MD hám PQJ / Sadıq shayırdıń satiralıq sheberligi

Ótesh óz dáwirinde hár bir adamǵa jeke sın menen qarap baha Bergen. Kópshilikti kóp kórgen shayır zamannıń táǵdiri menen adamlardıń táǵdirin salıstırıp qarap juwmaq jasaǵan.

Bul zamanda adamlardıń, Birazı adam yańlıdı, Bul zamanda adamlardıń, Birazı dońız yańlıdı,

Birazları qádirińdi bilmes,

Wádesine tayın kelmes,

Yaqshı menen bas qosıp júrmes,

Tımsal, tákabbir yańlıdı38

Qosıqtıń mazmunına ser salsaq, Ótesh jasaǵan jámiyette ayırım adamlar peylindegi turaqsızlıq qásiyet áshkaralanadı. Adam degen ataqtı alıp júre beriwi múmkin, biraq hadalıy insanlıq parızdı ótey almawı itimal. Bunı qashshan sezgen shayır adamlar arasındaǵı kelisiksiz qatnasıqlardıń júz berip atırǵanın hámmelerden erte ańǵarǵanlıǵın kóremiz. Birewler qádimgi adamgershilik parızdı durıslı alıp barıp, átirapı menen jaqsı qatnasta bolsa, birewler hár kimdi aldap, ótirik aytıp, uw jalap,

átirapındaǵılardı búldirip, kewline ne kelse sonnı islep, dońızday hár kimdi sóz benen jarıp, qopallıq etip júrgenligin betine aytıp áshkara etedi.

Tákkabirlikti kóp tutıp,

Ótirikti aytıp uw jutıp, Qudayını umıtıp,

Biraz adam mal yańlıdı.

Bálki alsań Ermekbaydı,

Názeri kún menen aydı,

38 Otesh Alshınbay ulı «Tanlamalı shıgarmaları» KKMB, Nokis 1962, 24-bet

Oylamas olay-bulaydı,

Etken isi iyt yańlıdı39

Jámiyette hár qıylı tiptegi adamlardı ushıratamız. Jámiyette qansha adam bolsa, sonsha minez, xarakter, psixologiya bar. Olardıń minezleri bir-birine usamaydı. Jamanlar ishinde jamanlar boladı.- deydi shayır «mal, iyt yańlıdı». Bul shayır tilinde áneyide shıqqan nárse emes. Shayırdıń hámme nársege shıdamlı túwesilip, qayta-qayta ol adamlardı sınaqtan ótkerip bolıp sonday jaman ataq taǵıp otırǵanlıǵın bilemiz. Bolmasa Ótesh qusaǵan Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaqlar moyısınǵang talant iyeleri teginlikte adamlarǵa

«mal, iyt» dep óz shıǵarmaları arqalı baha Bere bermeydi. «Mal, iyt» satiranıń shınǵa shıqqan ǵarǵısı. Endi onday tiplerden adamlar arasın tek tez tazalaw qaladı.

Sol ushın ádebiyat teoriyasında satira degenimiz – kórkem shıǵarmalardıń hár túrli formalarında (roman, povest, qosıq, gúrriń, pesa) jámiyettegi hám adam ómirindegi unamsız qubılıslar, unamsız xarakterler ústinen kúliw hám olardı áshkaralaw40 dep belgilengen. Satira tek unamsız qubılıslar, háreketler ústinen kúlip ǵana qoymaydı, olardı ayawsız ezedi, kúlkiniń tabanına salıp maylaydı, unın shıǵarıp jenship, unamsız jerin qırıp alıp taslaydı. Sonlıqtanda kúlki satiranıń baslı ótkir quralı bolıp tabıladı. Áne sol kúlkini Ótesh shayır Ermekbay tipindegi iplaslıqlar ústine qaray ayawsız aydaǵan.

Ermekbay obrazın jaratarda shayır onıń boyındaǵı hár túrli formadaǵı jaman jaǵdaylardı tereń izertlegen, bilgen, úyrengen. Ol bay adam, hámme jaǵday jetilisken. Ótesh awıldaǵı mine usınday sıqmar baylardıń biri Ermekbay haqqında sóz etip, onıń baylıq toplap sol baylıǵınan ash-áptada xalıqqa qarızǵa da bermey, joq dep otırǵanlıǵı ushın Ermekbaydı ayıplaydı. Ol usınday unamsız tiptegi bay. Ol ushın tek dúnya kerek.

