MD hám PQJ / Sadıq shayırdıń satiralıq sheberligi

Ulıwma juwmaqlastırıp aytqanımızda, Sadıq shayırdıń satiralıq shıǵarmalarında kórkem súwretlew qurallarınıń kópshiligi anıq hám sheber qollanılǵan. Solardıń ishindegi metonimiya hám sinekdoxalardıń shayırdıń satiralıq shıǵarmalarınıń tásirsheńligin, mazmunın hám formasın bayıtıp turǵanlıǵın onıń shıǵarmaların tallaw arqalı kórip óttik. Bul súwretlew quralları shıǵarmalardıń bunday táreplerin bayıtıw menen qatar qaharmanlardıń satiralıq obraz hám xaraterlerin kórkem anıq real ashıwda aktiv xızmet atqarǵan. Sadıq shayırdıń satiralıq shıǵarmalarında qollanılǵan bul súwretlew quralları utımlı hám sheber jaratılǵan. Onıń shıǵarmalarında bunday súwretlew quralları elede kóp. Bulardıń barlıǵın anıqlap izertlew ádebiyattanıw ilimi ushın zárúr dep oylaymız.

Berdaq hám Sadıq shayırlardıń satiralıq shıǵarmalarınıń óz-ara baylanısı.

Qaraqalpaq ádebiyatında satiranıń saǵası qaraqalpaq folklorı menen jigirmalanshı jıllarǵa shekemgi qaraqalpaq jazba ádebiyatınan baslanadı. Jigirmalanshı jıllardıń ortalarında hám otızınshı jıllardıń basında jergilikli kúndelikli baspa sózdiń payda bolıwı hám rawajlanıwı menen birge kórkem publiсistikalıq satiranıń byuir forması sıpatında T.Seytmamuratovtıń, J.Aymurzaevtıń, M.Dáribaevtıń, D.Nazbergenovtıń feletonları, Á.Ótepovtıń «Toǵız júz gramm», «Boyawshı wákil», taǵı basqa komediyaları dóredi.

Qaraqalpaq ádebiyatında satiranıń haqıyqıy keń masshtablı rawajlanıw dáwiri Ekinshi jer júzlik urısı dáwirine tuwra keledi. Usı dáwirden baslap satira realistlik ádebiyattıń bir stillik forması sıpatında turaqlı hám izbe-iz rawajlandı. Satiralıq qosıqlar, gúrrińler, feletonlar, satiralıq poemalar, komediyalar kóplep dóredi, qaraqalpaq povestleri menen romanlarında unamsız qaharmanlar obrazı satiralıq poziсiyadan jasaladı.

Eknshi jer júzlik urısı dáwirinde A.Dabılovtıń, S.Nurımbetovtıń, Á.Shamuratovtıń, N.Japaqovtıń satiralıq qosıqları hám J.Aymiurzaevtıń publiсistikalıq satiralıq miynetleri jazıladı. Ekinshi jer júzlik urısqa shekem-aq, Abaz shayır «Bir brigadir haqqında», «Xalıq ǵarǵısı», «Bir jalqaw murabqa», «Batırlarǵa tiygen joqpa ziyanıń», «Eplep zorǵa júk boladı bir atqa» h.t.b.satiralıq qosıqların jazdı. Ol bul satiralıq qosıqlarında isti shólkemlestire almaǵan, óz mápin jámiyet mápinen zıyat qoyatuǵın brigadir, murap, frontqa barıwdan jasırınǵanlardı, paxta planın tapsıra almaǵanlardı satiralıq til menen

áshkaraladı.

