povestiniń janrlıq ham stillik ózgesheliklerin tereńirek, bir teoriyalıq problema átirapına jámlep izertlewge arnalgan miynetler joqtıń qasında. Al, Q.Kamalovtıń «Qaraqalpaq povesti» miynetinde bul janrdı izertlewde obzorlıq sıpat baslı orınǵa shıǵıp ketken. Bunıń ústine onda júdá keń kólemli material ilimiy talqıǵa tartılǵanlıǵı ilimpazǵa 1950, 1960 hám 1970-jıllardaǵı qaraqalpaq milliy povestiniń rawajlanıwındaǵı sheberlik máselesin tereń hám analitikalıq baǵdarda ashıwǵa múmkinshilik bermegendey kórinedi, bizińshe. Al, 1990-2010-jıllar arasındaǵı povestlerimiz ara-arasında «Jıldıń juwmaǵı»na arnalǵan maqalalarda, ayırım recenziyalarda ǵana sóz etilgen bolmasa, ele arnawlı túrde izertlengen joq. Degen menen, bul dáwir povestlerin arnawlı túrde ilimiy talqıǵa tartıw búgingi kúndegi áhmiyetli másele bolıp tabıladı. Óytkeni bul dáwir povestleri XX ásirdiń alǵa qoyǵan áhmiyetli waqıyaların, zamanlaslarımızdıń ruwxıy kelbetin, totalitar dúzimniń bar qarama-qarsılıqların, jeke adamǵa sıyınıwshılıqtıń, ekinshi jer júzlik urıstıń, xalıq xojalıǵınıń kóplegen tarawlarındaǵı kózboyamashılıq penen nızamsızlıqtıń aqıbetlerin súwretlewde ádep-ikramlılıq, moral problemaların ashıwda aytarlıqtay tabıslarǵa eristi. Bunıń ústine usı waqıtqa shekem povestlerimiz kóbinese ideyalıq-tematikalıq, mazmunlıq kózqarastan ǵana izertlenip kelgen edi. Al, onıń janrlıq-stillik salalardaǵı, qaharman obrazın jasaw barısındaǵı, kórkem tilindegi ózgeshelikler ele izertleniwin kútip turıptı.

Házirgi dáwirge kelip milliy povestimizdiń áskeriy, detektiv, lirikopsixologiyalık, memuarlıq, ómirbayanlıq, tariyxıy, fantastikalıq, mistikalıq, hújjetli povest sıyaqlı túrleri, sonday-aq povest-esse, qosıq penen jazılǵan povest t.b. formaları payda boldı. Olarda turmıs shınlıǵın súwretlewdiń realistlik formasınan basqa romantizm metodına tán ózgesheliklerdi, keyingi dáwirlerde janlanıp qalǵan modernizm, absurd ádebiyatınıń belgilerin de kóriwge boladı. Bul nárse házirgi zamanlasımızdıń quramalı tábiyatın

28

isenimli túrde súwretlewge degen jazıwshılarımızdıń umtılısınan, olardıń janrlıq hám stillik, sonday-aq, kórkem metod salasındaǵı izlenislerinen tuwılıp otır. Áne, usı sıyaqlı máselelerdi búgingi kún talabınan, burınǵı steoreotiv hám dogmalardan qutılǵan halda ilimiy talqıǵa tartıw eń áhmiyetli máselelerdiń biri. Bunıń ústine povest janrı XX ásir qaraqalpaq prozasının maqtanıshı bolǵan roman janrın dóretiw jolında da jazıwshılarımızdıń óz tájiriybelerin arttırıw mektebi boldı, oǵan jetiw jolında kópir xızmetin atqardı desek asıra siltewshilik bolmaydı. Demek, bas janrdıń ózgesheligin iyelewde povest janrınıń áhmiyeti úlken. Demek, jazıwshılarımızda romanlıq oylaw qábiletin qáliplestiriwdegi povest janrınıń tutqan ornın ashıp beriw búgingi ádebiyattanıw ilimimizdiń aldında turǵan jáne bir