Ótesh shayır Ermekbay tipindegijaǵımsız qaharmanlardıń hár túrli ózgesheliklerin qosıqta ótkir til menen, kórkem súwretlew qurallarınan sheber paydalanǵan halda súwretleydi. Yaǵnıy, Ótesh bul aytılıp atırǵan lirikasında tiykarınan teńewlerdi kóp qollanadı hám usı teńew arqalı Ermekbaydıń ózine tán bolǵan unamsız obraz hám

39Otesh Alshınbay ulı «Tanlamalı shıgarmaları» KKMB, Nokis 1962, 24-bet

40L.I.Timofeev, I.N.Vengerov «Kratkiy slovar literaturovedcheskix terminov» Moskva 1958, str 131

xarakterin jaratadı. Óteshtiń usı qosıǵınan sheber hám tásirli qollanılǵan teńew retinde

«Mal yańlıdı, iyt yańlıdı» ibaraların keltiriwge boladı. Shıǵarmada barlıq jaman ersi qásiyetlerdi, qılıqlardı, is-háreket hám qarım-qatnaslardı óz boyına sińdirgen Ermekbay shayır tárepinen tereń qáhárleniwshilik penen malǵa, iytke teńeledi.

Usı teńew arqalı shayır Ermekbaydıń unamsız jerkenishli obraz hám xarakterin kórkem anıq real ashıp beredi. Usınday teńewlerdiń shıǵarmada oǵada tásirli hám sheber qollanılǵanlıǵın biz Sadıq shayırdıń da poeziyasında ushıratamız. Bul shayırdıń

«Jańabergen» atlı poeziyasında tiykarınan Jańabergenniń jaǵımsız, unamsız hareketleri, múnásebetleri malǵa teńeledi. Shayırdıń óz qosıǵında qollanǵan bul teńewdi kórip biz onıń Ótesh shayırdıń satiralıq shıǵarmaların qunt penen oqıp, úyrenip, analizlep, ózine kóp tájiriybelerdi toplaǵanlıǵın sezemiz. Máselen:

Qaytpaytuǵın kór ekenseń, Bir aqmaqsha bar ekenseń, Sıylasıqtı bilmeytuǵın, Sende júrgen mal ekenseń41

Usınday Ermekbay hám Jańabergen sıpatındaǵı adamlardıń teńi «mal, iyt» dep shayırlardıń juwmaq shıǵarǵanlıǵın olardıń lirikaların oqıw arqalı kórip bilemiz. Álbette bul proсess Ótesh penen Sadıq shayırlardıń satiralıq shıǵarmalarınıń birbirine baylanıslılıǵınan, súwretlew usıllarınıń oǵada uqsaslıǵınan, jaqınlıǵınandárek berip tur.

Sonday-aq, Ótesh shayırdıń «Shermende» qosıǵı da satiralıq shıǵarma bolıp, ózi menen teńdey jasaǵan músápir, ash-jalańash, kúnlikshilik etip kún kórip júrgen biyshara adamlardı sonsha kún, sonsha jıl esiginde jumsap, is haqısın áne beremen, mine beremen dep aldap júrgen Izimbet degen mollasımaqtıń ádalatsızlıǵına qarsı jazılǵan.

Xalıq shayırlarınıń ózine tán jazıw stiline muwapı faktti maydalap, bórttirip beriw usılı menen

Óteshtiń «Shermende» qosıǵın jazǵanlıǵın kóremiz. Qosıqta shayır

41 Nurımbetov S. «Shı2armaları» I tom «Karakalpak maleket» baspası 1960-jıl 19-bet

Izimbettiń minezindegi kelisiksiz jeke qásiyetlerdi birim-birim tallaydı, onıń el arasında islep jónsizliklerin maydalap túsindiredi.