Sadıq Nurımbetovtıń Ekinshi jer júzlik urısqa shekemgi tvorchestvolıq-aq satiralıq qosıqları

ádewir orın iyelegen edi. Ol ersi qılıqlı adamlardıń is-háreketleri haqqında «Esitseń», pámsiz adamlardıń isleri haqqında «Jańabergen», kollektivlik malǵa nemquraylı qarawshılar haqqında «At sawdasındaǵı aldawshılarǵa qarsı», «Ógizlerden xabarıń joq», úydiń ádep-ikramlılıǵın, tazalıǵın saqlay adamlar haqqında «Shańbay», jalqaw kolxozshılar haqqında «Jalqawlarǵa», diniy dástúrlerdi qollanıwshılar qarsı

«Porxanlar» hám taǵı basqa satiralıq qosıqların jazǵan edi. Ekinshi jer júzlik urısı urısı dáwirinde Sadıq shayır «Kúsh kóliklerden arza», «Kemshilik joq Saparbayda»,

«Qıyınlıqqa dus etken», «Shalaǵay bolmań hár iske», «Nókis gorkolxozınıń basshılarına», «Ermanov hám Niyazov», «Baslıq Qurbanbayǵa», «Baslıq Táńirbergenge»,

«Qaldıńız artta», h.t.b.satiralıq qosıqların hám «Tártibi joq ullı qıyqıw» atlı feletonın qosıq penen jazdı. Shayırdıń bul satiralıq qosıqları menen feletonlarında kolxozda kúsh kóliklerge biyparwalıq, shawqımpaz basshılar, jumıstı durıs shólkemlestire almawshılar, rayonlarda paxta planınıń orınlanbawı, Nókis qalasın jasıl japıraqlı mákanǵa aylandırıwdaǵı kemshilikler taǵı basqalar satiralıq til menensúwretlenedi.

Sadıq shayır óziniń burın jasap ótken ataqlı, poeziyalıq shıǵarmalardı idealıq tárepinen ótkir, tereń mazmunlı, tásirli, sheber jazıwshılardı ózine ustaz sıpatında bildi. Ásirese, Berdaq, Ótesh,

Ájiniyaz, Kúnxoja, Á.Nawayı h.t.b. jazıwshılardıń lirikalıq shıǵarmaların qunt penen oqıp, úyrenip joqarı tájiriybelerdi óshlestirdi. Usı shayırlardıń tvorchestvolıq tájiriybesinen, jazıw stiliniń, metodlarınanpaydalanıp, Sadıq shayır bir-neshe satiralıq shıǵarmaların dóretti.

Biz bul miynetimizde Sadıq shayırdıń satiralıq shıǵarmalarınıń Berdaq shayır satiraları menen baylanısın tallaw tiykarında anıqlawǵa urınamız.

XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatında shıǵarmaları hám tárepleme kóp izertlengen, ilimiy boljaw júrgizilgen shayır Berdaq bolıp esaplanadı. Keyingi jılları Berdaq shayırdıń shıǵarmaları boyınsha bir-neshe monografiyalıq miynetler júzege keldi. Bul shayırdıń tvorchestvosınıń búgingi kúnimizde de hár tárepleme ilimiy izertlew obektinde aktiv, háreketsheń talǵamǵa túsip, analiz beriliwi shártli bolıp turǵanlıǵın kórsetedi. Usı proсesstiń tınbay rawajlanıp baratırǵanlıǵınıń ózi xalıq penen Berdaqtıń, zaman menen, jámiyet penen Berdaq shayır arasındaǵı organikalıq baylanıstıń kúshli bolǵanlıǵın dálilleydi.

Aǵalar men shayır boldım,

Gúl edim quwardım, soldım,

Shıǵıp dúnyaǵa ne kórdim,

Ahıw-zarımdı bilgeysiz.-

-dep úmit etken Berdaqtıń ádebiy miyrasın óziniń keyingi áwladlardan etken dámesin, pikirin,

ótinishin búgingi kúni ádebiyat, mádeniyat, til, tariyx, filosofiya, pedagogika h.t.b. ilim jolında júrgen

ǵayratkerler shayırdıń miynetin ózinende beter bahalap, ardaqlap atır. Berdaqtıń ismi tillerde dástan bolmaqta, shıǵarmaları ilimge azıq bolıp atır.

