MD hám PQJ / Sadıq shayırdıń satiralıq sheberligi

barǵan, kelindi kúyew balaǵa kórsetpey, ul beremen dep qoraǵa jeteklewdey jerkenishli háreketlerin shayır ótkir qáhárleniwshilik penen satiraǵa aladı: Máselen:

Xalıqtı aldap ótirikten alımlar,

Nadanlıqtan paydalanǵan zalımlar,

Bunday sumraylardan Aman bolıńlar,

Aydarhaday awzın ashqan porxanlar.

Kóshirme dep alıp ketken dalaǵa,

Hayalın kórsetpey kúyew balaǵa, Ul berdim dep jeteklegen qoraǵa, Jalǵanshılıq etip júrgen porxanlar50

Shayır óz dáwirinde porxanlardıń bunday jaǵımsız qılıqlarına shette qarap tura almadı. Sebebi, xalıq dártime dárman, awırıwıma shıpa em beredi dep porxanlarǵa qattı isengen. Al porxanlar bolsa xalıqtıń bunday isenimlerinen óz mápi jolına paydalanıp olardı aldap, kóp zatın alıp, búldiriwdey háreketlerdi, islerdi júrgizdi. Sadıq shayır porxanlardıń bunday islerin, háreketlerin xalıqqa bildiriwdi, járiyalawdı óz minnetim, parızım dep bildi. Sol sebepten «Porxanlar» atlı satiralıq shıǵarmasın

Óteshtiń

«Nuratdiyn» qosıǵı menen baylanıslılıǵı, uqsaslıǵı, jaqınlıǵı sonda, bul shıǵarmalarda da sol dáwirdegi ayırım jaǵımsız insanlar tárepinen júrgizilgen anıq, real háreketlerdiń satiralıq usılda birbirine jaqın súwretleniwinde hám satiralıq obraz hám xaratkerlerdiń kórkem anıq, tásirli bolıp ashılıwında. Ulıwma aytqanda, Ótesh pengen Sadıq shayırldardıń bir-birine jaqın baylanıslıqa iye bolǵan satiralıq shıǵarmaları kóplep ushırasadı. Olardıń shıǵarmaların oqıw arqalı biz bul eki shayırdıń da óz dáwiriniń sheber satirik shayırları bolǵanlıǵın sezemiz. Olardıń satiralıq shıǵarmalırınıń bir-birine jaqınlıǵın, baylanıslılıǵın izertlew ádebiyattanıw ilimi ushın zárúr dep oylaymız.

50 Nurımbetov S «Shıgarmaları» I tom «Karakalpak mamleketlik» baspası Nokis 1960, 54-55-bet

Sadıq hám Abbaz shayırdıń satiralıq shıǵarmalarınıń óz-ara baylanısı

Qaraqalpaq ádebiyatı tariyxında XIX ásirdiń aqırı XX ásirdiń basında dóretiwshilik penen shuǵıllanǵan xalıqtıń awır kún kórislerinen ádilsizlik hám qıyınshılıqlardan tásirlenip qosıqlar jazǵan hám usı xalıq turmısınan alıp jazǵan qosıqların el arasında oqıp taratqan shayırlar xalıq shayırları dep atalatuǵınlıǵı málim. Bunday shayırlardıń qatarına tiykarınan Sarıbay, Gúlmurat, Annaqul, Qulmurat, Begjan, Sıdıq, Ábdiqadir, Qudaybergen, Jańabay, Abbaz, Sadıq h.t.b. shayırlar kiredi. Mine usı shayırlarımız óz dóretiwshilik usılları negizinde xalıqtıń jasaw sharayatlarına, turmısına, ózleri jasap atırǵan zamanǵa, dáwirdiń hár qıylı ózgesheliklerine baylanıslı bir neshe lirikalıq shıǵarmalardı jazıp qaldırdı. Biz bul jumısımızda sol xalıq shayırlarınıń ishinde Abbaz Dabılov hám Sadıq Nurımbetovlardıń dóretiwshiligindegi lirikalıq ózgesheliklerin anıqlawdı maqul kórdik.