Sıqmarlıq hám dúnyaparazlıq adamdaǵı eń jeksurın qásiyetlerdiń biri. Ol adamdı adamlardan ayırıp turatuǵın óli qásiyet. Sıqmar adam ushın átiraptaǵı jaqsı dos, jaqsı aǵayınler kórinbeydi. Oǵan tek jeke ózinen shıǵıp atırǵan shıǵın ǵana kórinedi. Dúnyaparazlıqta sıqmarlıq penen teńdey. Eger sıqmar bolmasa dúnya jıynalmaydı. Olardıń bir-birinen parqı sıqmarlıq ózinen hesh nárse bermeydi, shıǵarmaydı. Al dúnyaparazlıq – bul arsızlıqtıń joqarı túri. Hámme ar-uyattan keship, qále-qáleme alıp jıynawǵa qábileti zor keledi. Ol tek ǵana ózine túskendi máp kóredi. Baylıq toplanǵan sayın semiiredi. Sıqmarlıq penen dúnyaparazlıq egiz esabı. Mine usı úlken eki jaman qásiyet molla Izimbettiń jeke xarakterine sińgen adamgershiliksiz, turpayı belgilerdiń birinen esaplanadı. Shayır sonıń ushın onı satiranıń qırlı shókkishi menen toqpaqlaǵan. Unamsız qılıqların betine basıp haqıyqatında shermendesin shıǵarǵan.

Óleyin degen kúniń joq, Baylıqtan hasla miniń joq, Haqı bermewden basqa jiniń joq,

Izimbet boldıń shermende42

dep hal jaǵdayı jaqsı bolıwına qaramastan, jumsaǵan adamlarına haqısın bermey zar eńiretip qoyǵanlıǵın aytadı. Adamdı esiginde kim jumsaydı, álbette zıyat islenetuǵın jumıs bar, xojalıǵınıń adamları qansha islegeni menen kúshi jetpeytuǵın háwli-háremi, jeri, malı zıyat baylıǵı bar adam xızmetker jumsaydı. Insaplısı bolsa, sol waqıtta haqısın berip jiberedi. Al Izimbettey sıqmar, dúnyaparaz adam bolsa, hár kimniń ǵarǵısın alıp, xızmetkerlerin segbir etip júrgizip qoyadı. Shayır

áne usınday Izimbettey mollalardıń unamsız tiplerin áshkaralaydı. Adamdı adam dep mensinbeytuǵın minezin kúlkige aladı, satiranıń otına órteydi.

Diyxannıń haqın bermeseń,

Adam shelli sen kórmeseń,

42 Otesh Alshınbay ulı «Tanlamalı shıgarmaları» KKMB, Nokis 1962, 31-bet

Raxmet xızmetker demeseń,

Adam júrerme shermende.

Shermendelik kútá uyat,

Bir isińnen bir isiń zıyat,

Bárqulla aytıp ózińe ǵıybat,

Bildirdiń óziń shermende,

Jigit bolsań bir ıńǵay júr,

Oylaǵan sózdiń parqın bil, Zar giryan bolıp manawbay júr, Haqısın bermey shermende 43

Shermende degen mózdiń ózi adamǵa teginlikte aytılmaydı.

Shermende sozi – duyım jurtka, belgili bir toparga, bir uyımga, semyaga maskara boldık, aruyatın jok, kisige kararga betin jok adamsan, jaman narse islep koygansan - degen en awır soz. Shayır bunı Izimbetke teginlikte tanbagan bolıuı kerek. Sogan Karaganda Izimbet xadden tıskarı jaman narselerdi isleudi toktatpagan shıgar. Sonın ushın Otesh katı kaxare kelip, onı xalık aldında ayıplap islegen unamsız islerin betine basıp, ońbaǵanday sózler aytqanı sonnan bolǵan bolıwı kerek.

Óteshtiń «Shermende» satiralıq qosıǵı haqında ádebiyatshı ilimpaz A.Karimov tómendegidey deydi:

«Izimbet» astirasında shayır áshkóz baydıń jaramsız qılıqlarına kúledi hám onıń áshkózligin, dúnyaǵa kózi toymaytuǵının áshkaralaydı. Izimbet – balıqshılardıń ishinde qurǵın, bay xojalıq, diyxanshılık penen yamasa mal sharuashılıgı menen shugıllanatugın baylar gallenin xam maldın esabınan bayısa, ol Izimbet jarlılarga balık aulatıp sonın

43 Otesh Alshınbay ulı «Tanlamalı shıarmaları» KKMB, Nokis, 1962, 31-bet

esabınan bayıgan adam. Sonday-aq, Izimbettiń baylıǵı ata-babasınan miyras bolıp qalǵan44 deydi. Shayır Izimbet obrazındaǵı sıqmarlıq, ashkózliktiń bir belgisi sıpatında onıń xarakterindegi

óziniń baylıǵın ózine jumsaytuǵınlıq táreplerin aytıp shermendesin shıǵaradı. Onı xalıqqa qaraytuǵın beti joq dep áshkaralaydı:

Jaz bolsa jediń qaramıq,Uyat emespe soramaq, Ishkeniń basaly bılamıq,Bul isiń qalay shermende.

