MD hám PQJ / M.Nızanov prozasında qaharman obrazın jasaw ózgesheligi

túsinigin tómendegishe táriyiplew múmkin: jazıwshınıń baqlawları tiykarında payda bolǵan, onıń fantaziyası nátiyjesinde dóregen, belgili bir ideyanı tasıwshı insan ómiriniń konkret hám ulıwmalasqan kórinisi obraz dep ataladı.

Eger de burın kópshilik ádebiyatshı-ilimpazlar tárepinen obrazlar jazıwshınıń estetik idealına sáykes keliwi yaki sáykes kelmewine baylanıslı shártli túrde e kige: unamlı hám unamsız obrazlar dep bólinip júrgen bolsa, házir bul atamalardıń ilimde hám kórkem ádebiyatta mánisiniń tarayıp baratırǵanlıǵın kóremiz. Sebebi turmıstıń ózinde de tap erteklerdegidey sútten aq, suwdan taza adamlardı tabıw qıyın. Sonlıqtan da biz obrazlardı shıǵarmada tutqan ornı hám wazıypasına qarap

ádebiyattanıwda túrlishe: personaj, bas qaharman, ekinshi dárejeli qaharman, xarakter, tip sıyaqlı terminler menen ataladı.

Kórkem shıǵarmadaǵı obrazlar óziniń shıǵarmadaǵı ornı hám atqaratuǵın wazıypasına qarap, eki túrli boladı. Eger personaj shıǵarma waqıyalarınıń orayında turıp, syujet waqıyaların háreketke keltirse, shıǵarma konfliktiniń sheshiliwinde jetekshi ról oynasa, jaziwshınıń alǵa qoyǵan ideyasın ashıp bere alsa, bunday personaj shıgarmanıń bas qaharmanı bolıp esaplanadı. Kóp jaǵdaylarda kórkem shıǵarma orayında bir emes, bir-biri menen teń wazıypanı atqaratuǵın bir neshshe obrazlar turadı. Bunday obrazlardın hár qaysısı bas qaharman bolıp esaplana beredi. Eger personaj kórkem shıǵarmanıń orayında turmasa da, qálegen bir tárepi menen jaziwshınıń alǵa qoyǵan ideyasın júzege shıǵarıwǵa, onı toltırıwǵa xızmet qılsa, bunday obrazlar ekinshi dárejeli obrazlar bolıp sanaladı.

Kórkem obrazdıń belgileri haqqında sóz ketkende, birinshi gezekte, onıń indviduallastırılǵan ulıwmalıq sıpatında kórinetuǵınlıǵına toqtalıw kerek. Barlıqtaǵı hár bir nárse-hádiysede túrge tán ulıwmalıq belgiler hám sonıń menen birge onıń ósine ǵana tán belgileri bar. Roman ushın obraz jaratıwda kórkem obraz tómendegi belgige iye bolıwi kerek: ulıwmalılıq, konkretlilik, indviduallıq, kórkem toqımadan paydalanıw,

11

súwretlewde tásirsheńlikke erisiw. Bular kórkem obrazdıń belgileri bolıp, olardı shártli túrde, hár bir jazıwshınıń obraz jasawdaǵı tiykarǵı quralları dep atasaq qátelespeymiz.

Jazıwshı dúnyanı obrazlar arqalı kóredi. Onıń ushın janlı-jansız zat hám qubılıslardıń hámmesi de obrazlar dúnyası. «Obrazlı pikirlew barlıqta janlı baqlawdan, seziwden baslanadı hám Salıstırıw nátiyjesinde tuwılatuǵın jańdanjańa sezimler hám qáliplesip, rawajlanıp baratuǵın ideyalar, pikirlerdiń sheksiz aǵımınan ibarat boladı»1

M.Nızanov 30 jıldam aslam waqıttan beri qaraqalpaq satirasın rawajlandırıwǵa úles qosıp kelmekte. Biz, joqarıda keltirilgen pikirlerge súyengen halda bul bólimde M.Nızanovtıń gúrrińlerindegi obrazlar sistemasına toqtap

ótemiz.