Tiykarınan Abbaz shayırda, Sadıq shayırda ózleri jasap turǵan zamandaǵı miynetkesh xalıqtıń qayǵılı hám quwanıshlı kúnlerine sol dáwirdegi hár qıylı waqıyalarǵa, jańalıqlarǵa baylanıslı óz lirikalıq sheberlikleri arqasında bir neshe qosıqlar dóretip, sol qosıqların el arasında qıssa túrinde oqıytuǵın shayırlar bolǵan.

Sadıq shayırdıń «Perzintim» qosıǵın oqıǵanımızda bul qosıqta ekinshi jer júzlik urısqa atlanǵan jaslardı shayırdıń óz perzenti sıyaqlı kórgenligin hám olarǵa óziniń bahalı másláhátlerin bergenligin sezemiz. Shayır urıs dáwirindegi xalıq basına túsken músiybetli kúnlerden, turmıs qıyınshılıqlarınan tásirlenedi hám urısta jeńiske erisiwdiń qánshelli zárúr ekenligin, gúllengen shadlı turmısqa perzentleriniń qaharmanlıqları, erlikleri arqasında jetisetuǵınlıǵın sheber lirikalıq súwretlewler arqalı násiyat etiw formasında

Jeńisten shıǵadı túrli jemisler, Ózleri kelmeydi balam jeńisler, Basqınshılıq etken bizge fashistler,

Sen olardı qıyratıp kel perzentim.

Qaytpaytuǵın er júrekli batır bol,

Dushpannıń qamalın buzıp qolma-qol,

Meniń saǵan aytar násiyhatım sol,

Doslarıńa qáwender bol perzentim,

dep aytadı. Usı taqılette shayır urısqa atlanǵan perzenleriniń xalıq ushın, el ushın ayanbay xızmet etiw kerekligin, elimizge jawız niyette atlanǵan fashist dushpanlardı ayamay qıyratıp keliwlerin, olardıń ana watannıń qorǵanı bolıwların qosıqta tereń uqtıradı xám jaslarǵa oǵada úlken áhmiyetke iye bolǵan aqıl-násiyatların beriw arqalısol urısqa atlanǵan áskerlerdi ruwxlandıradı.

Al, Abbaz shayırdıń «Námárt jigit nege dárkar» qosıǵında bolsa, xalıq ushın, watan ushın xızmet islemegen, miynetten qashıp, qolǵa jaraq alıp urısqa atlanbaǵan qorqaq, jalqaw, tayǵaq jigitlerdiń kerek emesligin astarlı túrde lirikalıq formada súwretleydi. Máselen:

Xalıq ushın belin buwmasa,

Jigitte namıs bolmasa,

Watan ushın tuwılmasa,

Onday jigit nege dárkar.

Ózine jaman at taǵıp, Qashıp júrgen basın baǵıp,Óz betine kúye jaǵıp, Júrgen jigit nege dárkar.

Abbaz shayırdıń bul qosıǵı Sadıq shayırdıń «Perzentim» qosıǵına oǵada uqsas jazılǵan.

Tiykarınan bul eki qosıq ta urıs dáwirlerinde hátte ekewi de bir jılda (1943) dóretilgen. Qosıqlarda aytılǵan gáplerdiń bári urıs dáwirindegi jaslarǵa qaratılǵan. Sadıq shayırdıń qosıǵında kóbirek watan ushın urısqa atlanǵan jaslarǵa lirikalıq usılda aqıl-násiyat berilse, Abbaz shayırdıń qosıǵında kóbirek el ushın xızmet islemegen, miynetten, urıstan qashıp júrgen qorqaq, námárt jigitlerdiń kerek emesligi aytıladı. Sadıq shayırdıń «Perzentim» qosıǵı urısqa atlanǵan jaslardı jeńis ushın ruwxlandırsa, Abbaz shayırdıń «Námárt jigit nege dárkar» qosıǵı qorqaq, jalqaw, tayǵaq jigitlerdi oylandıradı, tásirlendiredi hám tuwrı juwmaq shıǵarıwǵa iytermeleydi. Bul shayırlardıń qosıqlarında súwretlengen hár qıylı sezimler, shayırlardıń qosıq dóretiwdegi lirikalıq ózgeshelikleri bolıp tabıladı.