Berdaq shayır XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń haqıyqıy azatlıqtı, jaqsılıqtı sayraǵısh búlbili boldı. Ol jırlamaǵan waqıya, ol jırlamaǵan shejire, tariyx qalmadı. Onı bul hádiyseler ústinen shıǵarma dóretiwge hesh kim májbúrlemedi. Shayırdıń hújdan tárezisi ózi jasaǵan jámiyettiń, zamannıń, dáwirdiń, adamlardıń boyındaǵı hár kúngi bolıp atırǵan jaqsı-jaman waqıyalardı, óziniń júregi arqalı sezgen táǵdir talapların xatqa túsirtkizbey qoymaydı. Bunısız ol jámiyette arqayın jasay almadı. Berdaq shayır oǵada kóp shıǵarmalar, qosıqlar úlken-úlken dástanlar jazdı. Olardıń hámmesinde derlik yumor hám satiranıń túrleri, úlgileri bar. Yumor hám satiranıń ironiya, sarkazm, tımsal, potamimo, shraj, qusaǵan komponentleriniń kóbisi derlik shayırdıń shıǵarmalırınan orın alǵanlıǵı kóremiz. Avtor ne ushın yumorlıq stairalıq shıǵarmalar dóretti, hátte yumor-satira aralaspaǵan shıǵarmaları bolmadı degen soraw tuwıladı. Sebebi, shayır ózi jasaǵan jámiyetti hár tárepleme ańlap, barlastırıp salıstırıp, teńep, ólshestirip kórdi. Insannıń hadalıy niyetine, adamgershiligine, júrek tazalıǵına keri keletuǵın hámme nárselerdi jaqsı tanıp bilgenlikten, sonday jaqpas, qayshı keletuǵın táreplerine qarsı yumor hám satiranı qoydı. Shayırdıń adamgershilik sezimi, dúnya tanıw qábileti, jámiyettiń rawajlanıw baǵdarın tanıwı hár qanday ózi menen jasap atırǵan adamlardan anaǵurlım bası medi. Sonlıqtan da ol hámme ápiwayı xalıqtıń talǵamında ortalıqtan shıǵıp qalıp otırǵan teris putaqlardı satiranıń pıshqısı menen kesip taslawdı oylaydı. Zamanında solay isledi de. Bul isti óz wazıypam dep tanıdı.

Berdaq zamanında yumor hám satiranı kúshli qural etip paydalandı. Onısız shayırdıń qábileti basqa nárselerge qaratılmadı da. Ápiwayı qódireń shayır bolıp qalıwdan bas

tarttı. Óytkeni kimde kim zamanında durıs sóylemese, haǵın aytpasa, kewlindegi pikirin xalıqqa járiyalamasa ol adam qaysı zamanda da artta tunshıǵıp qalıp atırǵanın Berdaq jasınan-aq bildi.

Álbette ondaylarda boldı. Biraq olardı xalıq Berdaqtay etip álpeshlep, alaqanına salıp sıylamadı. Qaraqalpaq xalqınıń eski úrp-ádetleriniń, dástúrleriniń eń qádir-qımbatın biletuǵın dáwir XIX ásir dáwiri boldı. Toy, mereke, otırıspaq, sánsaltanat eski qaraqalpaq awılların kúlki bázimge toltırdı. Bunı baslawshılar, atqarıwshılar, dawam etiwshiler, shayırlar, baqsılar, jırawlar, qıssaxanlar, sóz sheberleri, tilenen dúr shashqan dilwar sheshenler boldı. Usınday talanttıń derlik barlıǵın iyelegen Berdaq "arǵabay ulı boldı. Xalıq kúlse kúldi, qapa bolsa qapa boldı. Mine usınday xalıq táǵdiri menen uwızlanǵan shayır satira menen yumordıń qaraqalpaq xalqına qansha dárejede hawa menen suwday zárúr e kenligin sezdi. Álbette ol sol zamanda

«satira, yumor» degen sózlerdi esitpese de, xalqınıń kewil xoshlıǵın kóterip, sharshaǵanda suwsının qandıratuǵın kewilli qosıqlardı, házil geyde jamanlardıń janına batqanday ashıq etip áshkaralaytuǵın hám tımsallı kúlkilerdi biletuǵın edi. Sol ushın da avtor túrli temalarda qosıq dóretip oǵan yumorlıq, satiralıq súwretlew usılların paydalandı.