I.2. M.Nızanov gúrrińlerinde qaharman obrazın jasaw ózgesheligi

Házirgi qaraqalpaq ádebiyatındaǵı satira hám yumor janırlarında erisilgen tabıslır, ele paydalanılmaǵan imkaniyatlar tikkeley M.Nızanov, S.Jumaǵulov h.t.b talantlı hám belgili satirik jazıwshılardıń atları menen baylanıslı desek boladı.

Olardıń ishinde, ásirese, M.Nızanov haqıyqat professional satirik jazıwshı dárejesine kóterilgen, shıǵarmaları arqalı tek Qaraqalpaqstanda ǵana emes, al qońsı respublikalarda da tanılǵan hám tán alınǵan talant iyesi bolıp tabıladı.

M.Nızanov 30 jıldam aslam waqıttan beri qaraqalpaq satirasın rawajlandırıwǵa úles qosıp kelmekte. Kóplegen gúrrińleri hám povestleri Qaraqalpaqstan, Ózbekstan gazeta-jurnallarında basıldı, kitap formasında óz oqıwshılarına jetip bardı. Komediyaları «Qaraqalpaqstan teatrlarında ǵana emes al, Oraylıq Aziya republikalarınıń bir qatar teatrlarında saqnalastırılıp úlken tabıslardı qolǵa kirgizdi. Kitapları basqa tillerge awdarılıp, baspalarda jarıq kórdi. Tek ǵana

ǵárezsizlik jıllarında onıń

1 Худайбердиев Е. Адабиѐтшуносликка кириш. Тошкент, 2003, 47-б.

12

«Ózga sayyorada e tti kun», «Tekin tarvuz» kitaplarınıń, «Aqshagúl»,

«Aqıret uyqısı» povestleriniń «Jahon adabiyoti» betlerinde basılıp shıǵıp, pútkil

Ózbekstan kitap oqıwshılarına belgili bolıwı, sonday-aq, onıń gúrrińleriniń

«Mushtum», «Yoshlik» jurnalları, «Ózbekiston adabiyoti va sańati» gazetası betlerinde jarıq kóriwi M.Nızanovtıń milliy prozamızdıń rawajlanıwına salmaqlı

úles qosıp atırǵanlıǵınan derek beredi.

M.Nızanov shıǵarmalarında satiralıq baǵdar baslı orın iyeleydi. Bul qásiyet,

ásirese, onıń gúrrińlerinde attan anıq kózge taslanadı. Sonıń menen birge, onıń ayırım gúrrińlerinde jazıwshınıń idealına mas kelmeytuǵın geypara adamlardıń xarakterindegi kemshilikler jeńil yumor, kúlki arqalı sheberlik penen sınǵa alınǵan.

«Pashshayı kóylegim» gúrrińi sonday xarakterdegi komik shıǵarma. Menimshe,

«Pashshayı kóylegim» M.Nızanovtıń satiralıq gúrrińlerindegi jańalıq boldı. Gúrriń xalqımız arasına belgili bolıp ketti. Ózbek tiline de awdarıldı. Ózbek aktyorları atqarıwında «Televiziyalıq miniatyuralar teatrı» arqalı pútkil Ózbekstan xalqına kórsetildi. Gúrriń áhmiyetli bir temaǵa baǵıshlanǵan. Eger qosıqshı óz ustinde izlenip, repertuarın bayıtıp barmasa, bir waqıtları úyrenip alǵan qosıǵı menen maqtanıp júre berse, adamlardıń húrmetinen bos qalıwı attan anıq nárse. Pútkil

ómiri dawamında aytıla berip sıyqası shıqqan bir qosıǵı menen «kún kórip», adamlardıń janına tiyip júrgen qosıqshılar házir de joq emes. «Pashshayı kóylegim» de áyne usınday erinshek qosıqshılar kúlki astına alınǵan. Gúrrińniń qaharmanı Totıgúl Tajievna usınday tiptegi qosıqshılardıń wákili. Ol otız jıldan berli bir qosıqtı–«Pashshayı kóylegim» di atqarıp kelgen. Shet el sayaxatlarında da usı qosıq penen saxnaǵa shıǵadı. Onıń yubileyi kúni de usı qosıq ayttırılıp qoyıladı. Radio plastinkasına da «Pashshayı kóylegim» di jazdırǵan h.t.b. Sebebi, onıń bisatında basqa qosıq joq. Basqası qolınnan da kelmeydi.