Sonday-aq, Abbaz shayırdıń «Ospanov Atashqa» qosıǵında satiralıq usılda Ospanov Atashtıń jaǵımsız ersi háreketleri lirikalıq formada súwretlenip, onıń xalıq aldında paxta planın tolıq orınlaymız dep bergen wádesinde tura almaǵanlıǵı, wádesiniń qurı sóz bolıp qalatuǵınlıǵı, atızda mol paxta bolıwına qaramastan paxta jıyın-terimine kewil bólmey, óziniń menshik jerlerindegi eginlerge kóp itibarın qaratatuǵınlıǵı sınǵa alınadı. Máselen:

Qurıltayǵa kelip ediń, Ullı zalda ne dep ediń, Xalıq aldındaǵı wádeńde,Arnamısqa sherik ediń.

Ospanov inim gúz boldı, Proсent degen sóz boldı, Sen jatırsań qozǵalmastan, Basqalar seksen-júz boldı.

Bul ádetti qoyalmadıń

Menshigińdi qıyalmadıń…

Taǵı da, qosıqta Ospanov Atashtıń bergen wádelerin orınlamawı nátiyjesinde el arasında óz abırayınıń qalmaǵanlıǵı, onıń háreketlerine xalıqtıń qapa bolatuǵınlıǵı ótkir satiralıq usılda táriyplenedi.

Al, Sadıq shayırdıń «Baslıq Qurbanbayǵa» qosıǵında Qurbanbaydıń elimiz baylıǵı bolǵan paxtaǵa óz waqtında qaramaytuǵınlıǵı, paxta atızların suwǵarmaytuǵınlıǵı, jabayı shóplerden tazalamay wazıypaǵa salqın qaraytuǵınlıǵı, sol sebepli tabısınıń jıldan-jılǵa tómenlewi shayır tárepinen

Jıldan jılǵa tómenledi tabısıń, Kelmeyme Qurbanbay arı-namısıń,Biz kórgende músheleriń paxtada, Orıp júrdi adam boyı qamısın.

Wazıypa jumısqa salqın qaraǵan,Gey atızlar kórinbeydi soradan…

dep satiraǵa alınǵan.

Kórip ótkenimizdey, Abbaz shayırdıń satirasında óz wádesin orınlay almaytuǵın Ospanov Atash súwretlense, Sadıq shayırdıń satirasında el aldındaǵı wazıypasın orınlamay júrgen baslıq Qurbanbaydıń kemshilikleri táriyiplengen. Yaǵnıy, Ospanov Atash penen baslıq Qurbanbaydıń xalıq aldındaǵı bir-birine jaqın bolǵan jaǵımsız, ersi háreketleri shayırlar tárepinen hár qıylı usıllarda bayanlanǵan.

Taǵı da, Abbaz shayır menen Sadıq shayırdıń bir-birine uqsas jazılǵan «Tursınbay» hám «Qádirbay» atamasındaǵı satiralıq qosıqların alıp qarayıq. Sadıq shayırdıń

«Qádirbay» qosıǵında erinshek Qádirbaydıń jaǵımsız, is-qosjaqpazlıq háreketleri satiraǵa alınadı.