Molla bolsańda mázqapsań, Adam ekenseń ádepsiz, Balalarıń ósti tártipsiz, Beriń haqısın shermende45

Otesh shayırdın bul satirsanıa jaqın hám uqsas jazılǵan shıǵarma retinde Sadıq shayırdıń «Shańbay» qosıǵın alsaq boladı. Sebebi Ótesh óz satirasında molla Izimbettiń minezindegi ózine tán bolǵan sıqmarlıq, ashkózlik, dúnyaparazlıq h.t.b. ózgesheliklerin súwretlew arqalı onıń unamsız obraz hám xarakterin ashıp berse, Sadıq shayırda awıldaǵı Shańbay degen kisiniń halınıń qurǵın bolıwına qaramastan óz xojalıǵına, úyine qalaberse óziniń ústi basına qarawǵa baylıǵın kózi qıymay pasmandası shıǵıp júrgenligin satiraǵa alıp, onıń jaǵımsız obraz xarakterin ashadı: Máselen:

Sóz qısqası bárin aytta, birin ayt, Ústindegi kiyiminiń kirin ayt, Pasmandalıq tazalıqsız túrin ayt, Bolmasa dım qurǵın halı Shańbaydıń46

44Karimov A. «Otesh shayırdın omiri xam tvorchestvosı» «Karakalpakstan» baspası Nokis 1984-j 59-bet

45Otesh «Tanlamalı shıgarmalları» 32-bet. KKMB Nokis 1962

46S.Nurımbetov «Shıgarmaları» «Karakalpak» baspası, Nokis 1960, 37-bet.

Sadıq shayırdıń bul poeziyasında Shańbaydıń minezindegi hár qıylı jaǵımsız ersi qılıqları ashshı til menen aytıladı. Yaǵnıy sonsha bay-dáwletli bolsa da Shańbaydıń úyin, uyasın baylıǵın azǵana jumsap taza, azada, kirseń shıqqısız, kewil asharlıqtay etip qoyıwǵa da sıqmarlanıp, Shańbaydıń óz úy ishiniń ıqshıwatın kashırıp otırǵanlıǵı, kergi, sabayaq hám dástúrxanlarınıń adam uslap bolmaytuǵın dárejede Kir, jırtıq bolsa da tazaǵa ózgertpey paydalanıp otırǵanlıǵı shayır tárepinen poeziyada ótkir satiraǵa alınıp jırlanadı. Demek, Otesh penen Sadıq shayırlardıń bul shıǵarmalarındaǵı baylanıslılıq tárepleri sonda, olardıń real halatlardı, jaǵımsız qılıqlı adamdlardıń minezindegi hár túrli

ózgesheliklerdi satiralıq súwretlew usılları, obraz hám xarakterlerdi kórkem anıq tásirsheń etip jaratıwları bir-birine oǵadla uqsas hám jaqın kórinedi.

Sonday-aq, Ótesh shayırdıń «Nuratdiyn» qosıǵı da oǵada kúlkili bolıp jazılǵan shıǵarmalardıń biri. Onda awıldaǵı Nuratdiyn degen molla adamnıń ersi qılıqları kúlkige alınadı. Ol ózi belgili din iyesi bola turıp, jaman sózlerdi aytatuǵınlıǵı, ótirik sóyleytuǵınlıǵı, hár úyge kirip ótirik quran oqıp, hár kimge iyman ayttırıp, túrli nárselerdi bilgeni menen úynie hesh qanday qonaq almaytuǵınlıǵı, ózi ońlap sóyley almay, sózlerin bıljıratatuǵınlıǵı, soǵan qaramastan ózin beglerdey tutatuǵını, hár qıylı jollar menen adamlardan kún ara bir qoy alatuǵını, ústine eltiri tonın kiyip alıp, qurbanlıq qaldırmay barıp, teri jıynap alatuǵını, úsh júz otız bes qoyı barlıǵı, sonıń arqasında buzılıp júrgenligi, sulıw qızlarǵa jımıńlap jaqsı kórsin, kórmesin, qol salatuǵınlıǵı, Kemal degen adamnıń hayalın buzǵanlıǵı, sóytip júrip Kábaǵa kettim dep ketip baratırıp urlıq etip masqarası shıqqanlıǵı, kelinlerine de asıla beretuǵınlıǵı, mineziniń pasıqlıǵı arqalı duyım jurtqa masqarası shıǵıp júrgenligi, haqıyqıy buzaqı molla Nuratdiyn ekenligi satiralıq baǵıtta súwretlenedi.