Berdaq kúlkiniń kúshine isendi. Kúlkige alınatuǵın obektlerdi de tańlay bildi. Qaraqalpaq xalqınıń úrp-ádetine sáykes keletuǵın jaǵımlı házil kúlkilerdi el perzentlerin erkeletiwge arnasa, ashshı tiygende tesip ketetuǵın záhár kúlkilerdi xalıqtıń dushpanlarına qarattı. Demek, shayır dos penen dushpandı hámmeden burın ayrıp aldı degen sóz. Onısız satiranı dórtiwde qıyınǵa túsetuǵın edi.

Avtor hár bir shıǵarmasında kúlkige ayrıqsha itibar beredi. Óytkeni eger xalıq qaysı nársege kóp kúlse onda úlken máni bar dep bildi. Xalıq esheyinne-esheyin kúle bermegen. Xalıq kúlse bir sır bar degen sóz. Kópshilik birde quwanıp kúledi, birde ashıwlanıp, qáhárlenip, qáǵılanıp kúledi. Quwanıshlı kúlki-yumorǵa tiyisli bolsa, qayǵılı, ármanlı kúlki-satiraǵa tiyisli. Xalıq dana-deymiz. Xalıqtıń usınday danalıǵınan suwǵarılǵan shayır, mudamı xalqınıń kewlin baǵıp sóylegen, kúlgen, is etken, shıǵarmalar dóretken. Xalıqtıń kewli qaraǵan tárepti ol tez ańǵarǵan hám aldın boljap háreket etken. Sonnan bolıw kerek xalıqtıń e rsilew kórgen islerin, xalıqtıń túńilgen nárselerin satira hám

yumordıń kúlkisine ildirgen. Berdaq shayırdıń qaysı shıǵarmasın alıp qaramayıq XIX ásirde jasaǵan qaraqalpaq xalqınıń basınan ótkergen hámme turmısındaǵı jaqsı jaman jaǵdaylardı óz shıǵarmasına qalay sıydırǵan bolsa, onıń bir salası yumor menen satiranıń súwretlew usılları menen suwǵarılǵanlıǵın kóremiz. Ol shayırdıń óz xalqınıń turmıs tirishiligine, jasaw jaǵdayına, sharayatına, siyasıy ekonomikalıq qurılısına, ósiw-órbiwine sonsha dárejede Janı ashıǵanlıǵınan dárek beredi.

Berdaq shayır óziniń «Xojam» qosıǵında qaraqalpaqlardıń qádimgi baqsı usılın qollanıp, kúlkini esheklerdi tarı atızıma tústi dep quyrıq jalınan, qulaǵınan dım qaldırmay kesip taslaǵan Syetkamal xojanıń ersi qılıǵına qaratadı. Basqı birinshi kupletten-aq óz jolın kúlki ústinen júrgizip Seytkamal xojanı tındırıp turıp sileytip saladı. Shayır hádemey-aq xojanıń minezine, ersi xarakterine, ashıwshaqlıǵına kúlki aydaydı.

Xojam iserseń keberseń,

Óz dawletińe teberseń, Eshek pishpege sheberseń,

Eshek súnnet etken xojam24-dep,

Sen de ózińdey xalıq, adamlar menen birge jasap atırsań, sennen basqa egin ekpedime, olardıń eginine mallar túspey atırma? Dárriw birewdiń minip júrgen esheklerin daladay qan etip, dujırıp taslaǵanıń uyat boldı ǵoy, bul «óz dáwletińe tepkeniń» emespe, hesh jerde joq qılıqtı basladıń ǵoy dep minip túsedi.