Yaǵnıy, Qádirbaydıń jalqawlıqqa berilip, sáskege deyin is qılmay jumıs islewge eringenlikten óz moynına alǵan paxta atızın otaq basıp ketkenligi, atızdaǵı páshek, kók qamıslardıń qalıń ósip paxtası menen teńlesip turǵanlıǵı, bul

awhalǵa Qádirbaydıń dosları shıdamay oǵan jumıstıń isleniw jolların is júzinde úyretip, erinshekliktiń zıyan ekenligin bildiriwi, kórsetilgen bul doslıq húrmettiń nátiyjesinde Qádirbaydıń qısınıwı, hújdan kerek ekenligin biliwi, erinsheklikti, is qosjaqpaslıqtı qoyıp, óz jumısına, wazıypasına belsene qatnasıwı, Qádirbaydıń jaqsı tárepke ózgergenligine doslarınıń quwanıwı sheber lirikalıq qurılısta shayır tárepinenbayanlanadı.

Al, Abbaz shayırdıń «Tursınbay» qosıǵında bolsa, óz isine jeńil qaraytuǵın, maqtanshaq, erinshek, ádepsiz Tursınbay obrazı satiralıq baǵıtta ashıladı. Yaǵnıy, Tursınbaydıń jerge paxtasın egip bolǵannan keyin paxta tárbiyasına jeterli qaramawı, ózin bilgish sanap, ekken paxtasına maqtanıwı, basqarmaǵa boysınbaw usaǵan qolaysız háreketleri shayır tárepinen satiraǵa alınǵan.

Tiykarınan shayırlardıń bul qosıqları derlik bir-birine uqsas jazılǵan. Eki qosıqta da awıl-xojılıq tarawında isleytuǵın Qádirbay menen Tursınbaydıń elimiz baylıǵı esaplanatuǵın paxta tárbiyasına nemquraydılıq penen qaraytuǵın erinsheklik, is qosjaqpaslıq tárepleri ótkir satiralıq usılda bayanlanǵan. Biraq, qosıqlardı basınan aqırana deyin oqıǵanımızda, Qádirbay menen Tursınbaydıń obrazlarında ózgesheliklerdiń barlıǵın sezemiz. Yaǵnıy, Sadıq shayırdıń qosıǵında áweli jaǵımsız, unamsız obrazlarda súwretlengen Qádirbaydıń óziniń jaǵımsız, ersi qılıqların túsiniwi, doslarınıń aldında qısınıp, oylanıp óz wazıypasına belsene qatnasıwı sebepli onıń jaqsı tárepke ózgeriwi usaǵan unamlı obrazı ashıladı. Al, Abbaz shayırdıń qosıǵında bolsa, Tursınbaydıń maqtanshaqlıq, erinsheklik, ózin basqalardan ústin qoyıwshılıq usaǵan háreketleri shayır tárepinen ótkir

ǵázepleniwshilik penen jazılıwı tiykarında Tursınbaydıń pútkilley unamsız obrazı ashılǵan. Usınday el-xalıq arasındaǵı qılıqları, hárketleri derlik bir-birine uqsas, jaqın bolǵan adamlardı shayırlarımızdıń óz lirikalarında hár qıylı obrazlarda súwretlewi, bulda shayırlardıń lirikalıq ózgesheliklerinen biri esaplanadı.

Ulıwma aytqanda, shayırlarımızdıń bunday bir-birine uqsas jazılǵan lirikalıq qosıqları kóplep ushırasadı. Biraq, jámiyette ushırasatuǵın parasatsız, parıqsız,

jaǵımsız qılıqlı insanlardıń obraz hám xarakterleri, ózleri jasap turǵan dáwirdegi hádiyseler, turmıstaǵı qıyınshılıqlar shayırlardıń qosıqlarında hár qıylı usıllarda súwretlengen. Bunday shayırlardıń dóretiwshiligindegi lirikalıq ózgesheliklerdi izertlew ádebiyattanıw ilimi ushın úlken

áhmiyetke iye, dep esaplaymız.