áhmiyetli máseleniń biri bolıp tabıladı. Bunıń ústine lirikalıq hám epikalıq hátte lramalık sıpatlardıń sintezin ózinde jámlew jolında úlken tájiriybe mektebi bolgan povestimiz XX ásir qaraqalpaq romanına liriko-psixologiyalıq, psixologiyalıq, dramalıq súwretlew usılların endiriw, olardıń ádebiy qaharmanlardıń quramalı tábiyatın ashıp beriw qusaǵan áhmiyetli funkciyaların ashıp beriw máselesi de ashıq turıptı. Demek, lirikalıq hám epikalıq, hátte–janrlardıń óz-ara tásirinen, ózara bir-birin bayıtıwınan tuwılǵan kóp ǵana povestlerimiz ádebiyatımızdaǵı aralas janrlardıń qásiyetlerin izertlewge de ılayıqlı obekt bolatuǵınlıǵı tábiyiy nárse. Sonday-aq, házirgi dáwirde óziniń kórkem qurılısında epikalıq hám dramalıq sıpatlardı jámlegen povestlerimiz benen romanlarımız da barshılıq. Olar úlken bir kórkem baǵdarǵa aylanbaqta. Buǵan T.Qayıpbergenovtıń, K.Raxmanovtıń, Q.Mátmuratovtıń, M.Nızanovtıń h.t. basqalardıń ayırım shıǵarmaları mısal bola aladı. Demek, hár qıylı ádebiy túrlerdiń, janrlardıń qásiyetlerin ózinde jámlegen povest hám roman janrı ele kóplegen ilimiy jumıslarǵa ılayıq kórkem obekt bolatuǵınlıǵı tábiyiy nárse.

29

II.2. M.Nızanovtıń «Eki qanxor» povestinde turmıs shınlıǵı hám

kórkem haqıyqatlıq

Milliy ǵárezsizlik jıllarındaǵı qaraqalpaq prozası konfliktler hám qaharmanlar obrazın ashıw jolında jańasha izlenislerge bet burdı desek arzıydı. Bunda povest janrında jazılǵan shıǵarmalar salmaqlı orındı iyeleydi. Usı kózqarastan usı jıllar ishinde basqalarǵa qaraǵanda mol tabıslar menen oqıwshılar názerine túsip

kiyatırǵan jazıwshılardıń biri M.Nızanov bolıp tabıladı. Ol bul dáwirlerde

óziniń «Eki qanxor»,

«Aqıret uyqısı», «Aqshagúl», «Hawa kemesindegi ekew» sıyaqlı povestleri menen milliy prozamızda jańasha janrlıq-stillik, kórkemlik izlenislerdiń rawajlanıwına belgili úles qostı. Bul povestlerde jazıwshı salmaqlı socialjámiyetlik mazmundı

óz boyına tereń sińirgen ádebiy qaharmanlar obrazın dóretti. Avtor ádebiy qaharmanlardıń eń jaqsı ádep-ikramlıq, morallıq qásiyetlerin oqıwshılarǵa úlgi tutıw menen birge, usı ádiwli minez-qulıq belgilerine qarama-qarsı keletuǵın barlıq social-psixologiyalıq álamatlardı keskin túrde qaralap bardı. Jazıwshınıń «Eki qanxor» atlı povesti ózinde sheber sintezlegen bolıp, bul nárse shıǵarmanıń janrlıq

ózgesheligin, qaharman obrazın jasawdıń ayrıqshalıǵın keltirip shıǵarǵan.

Sonlıqtan da bul povest tek M.Nızanov prozasında ǵana emes, al, pútkil ǵárezsizlik dáwiri qaraqalpaq prozasında elewli orınǵa iye shıǵarma sıpatında bahalawǵa boladı. Povesttiń jańashıl sıpatları eń birinshi gezekte onıń konflikti menen kórkem obrazlar sistemasında kórinedi. Máselen, onda «eki qanxor»–Miyirbek hám Olge– Orınbay dep atalǵan jigitlerdiń asa jawızlıq penen islengen jınayatları ushın tergelip-sorastırılıp, sud húkimi menen olar ólim jazasına griptar etiledi. Bul jaza máresimi kópshiliktiń aldında bazardıń qaq ortasında ámelge asıratuǵın boladı. Povestte usı kórinislerdi súwretlew menen baslanadı. Eger de usı kórinistiń ózi saxnalastırılsa yamasa videofilmge túsirile qoysa tamashagóylerde bir jaǵınan ayrıksha bir qızıǵıwshılıq, ekinshi jaǵınan olarda hám tragediyalıq, hám komediyalıq sıpatlarǵa tolı psixologiyalıq keshirmelerdi keltirip

30