Bul gúrriń áyne búgingi kúnniń shıǵarması. «Pashshayı kóylegim» Totıgúl Tajievnaǵa uqsaǵanlarǵa sabaq bolıwı ushın jazılǵanday túyiledi

13

bizge. Gúrrińniń bayanlaw forması da júdá original. Waqıya radio xabarshısı menen shıǵarma qaharmanı ortasındaǵı dialogqa qurılǵan. Xabarshınıń sorawları menen túsiniklerinde sáwbetlesiniń iskerligine baylanıslı qanday da bir sırlı kúlki, qosıqshınıń ústinen kúliw, onı masqaralaw mánisiniń barlıǵın oqıwshı bayqaydı. Ulıwma, jazıwshı e ki yarım-úsh betlik gúrrińde házirgi ómirimiz, mádeniyatımız ushın júdá áhmiyetli bolǵan bir máseleni kótergen hám ibratlı juwmaq shıǵarǵan.

M.Nızanovtıń kórkem-estetikalıq oylaw dárejesi keń hám biytákrar, pikir júritiw usılı ráńbe-ráń. Ol alǵa ilgerilewimizge tosqınlıq etip atırǵan hár qanday kemshilikti tereń ańlap, satiralıq baǵdarda sheberlik penen súwretley aladı. Ol

ómirdi názik túrde baqlap júretuǵın jazıwshılar toparına kiredi. Jazıwshı óz idealına say emes turmıs faktlerin tez tańlap aladı hám onnan úlken jámiyetlik máni shıǵarıw ushın sheberlik penen paydalanadı. Bir sóz benen aytqanda turmıs haqıyqatınan úlken kórkem haqıyqat jaratıwǵa sheber jazıwshı. Kúndelikli turmısta derlik hár kúni ushırasıp turatuǵın siz benen biz onday itibar bere bermeytuǵın

ápiwayı waqıyalardan da avtor oqıwshı ushın sabaq bolatuǵın dárejedegi gúrrińler jarata aladı. Mısalı, emlewxanada dawalanıp shıqqan bir awırıwdıń kewlin kóteriwdiń ornına «Emi joq dártke jolıqqan qusaysań. Bet álpetińe qara, dım ǵana boldırıp qalıpsań ǵoy. «Awırıw atanı shóktiredi» degen balam. Shım-shırqaday ballarıń bar» sıyaqlı sózleri menen bir biyshara jigittiń den sawlıǵın tómenletiwge sebepshi bolǵan bazı bir kimselerdiń parasatsızlıǵı áshkara etilgen. «Awırıp qaldıńız ba?» gúrrińi bir dastúrxan basında qan basımı bálent bolǵan úsh mákeme baslıǵına xızmet qılaman dep ózi de usınday dártke shalınǵan bir jas jigittiń halatı kúlki astına alınǵan. «Qan basımı» satirası, jas úlkenlerdiń úgit-násiyatların nadurıs qabıllap, olardı eskishe pikirlewde, zamannan artta qalǵanlıqta ayıplap, ústinen kúletuǵın jaslardıń is-háreketleri sınǵa alınǵan. «Adamnıń e skisi» atlı gúrrińi

14

hám taǵı basqa bir dúrkin gúrrińlerindegi satiralıq halatlardıń súwreleniwi júdá turmısshıń hám tereń mánige iye.