Basqıǵa shıdaw múmkin bolmay qalǵan waqıtları da bolǵan. Mine usınday sózden qorıqqan Seytkamal xoja qulaq-quyrıǵı kesilgen esheklerdiń ishinde Berdaq shayırdıń eshegi barlıǵın bilip «onı kóriwden endi masqara bolmasam bolar edi» dep qorqadı. Dawjánjel tarqap adamlar úyli-úyine ketiwden Seytkamal Xoja Berdaq otırǵan jerge kelip, oǵan bir shapan ákelip jawıp, al meni masqara qıla kórme, bir bolmas is boldı, dep jalınadı25. Mine kúlkiniń basqıdaǵı kúshi. Álbette, ásirese sol zamanda e kken e gindi

24Berdak «Tanlamalı shıgarmaları» Nokis «Karakalpakstan» baspası 1987-j. 97-bet

25A.Paxratdinov «Berdak shayır tvorchestvosının jıynalıu, basıp shıgarıu xam izertleniu tariyxınan» Nokis «Karakalpakstan»1990-j 130-b

qorǵawda úlken másele. Biraq eginge túsken hámme mallardı barlıq egislik iyeleri óltirip, yaki soyıp taslamaǵanǵoy. Bul Seytkamal xojanıń ersi isi tek Berdaq shayırǵa ǵana emes pútkil Berdaq qonǵan awılǵa ersi, kúlkili bolǵan. Onnan qala berdi, Berdaq bunday turmısta siyrek ushırasatuǵın kúlkili hám ersi qılıqlardı esitip, kórip, bilip otırıp onı qalay qosıq etip jırlamas eken. Shayır qaysı zamanda bolsa da jaqsı-jaman hádiyselerdi óziniń tvorchestvosı arqalı jurtshılıqqa tartıwshı birinshi propagandistlerden bolıwı shárt. Al, Berdaqqa usaǵan klassik shayırlar ushın onday ersi isler til menen qálem ushında turdı. Sonlıqtan da shayır Seytkamal xojanı tek sol bir awılına emes, pútkil qaraqalpaq xalqına kúlki etip áshkaraladı. A.Fadeev «satirik janrda basqa janrlarǵa uqsas jáne bir qaharman payda boladı, bul eń kerekliside, bul nárse avtordıń ózi»26 - degen edi. Usı pikir durıs keledi. Óytkeni hár qanday unamsız illet penen birinshi reet qarsı gúresetuǵın da, kórkem satiralıq shıǵarmaǵa sol unamsız nárselerdiń jaqpaslıǵın sezip, bilip, másele etip kóterip shıǵatuǵın da avtor boladı yamasa jazıwshı boladı. Bolmasa qaysı dáwirde de bolıp atırǵankúlkili hádiyselerdi jazıwshı yamasa shayır jazbasa, járiya qılmasa sonsha dárejede kim sáwlelendiriwi múmkin. Ol qashanǵa deyin

ómir súredi. Eger jazıwshı, shayır sol kórgen, esitken, bilgen hádiyselerin jazıp qaldırsa, ol máńgilik,

áwladtan-áwladqa taralıp mudamı ómir súredi, umıtılmaydı.

Mine, Berdaqtıń Seytkamal xojanıń awılına miyman bolǵanlıǵı sebepli, qonaqlardıń eshkileriniń qulaq quyrıǵın kesip taslaǵan xojanıń unamsız qılıǵı tuwralı shayır máńgige bir ájayıp satiralıq shıǵarma dóretti. Endi bul qosıqtı oqıǵan adam bul isti ómiri tuwıp tákirarlamaydı. Áne kúlkiniń kúshi.

Basqıdaǵı kúlkiniń sırı sonnan ibarat, qandayda bir adamnıń unamsız belgi, hádiyse átirapındaǵı bolıp atırǵan tochkanı kúlki menen bombalaǵanday etip taslaydı. Aytılmaǵan ashıq jeri qalmaydı. Maydalap, bórttirip, ústi-ústine kúlkini dál tiygizedi. Oǵan yaǵnıy basqıǵa tap bolǵan adam qashıp qutılıwı múmkin emes dárejede bolıp qaladı, keyninde jılaydı.