Ótesh shıǵarmasın baslawdan-aq, geypara Nuratdiyn qusaǵan din iyeleriniń jaman qılıqlarınan baslaydı. Ázelde qaraqalpaq xalqı din iyelerine ayrıqsha húrmet kórsetken. Biraq usı Nuratdiynge uqsaǵan ayırım pasıq minezli din iyeleriniń sebebinen, jamanlıǵınan ulıwma jazıqsız, haq niyetli molla, iyshan, axunlarǵa da sóz tiyip otırǵan. Bul burın da, házirde de hár bir zamanda jámiyette, bir kásip iyeleri arasında jiyi

bolmaǵan menen anda-anda ushırasıp qalatuǵın unamsız qásiyetlerdiń biri ekenligin hesh kim jasıra almaydı.

Qosıqta shayır Nuratdiyn obrazın jaratarda soǵan uqsaǵan kóp mollalar tipin bir syujetke jıynaǵan. Ol tek ápiwayı adamlarǵa ǵana emes, musılmanshılıqqa da jatpaytuǵın, islam dininiń zańlıqlarına da tuwra kelmeytuǵın nárselerdi isleydi. Nuratdiyn sóginedi, ótirik sóyleydi, kelinine qol saladı, Kábaǵa baratırıp urlıq-ǵarlıq etedi. Bunıń bul islegen isleri islam dininiń sharayatlarına hesh qashan da tuwra kelmeydi. Sol ushın shayır Nuratdiyndi teginlikte áshkaralamaǵan. Ol musılmanshılıq jaqtan da, adamgershilik belgileri jaǵınan da ersi qılıqlar islep, xalıqqa jaqpaǵanı ushın kúlkigealınǵan.

Awılımızda dań molla, Aytatuǵını bárha olla, Jalǵan aytıp neshe jola, Dań mollamız Nuratdiyn47

Shayır Nuratdiyn minezindegi, peylindegi júris turısındaǵı unamsız qılıqlarınıń barlıǵın ashıp taslaǵan. Ol sırttan qarasań bir mulayım, hesh kim menen isi joq bir molladay kórinedi – deydi. Al oǵan jaqınlap, ishine úńilińkirep qarasań

«Qasqır kibi azıw tisli, sóylese arqası qozıp ketetuǵın, qıyyaıq qıyallı, barıp turǵan urı, qatın purısh, buzaqı Adam» ekenligin aytadı.

Qosıqta Nuratdiynniń xalıqqa kúlki, masqara bolǵan jáne bir unamsız nársesi hayalqızlarǵa bolǵan hádden tıs buzaqılıǵında ekenligin shayır adayıda shókelep kórsetedi. Máselen:

Jas qızlarǵa qolın salıp,Sulıw onıń esin alıp,

Xalıq bilmey ıntıǵıp barıp,Zordan shıqqan Nuratdiyn.

47 Otesh «Tanlamalı shıgarmalları» 27-bet. KKMB Nokis 1962

Sóylese arqası qosǵan, Júyrik bolıp kimnen ozǵan,Kemaldıń hayalın buzǵan,

«Maqsım aǵa» Nuratdiyn.

Oylamastan ólimińdi, Jayıw ushın bilimińdi, Anaw kúni kelinińdi,

Áwerelediń Nuratdiyn48

Ádebiyatshılar teńsizlik basım jámiyette ayırım adamlardıń hayal-qızlarǵa bolǵan múnásebetin

ayta kelip, olardı (hayal-qızlardı) adam qatarına teńgermegen geypara bay feodallardı ayawsız

áshkaralawıda mine usı Nuratdiyndey adamlardıń satiraǵa jjem bolıwında kórinedi.