M.Nızanovtıń ayırım gúrrińlerinde súwretlengen waqıyalar maydashúyde gáplerge usap ketiwi múmkin. Biraq, bul waqıyalardıń tamırına tereńirek názer taslansa, negizinde insan táǵdiri menen baylanıslı sonday názik táreplerdiń bar ekenligin abaylawǵa boladı, olarǵa biypárwa qarawǵa bolmaydı. Bul kemshiliklerdiń aldın alıw, hár birine óz aldına qarsı gúres aparıwı zárúrligi hár bir

satirik jazıwshı moynındaǵı juwapkerli wazıypa bolıp tabıladı. M.Nızanovtıń

gúrrińleri mine usı zárúrlikten tuwılǵan. Usı kózqarastan, avtordıń «Fatima», «Ayıp ózimde», «Biz elestirmeydi ekenbiz» hám taǵı basqa bir talay gúrrińleri turmısımızdaǵı hár qıylı unamsız isler, insan xarakterindegi anaw ya mınaw

kemshilikler gá házil, gá ashshı satira jolı menen qaralanadı. Jazıwshı qaysı

baǵdardı tańlamasın turmıs haqıyqatına ámel qıladı. Sonıń ushın da biz, onıń satiralıq gúrrińindegi qaharmanlar siz benen biziń aramızda júrgen zamanlasımız ekenligin sezip turamız.

M.Nızanovtıń satiralıq shıǵatmalarındaǵı eń baslı kózge túsetuǵın kórkemlik poetikalıq sheberlik poetikalıq qásiyetlerdiń eń áhmiyetli tárepleriniń biri–bul syujet dúziw hám soǵan sáykes túrdegi ishki konfliktlerdi orınlı tańlaw, syujetlik kompoziciyalıq bir tutaslıq penen hár bir gúrrińiniń ózine sáykes uzaq yáki qısqa túrdegi sırtan birden–aq kózge túsetuǵın sulıwlıǵın, poetik gózzllıǵın támiyinlew bolıp tabıladı. Ápiwayıraq etip aytqanda, jazıwshınıń geypara gúrrińleri biraz uzaq

syujetlerge qurılǵan bolsa, al onıń ayırım shıǵarmaları sırttan qaraǵanda júdá

qısqa, kitap betlerinen bir–eki betten aspaydı, biraq ol óziniń ideyalıq estetikalıq

15

menen sıpatlanadı. Al, onıń jáne bir syujetlik–kompoziciyalıq toparǵa kiretuǵın

«Taraq», «Qátesiz jazatuǵın adam» sıyaqlı gúrrińlerinde bolsa, qaharman ómiriniń qısqa bir máwiritlerindegi tiyimli hám poetikalıq jaqtan utımlı bolǵan waqıyalar tiykarǵa alınıp, sol arqalı tańlanǵan obrazlardıń ishki dúnyası ashıladı. Ómir menen turmısımızdıń, social–jámiyatlik, psixologiyalıq sıpatlardıń unamsız qásiyetleri tereńnen ashıladı. Solardıń ayırımlarına tallaw jasasaq, «Qátesiz jazatuǵın adam» gúrrińinde M.Nızanov bir jazıwshı tipindegi ádebiy qaharmannıń mashinka basıwshı kelinshek penen bolǵan qatnaslarındaǵı tiyimli, utımli hám zárúrli bir waqıyaǵa tiykarlanıp, yaǵnıy ol jibergen, biz joqarıda kórsetken ayırım leksiko– grammatikalıq qátelerdi keltiriw arqalı–aq,ádebiy qaharmannıń unamsız sıpatların

ótkir satiralıq usılda tereń hám tásirli súwretlewge erisken. Sonday-aq, «Taraq» gúrrińinde bolsa, bir erli–zayıplılardıń demalıs úyine kelgenligin, olardıń dáslepki kúni ózlerine tiyisli jataq orın tappay biri gezekshiniń qasında, jáne birewi sanatoriya dálizinde túnewge májbúr bolıp, erteńine bolsa basqa birewlerdi: eki qız–kelinshek jatqan bólmege jaylasqanı, sol bólmedegilerdiń joqarǵı qabatqa kóshirilgeni, sońınan olardıń birewi kelip, erli zayıplılardıń nasharı arasındaǵı tosınnan bolǵan konfliktlerdi ótkir hám qısqa sáwlelendiriw arqalı ómirdegi ańsızlıq penen itibarsızlıqtı, shańaraq, semya, turmıs máselesindegi qızǵanshaqlıq penen asıǵıslıqtıń unamsız háreketlerin ótkir satira–yumarlıq baǵıtta ashadı.