26 «Vtoroy Vsesezonnıy sezd pisateley. Stenograficheskiy otchet» «Sovetskiy pistatel» 1956-g. Str.507

Berdaq shayır da Seytkamal xojanı usınday awhalǵa ushıratqan bolıwı kerek. Óytkeni,sózlerine qaraǵanda onı shayırdıń ayap qoymaǵanlıǵı belgili bolıp turadı.

Dawılbayǵa shıǵır ektiń,

Shıǵırıńdı minet ettiń,

Esheklerdi súnnet ettiń,

Eshek súnnet etken xojam.

Dawılbaydıń jeri jarıq, Qawın egip, qazdıń qarıq, Ózi kóterem, saw arıq, Qulaq je dep, semir xojam.

Xojam eshekti sıyladı, Qulaqquyrıǵın jıynadı, Qazaqı qapqa sıymadı, Mámbetqulǵa satqan xojam27

N.V.Gogoldıń durıs aytqanınday «Eger kúliw kerek bolsa, haqıyqattan ulıwma xalıqlıq kúlkige

ılayıq bolǵanlar ústinen kúshli ráwishte kúlgen jaqsı boladı»28 Sol Berdaq shayır jasaǵan zaman, dáwir ushın onıń «Xojam» qosıǵı xalıqlıq kúlki payda etetuǵınlıǵı haqıyqatlıq edi.

Shıǵarmada Seytkamal xojanıń jániwarǵa bolǵan múnásebeti usılayınsha súwretlenip, onıń obraz hám xarakteri unamsız kóriniste bayanlanadı.

Berdaq shayırdıń bul shıǵarmasına uqsas hám jaqın mazmunǵa iye bolıp jazılǵan Sadıq shayırdıń «Ógizlerden xabarıń joq» qosıǵı bolıp tabıladı. Bul shıǵarmanı oqıp tallaw arqalı biz Berdaq shayırdıń «Xojam» qosıǵındaǵı unamsız qaharman Seytkamal xoja menen Sadıq shayırdıń «Ógizlerden xabarıń joq» shıǵarmasındaǵı Kamal aǵalardıń haywanlarǵa bolǵan jaǵımsız kózqarasları menen obraz hám xarakterleri arasındaǵı

27Berdak «Tanlamalı shıgarmaları» 1987-j 98-b

28 Gogol N.V. «O literature» GIXL. Moskva 1952-g str 229

baylanıslılıqlardı kóremiz. Yaǵnıy, Sadıq shayırdıń shıǵarmasında Kamal aǵanıń mámleketke qaraslı bolǵan mallarǵa shın kewli menen qaramay, baqpay, tárbiyasın bermey, qosjaqpaslıq hám erinsheklik etip júretuǵınlıǵı bayanlanadı.

Qosıqta shopan Kamal aǵanıń usınday awhalı sebepli awıl malların hár kim urıwı, mallardıń

halınıń tómenlep, olardıń azıp qalıwları, mallardıń qańǵıp ketip mámleket eginlerine túsip

búldiriwleri qaharmanǵa qarata ashshı til menen aytıladı. Yaǵnıy, Kamal aǵanıń unamsız obraz hár xarakterleri satiralıq baǵıtta ashılıp, onıń is-háreketleri qosıqta tereń ǵázepleniwshilik penen jırlanadı. Seytkamal xojanıń awıldaǵı eshekke bolǵan múnásebeti arqalı jaǵımsız obraz hám xarakterleri ashılsa,

Kamal aǵanıń awıl mallarına qarım-qatnası arqalı unamsız obraz hám xarakterleri jaratılǵan.