Juwmaqlaw

Sadıq shayırdıń satiralıq shıǵarmalardı dóretiwdegi, ayırım jaǵımsız, ersi, qolaysız tiptegi insanlardıń qılıqların ashıq, aydın aytıw arqalı olardıń unamsız kórinistegi obraz hám xarakterlerin satiralıq baǵıtta hár qıylı súwretlew usılların qollanıw arqalı kórkem anıq real jaratıwdaǵı dóretiwshilik sheberlikleri arnawla túrde izertlenilmey ashıq turǵan baslı máselelerdiń biri edi. Biziń bul jumısımız usı máseleniń sheshimin tabıwǵa arnalǵan. Bundaǵı biziń alǵa qoyǵan maqsetimiz Sadıq shayırdıń satiralarınıń ele izertlenilmey atırǵan kóp tárepleriniń eń bolmasa birin arnawlı túrde izertlep, óz pikirlerimizdi júritip az da bolsa bir jańalıq kirgiziw. Bul aytılǵan maqsetimizge erisiw ushın Sadıq shayırdıń satiralıq shıǵarmalarında qollanılǵan hár qıylı kóp sanlı dóretiwshilik sheberlikleriniń baslı-baslıların ilimiy kóz qarastan dáliyller menen anıqlawǵa urındıq.

Jumıs kirisiw, juwmaqtan basqa «Sadıq shayırdıń dóretiwshilik sheberlikleri»,

«Sadıq shayırdıń satiralıq shıǵarmalarında kórkem súwretlew qurallarınan paydalanıw sheberlikleri», «Sadıq shayırdıń satiralıq shıǵarmalarınıń ózgeshelikleri» - dep atalǵan úsh baptan turadı.

Birinshi bap «Sadıq shayırdıń satiralıq sheberligi», «Sadıq shayırdıń satiralıq shıǵarmalarında obraz hám xarakterlerdi jaratıw sheberligi», Ekinshi bap «Sadıq shayırdıń satiralıq shıǵarmalarında kórkem metaforalardı qollanıw sheberligi», «Sadıq shayırdıń satiralıq shıǵarmalarında kórkem teńewlerdi qollanıw sheberligi», «Sadıq shayırdıń satiralıq shıǵarmalarında metonimiya hám sinekdoxalardı qollanıw sheberligi», :shinshi bap «Sadıq hám Berdaq shayırlardıń satiralıq

ózgeshelikleri»,

«Sadıq hám Ótesh shayırlardıń satiralıq ózgeshelikleri», «Sadıq hám Abbaz shayırlardıń satiralıq

ózgeshelikleri» - degen temashalarǵa bólinip jazıldı hám hár bir qoyılǵan temashanıń mazmunın tolıq ashıwǵa háreket etildi. Yaǵnıy, tema menen mazmunınıń birligi tolıq saqlanıldı. Hár bir temadan shayırdıń hár qıylı sheberlik usılların anıqlaǵanımızda óz pikirlerimizdi ilimiy dáliyller, isenimli mısallar menen tastıyıqlap otırdıq.

Ilimiy jumısta, qaraqalpaq ádebiyatında satira hám yumor máselesi boyınsha pikir aytqan ilimpazlardıń miynetlerinen utımlı paydalana otırıp, olardıń ayrıqsha satira hám yumor máselesine baylanıslı pikirlerin óz miynetimizde paydalanıp, onı teoriyalıq baǵdardan tereń rawajlandıra otırıp, praktikalıq túrde úlken talqıǵa baylanıstırdıq. Jumıstıń xarakterli, tiyisli jerlerinde bular anıq kórsetiledi.

Ulıwma juwmaqlap aytqanda, Sadıq shayırdıń satiralıq shıǵarmalarında súwretlenilgen hár bir satiralıq situaсiyalarǵa oqıwshını isendiriwdegi, shıǵarmalarda súwretlengen qaharmanlardıń obraz hám xarakterlerin kórkem anıq real ashıwdaǵı kórkem súwretlew qurallarınan, klassik shayırlarımızdıń dóretpelerinen paydalanıwdaǵı sheberlikleri hám satiralıq sheberlik máseleleri jumısta tereń hám hár tárepleme anıqlanıldı.