Jazıwshı ómirdiń qısqa máwiritlerindegi waqıya arqalı-aq, insan balası menen

ádebiy qaharmandaǵı ańsızlıqtan, itibarsızlıqtan kelip shıqqan qızǵanısh otlarınıń unamsız nátiyjelerin ashadı. Basqasha sóz benen aytqanda, M.Nızanov bul arqalı

ómirde tosınnan ushırasıp turatuǵın hádiyselerdiń de jaman aqıbetlerin, bálkim, yumorlıq motivtiń basımlıǵı menen de sheber súwretlewge erisken.

Jazıwshı óziniń geypara gúrrińlerinde turmıstaǵı bir qansha waqıtlar dawamında, yaǵnıy waqıttıń keńirek, uzaǵıraq keńisligimde

16

bolatuǵın hádiyselerdi tiykar etip aladı. Álbette, gú’riń–bul qısqalıqtı talap etetuǵın bolǵanlıqtan, endi avtor bul uzaq waqıtlardı qısqartıp beriwdiń zárúrligin keltirip shıǵaradı. Sebebi, sol kóp tarmaqlı hám bir neshe waqıyalar dizbegin povest yáki romandaǵıday súwretlep otırıw

«gúrrińniń» janrlıq mashtabına sıymaydı. Sol sebepli de, jazıwshı, satirik M.Nızanov bulardı qısqartıp beriwdiń jolı retinde, sol syujetlik waqıyalardı geypara ádebiy qaharmannıń tásirli–tásirli awızeki gúrrińleri menen súwretlep beriwge baslı dıqqat awdaradı. Usı usıldı kópshilik povestleri menen romanlarında qollanılsa da, al M.Nızanov bulardı gúrrińlerinde de sheber isletip, syujetlik– kompoziciyalıq baǵıttıń tásirliligine, bir pútinligine erisiw menen qatar ómir qubılıslarınıń bir neshshesin juwmaqlastırıp, qısqartıp beriwde sheberlikke qaray jol ashqan. Solardıń qatarında, jazıwshınıń biz atap kórsetken «Dárwaza» gúrrińinde belgili bir mákemege bir neshshe baslıqlardıń jumısqa keliw payıtlarında hár qaysısınıń ózinshe dárwaza qurıwın, aqır ayaǵında oardıń barlıǵınıń da mámleket, xalıq múlkin jırıp jewge baǵdarlanǵanlıǵın ádebiy qaharmannıń awızsha sóylewi, awızsha gú’riń etiwi, áńgimesi menen berip, ómir qubılısların juwmaqlastırıp beriwge, ideyalıq–tematikalıq baǵıttıń anıqlıǵı menen naqma–naqlıǵına, ulıwma poetikalıq sheberlikke erisken. Jazıwshı «Toǵırtqa» atlı gúrrińinde de usı usıldı utımlı paydalanǵanlıǵı seziledi. Onda baslı ádebiy qaharman bir kúnleri kafede awqatlanıp otırǵanda olardıń qasındaǵı stolǵa bir jigit kelip otırıwdan, bunıń joldası oǵan qarata, al «Toǵırtqa keldi!» degen xabardı aytadı. Bunıń mánisin bul jigit júdá «ishewik», hátteki, bir «Jiguli» mashinası menen jayında qosıp satıp ishken degen lap gápti oǵan isegendey etip aytadı. Oylap, salıstırıp otırsa, dostınıń gápi ırasqa usaydı. Sebebi, jańaǵı «toǵırtqa» atlı jigit keliwden–aq, oficiantkalarǵa shekem tanıp «keldińiz be?!»-dep qoya beredi hám onıń buyırtpasız–aq, júz gramm konyak penen shokolad ákelip ketedi. Bul

ádebiy qaharmanǵa dostı Qasımnıń sózon dálillegendey boladı. Sońınan da tap sol jigit tuwralı basqa

17

birewlerden de «toǵırtqa» degen atamanı esite beredi. Solay etip , ol aradan jeti ay