Taǵı da, Berdaq shayırdıń «Ufik máhrem» shıǵarmasın alıp qarayıq. Bul shıǵarma folklorlıq basqı usılında xalıqlıq satira sheber qollanılǵan kosıq bolıp tabıladı. Qosıqta anıq sóz e tilip turǵan fakt Ufik máhremniń e sheginiń sıqılı sıyqı haqqında gáp ketedi. Qaraqalpaqlardaǵı milliy kúlkiniń, basqınıń tártibi boyınsha basqıshıl adam, basqılaytuǵın sóz sheberi basqılaytuǵın adamnıń jurt kúletuǵın bir kemis jerin tawıp alıp, sol tochkanı jaqsılap basqılaydı. Berdaqta da basqı usılı oǵada kúshli kórinedi. Basqa xalıqlardan qaraqalpaqlardıń kúlkidegi ózine tán ózgesheligide sonnan ibarat. Basqa milletlerde qaraqalpaqlarday wa-ha-ha basqı ushıramaydı derlik. Basqı boladı, biraq basqa xalıqlarda jeńil boladı. Bizdegidey bir nárseni aytıp, onı hámme quwatlap, wa-ha-ha menen juwap berip turılmaydı, turılǵan menen qaraqalpaq basqıshılları dembermesten, shókelep alǵan jerin ushın shıǵarıp kúlki menen ezip turıp aladı. Bul merekelerde, otırıspaqlarda, toylarda, jeke ushıraspalarda jiyi-jiyi isletilip turǵan. Mine, shayırdıń «Ufik máhrem» shıǵarması da usılardıń biri. Ufik máhrem tariyxıy dereklerge qaraǵanda «Xiywadan kelgen sawdeger bolıp, onıń menen Berdaq Shımbaydan

jámiyetshilik atınan islegen sol adamǵa tásiri esaplanǵan. Mine usınday kúlkili basqıǵa Ufik máhremde dus bolǵan bolıwı kerek.

Ufik máhrem, bejit júriń, Jolıń juwıqpa jarıq pa?, Minipseń jıldırım oqtı, At pa, eshek pe, pıraqpa?

Bul eshektiń mańlayı sor,

Otqa kóreń, ózi jemqor,

Monı kishi xızmeti zor,

Aq ǵashırdan ullıraqpa?!29 – dep

Ufik máhremniń kishi sawdagershilik etip, awıldan awılǵa tınbay eshekke qıpanı basıp, eshektiń obal-sawabına qaramastan, jeke óziniń mánpahatınıń qanaatlanıwı ushın qulperi shıǵıp dúnya tabıw jolında ólermenligin áshkara etedi. Oǵan júrgen jolıń adamlardıń jolına uqsamaydı, qıyaqlardan aylanasań, kúndiz-túni tınbay júrgenińdi kóremiz, qay jerlerge barıp qaytasań óziń? Mına astındaǵı eshegińdi de óltiretuǵın boldıń. Qay waqıtta kórseń dińildep eshekli ushıp baratırǵanıńdı kóremiz. Astındaǵı sirá eshek emes, «at pa, eshek pe, pıraqpa» dep kúlkige aladı. Hár qatarında kúlki bántin basadı.

Satirik óziniń satiralıq obrazın sol dárejede bórttirip kórsetiwi shárt, sol satirik obrazdıń sırtqı forması, ishki mazmunı menen dál, sáykes keliwi shárt. Ufik máhrem biziń kóz aldımızda óziniń kúlkili sırtqı forması menen kózge taslanadı. Qaysı kúni bolsa da azanı, Keshi-kúndizi joq, bir eshektińústinde ápsheri qashqan «Xiywalınıń dińildep azannan keshke deyin awıldan-awılǵa, órli-

ǵurlı shawıp sawdagershilik islep, arın satıp, aqsha tawıp júrgen sawdagerdiń obrazı sáwlelenedi. Ol zaman menen bul zamanda sawdager degende adamlardı hár qıylı zatlar menen baplap, satıwshılıq etetuǵın, arsız, aqsha, dúnya ushın hár qanday jamanlıq barımǵa baratuǵın qopal adamlardı esleyseń. Olardıń talabı xalıqtı aldap birin eki etiw. Kóz-kóreki ápiwayı zatların aldap ótkerip,

29 Berdak «Tanlamalı shıgarmaları» 99-bet