Geypara bay adamlardı shayırldar kóp qatın alıwshılıqta, hayal-qızlarǵa azap beriwde, birin taslap ekinshisin alıwda, qalay bolsa solay malǵa jıǵıp, satıp almastırıp alıwshılıqta ayıplasa, endi

Ótesh shayır Nuratdiyndi qatıqtayс uyıp turǵan birewdiń semyasın buzıwda ayıplaydı. Bul Óteshten basqa shayırlarda derlik gezlespeytuǵın fakt. Biraq el arasında usınday buzaqılıq nárseler, faktler geyde bolıp turatuǵınlıǵı tábıyǵıy proсess bolǵanı menen, olardı kórkem shıǵarmada Óteshtey etip kórsetiw jekke siyrek másele. Bul shayırdıń satiralıq shıǵarmalarǵa materiallar toplawdaǵı sheberligine baylanıslı. Shayır satiralıq obrazdı dóreterde turmıslıq faktlerdi, waqıyalardı durıs tańlay biliwi lazım. Sonda material óziniń baǵıtın dál tabadı, ótkir keledi, kúlkili boladı, oqıwshını ózine erkin tarta biledi. Óteshtiń Nuratdiyn satiralıq qosıǵında sıyıspaytuǵın waqıyalar joq. Avtor bir adam

átirapında onıń xarakterinde, psixologiyasında zamanǵa adamgershilikke say kelmeytuǵın hádiyselerdi satiraǵa tutıp beredi. Oǵan, Nuratdiynge, mine mına jerlerin atına, ataǵına, elimizdiń dástúrine, mádeniyatına, qala berdi hámme tájim e tip atırǵan musılman bendelerine tártibine

48 Otesh «Tanlamalı shıgarmalları» 28-29-betleri. KKMB Nokis 1962

datpaydı dep masqaralap, hár bir qılıǵın betine bajıraytıp basıp kúledi. Onıń aldında Nuratdiyn tıpjıy almay qaladı. Sebebi, shayır jasırın yamasa astarlap hesh nárse aytıp atırǵan joq. Hámme nárseni, Nuratdiynniń óziniń qolı menen bile turıp islegen iplas islerin ashıq aytıp turıptı. Avtor Nuratdiyn haqqında barlıq faktlerdi adamlarǵa tolıq járiya qılıp, onıń abırayın tolıq tógip bolıp, endi bunday adamlarǵa qandaymúnásebette bolıw kerekligi jóninde utımlı juwmaq jasaydı:

Buzıqtıń xalıq júzin kórme,

Usındayǵa semser serme,

Bayaǵıday sálem berme,

Buzılıptı Nuratdiyn49

Óteshtiń bul satiralıq shıǵarması óz zamanında kóp nárselerdiń tıyım salınıwına jol ashqan bolıwı múmkin. Kerisinshe shayırdıń Nuratdiyndey adamlar qattı jek kórgen bolıwı da itimal. Degen menen shıǵram waqtın konkret faktlerge qurılǵan satiranıń ájayıp úlgilerin kórsetetuǵın qosıq bolıp tariyxta qalǵanlıǵınıń búgingi awladlarguwası bolıp otır.

Sadıq shayırdıń «Porxanlar» shıǵarmasın Óteshtiń Nuratdiyn shıǵarması menen oǵada uqsas, jarıp baylanısqa iye dóretpe retinde kórsetiwimizge boladı. Sebebi, bul eki qosıqta da ayırım adamlardıń din jolına berilip, bul joldı xalıqqa paydalı emes, al ózleriniń zıyan, jerkenishli, buzıqshılıq mánilerine paydalanıp, eldi búldirip buzıp júrgenligi satiralıq baǵıtta jırlanadı. Sadıq shayır bunday buzıq insanlardıń diniy táliymatlardı ózleriniń jaǵımsız niyetleri jolına paydalanǵanlıǵın sol dáwirlerdegi zikir salıp, kitap ashıp adamlardı emleytuǵın porxanlarda anıq kórip, olardı satiranıń qamshısı menen sabalaydı. Yaǵnıy, bul dóretpede porxanlardıń derlik barlıq adam shıdap bolmas dárejedegi unamsızsh háreketlerin ayqın sáwlelendiredi. Porxanlardıń iyshan menen mollalardan tálim alsa da, xalıqtı búldirip, aldap, kóp qoy janlıqların malların alǵanlıǵın,

ózinen-ózi qutırıp, sulıw hayallardı kórse shıday almay buzıqshılıq jolǵa berilgenligin, aldına bir tırnaqqa zar bolıp, perzent kóre almay júrgen erli-zayıplılar

49 Otesh «Tanlamalı shıgarmalları» 30-bet. KKMB Nokis 1962