ótkennen soń óz mashinası menen ketip baratırıp sol «toǵırtqa» menen ushırasıp qalıp, onı mashinasında rayonǵa alıp ketedi. Retin tawıp zorǵa degende onı ne sebep «toǵırtqa» atalǵanın, qalaysha onıń bir mashina menen bir jaydıń pulın iship tawısqanın soraydı. Sonda jigit qattı kúlip jibergenin de bayqamay qaladı. Sóytip ol bul gáplerdiń sebebin aytsa, ol bılay eken. Jigit bir waqıtları Tashkent qalasında abıroulı jumıslarda islep, ol jaqta jaylı, mashinalı da bolǵan. Jumıs babında elimizge qaytarsın jigit, olardı satıp amanat kassasına salǵan eken. Belgili bir waqıtlardan keyin qaytıp barıp sol aqshalardı alsa, ol infliyaciyanıń «kúshi menen» tek ǵana bir shiyshe araq penen segiz júz gramm kolbasaǵa jetetuǵın summanı quraptı. Sonı dostısı ekewi Tashkent qalasında bólisip iship–jep qaytqan qusaydı. Sonı jarılıp aytp, jigit bılay deydi:

«Ne qılarımdı bilmedim. Ishime sıymadı, aqırı, sol kúnleri kamandirovkada bolıp atırǵan bir dostımdı miymanxanaǵa shaqırıp, ekewimiz sonı «tariyxıy araq» dep iship edik. «Adamǵa aytpaǵaylı» dep shappat urısıp edik. Onıń da ishine sıymaǵan ǵo!»(28-bet).

Sońınan, jigit usı dárt, mámlekettiń finans siyasatındaǵı unamsız qubılıs– infliyaciyanıń sebebinen nerv awırıwi–uyqısızlıqqa griptar boladı. Doktorlar oǵan kúnine eki ayǵa shekem jigirma bes gramnan konyak isheseń dep buyırǵan eken. Olardıń kafede konyak iship otırǵanlıǵın kórgeni usı waqıyalar sebepli eken.

Mine, sezip otırǵanımız sıyaqlı, jazıwshı belgili bir ádebiy qaharmannıń ótken

ómir waqıyaların, yaǵnıy syujettiń qosımsha bóleklerin sol qaharmannıń óz tilinen,

óz awızınan awız gúrrińI túrinde aytqızıp súwretlep úlken poetikalıq utısqa, gúrrińge sáykes qısqalıqqa hám tas’irlilikke, ideyalıq–estetikalıq anıqlıqqa erisken. Usınday ádebiy poetikalıq usıl onıń bunnan basqa da kóplegen shıǵarmaların utımlı qollanılǵan hám olardıń barlıǵın atpa–at tallap otırıw bizińshe shárt emes dep oylaymız.

18

M.Nızanovtıń satiralıq gúrrińlerindegi jáne bir sheberlik izlenisleriniń jemisli nıshani–bul naǵız anıq, naqma–naq kartinalıq kórinislerdi sol turısında janlandırıp súwretlew desek qátelespeymiz. Mısalı, jazıwshınıń eń bir tásirli, sapalı shıǵarmalarınıń biri «Dińgektegi danıshpan» gurrińindegi dialok penen berilgen mınaday kórinislerge dıqqat awdarayıq:

Bir waqıtları járiyalıq hám demokratiya menen milliyliktiń jańa baslanǵan waqıtları jıynalıslarda sovxozdıń jańa atamasın qoyıw barısında onıń atın «Dambal ketken» dep ataw kerekligin usınıs etip mınaday sóylesikler boladı:

«… Ol saydıń atı jaqınǵa deyin «Dambal ketken» atanıp júrgen.

―Dambal ketken? Ol qalay ketken?

―Qaydan bileyin, shıraqlarım’. Qátelesip ketsem qudaydıń ózi keshirsin.

Ákelerimizdiń aytıwınsha jańaǵı saydıń suwı tıp–tınıq hám salqın boladı eken. Tús waqtında hayallardıń tasaraq jerge barıp, ústindegi keyimlerin sheshpestsn shomılatuǵın ádeti bar goy. Sondayda bir qatın júziw bilmey, ıǵıp baratırıp,

«járdem beriń» dep baqırıptı. Ele de júrimi bar paqır qusaydı, sol káraǵa jaqın jerde birew qos aydap atır eken, dawıstı esitip kelip, óldim azarda tartıp alıptı.

―Hesh kim ketpegen ǵoy sonda?

―Men adam ketti dep atırǵanım joq ǵoy, qaraqlarım–aw, dambal ketken.

―Adam qutqarılǵanna keyin, dambal qalay ketedi?

―Haw, suwǵa túskennen keyin, dambal qampayıp ketpeyme? Adamdı tartıp alǵanda sol sıpırılıp túsip qalǵan.

Adamlar janlanıp, kúlise basladı» (113-bet).

Bálkim, bul ersirek bosa da naǵız kartinalıq hám forma sxemalıq túrdegi emes, al janlı hárekettegi detallıq kartina. Solay etip, jazıwshı usını taǵıda dawam etip ótkirlestirip, ironiyanı tereńletip, bılaysha súwretlewler menen gúrrińdi juwmaqlastırǵan: «Gúzdiń aqırına kelip, kósemniń tulǵası turǵan dińgek qolǵa alındı. Onıń sırtı jıltır mármer taslar menen qaplandı, ústine kishkene záren taqlette e tip tastan oyılǵan

19

kóldiń súwreti qoyıldı. Suwdıń betinde bolsa kómpeyip ıǵıp baratırǵan dambal súwretlengen edi» (114-bet).

Mine, bul da haqıyqat kartinalıq súwretlew hám detal xızmetin atqarıp ol

úlken poetikalıq áhmiyetke iye bolıp, járiyalıq jıllarınıń biybastaqlıqları menen tártipsizliklerin, kóp sózlilik penen bassız alamanlıqtı da ashshı satira kúlkisine alıp tur. Usınday kartinalıq súwretlew jazıwshı M.Nızanovtiń basqa da bir qatar gúrrińlerinde orınli túrde isletilgen hám ol tásirsheńlikti kúsheytiw menen qatar shıǵarmalaǵa kórkemlik kúsh, ideyalıq estetikalıq anıqlıq baǵıshlaydı.

Taǵı bir aytıp ótetuǵın bir nárse sol, joqarıdaǵı «Dingektegi danıshpan» shıǵarmasınan alıp keltirilgen ádebiy qaharmanlardıń awızsha gúrrińleri de usı shıǵarmadaǵı syujetlik baǵıttı barınsha qısqartıp, oǵan ekspressiv–emocianallıq sıpat engizip turǵanlıǵı biziń budan aldınǵı usı forma tuwralı avtor sheberligine tiyisli pikirlerimizdi tastıyıqlaǵanday boladı.

M.Nızanov óz shıǵarmalarında qádimgi, ápiwayı awıl adamlarındaǵı bazı bir kemshilikler menen unamsız minez qulıq belgileri bolǵan sadalıq penen isengishlik, qarapayım nárselerdiń de parqaına bara almawshılıq, ósekshilikten baslap, maqtanshaqlıq, ójetlik, al eń biyik xızmettegi otırǵan basshısımaqlardaǵı menmenlik penen dańqparazlıq, kisi haqın jewshilik, paraxorlıq, eki júzlilik, jaǵımpazlıq sıyaqlı illetlerdi, sonıń menen Qatar tvorchestvo xızmetkerlerindegi dańqparazlıq penen ele de sadalıq hám dóretiwshilik túsiniktiń, talanttıń kemisligi,

óz-ózin qaytalawshılıq, ayırım den sawlıq xızmetkerlerindegi insapsızlıq penen bilimsizlikti, itibarsızlıqtı, járiyalıq hám demokratiya, ǵárezsizlik jıllarındaǵı júz bergen bazı bir ersi qılwalar menen biybastaqlıqtı, tártipsizliklerdi de hám taǵı basqalardı ótkir kúlki astına alıp súwretlegen. Solardıń ayırımlarına tallaw jasap toqtap ótsek. Jazıwshınıń tabıslı shıǵarmalarınıń biri «Bizler direktor sayladıq» gúrrińinde awıl adamlarınıń sadalıǵı menen sol bir járiyalıq dep atalǵan

20