MD hám PQJ / Sadıq shayırdıń satiralıq sheberligi

Sadıq shayırdıń satiralıq shıǵarmalarında obraz hám xarakterlerdi

jasawdaǵı sheberligi.

Satiralıq shıǵarmalarda tiykarınan jámiyetlik ómirdiń yamasa jeke adamnıń kemshiligi qattı sınaw arqalı áshkaralanıpsúwretlenedi. Bul kórkem ádebiyattıń barlıq túrinde de ushırasa beredi.

«Satira jay sınaw yamasa adamnıń kemshiligin masqaralaw emes, al qaynaǵan ǵázeptiń pátli energiyası, mehribanlıq ǵázeptiń gúldirmaması shaqmaq otı bolıwı kerek. Onıń tiykarında quwanıshlı hám ápiwayı sezim jatpastan, eń tereń yumor jatı kerek» (Belinskiy).

Satiranıń shıǵarmalarda turmıstıń qarańǵı unamsız tárepleri boladı da, avtor olardı saplastırıw ushın onı kúsheytip kórsetedi. Nátiyjede satirada unamsız obraz hám xarakterler jaratıladı.

Satira jámiyette tereń tárbiyalawshılıq xarakterge iye bolıp keledi. Satira menmenlikke berilip, durıs joldan adasıwshılıqqa óshpenlik penen gúresedi, olardı dúzetiwge umtıladı.

Unamlı hám unamsız personaj, qaharmanlardıń obraz hám xarakterlerin ashıwda Sadıq shayır

úlken sheberlik kórsetti. Sadıq shayır jasaǵan unamsız personaj hám qaharmanlar qatarına Jańabergen, Shańbay, Ermanov hám Niyazov, Baslıq Qurbanbay, Táńirbergen, Saparbay, zam direktor Pátlimurat, Kamal aǵa, Porxanlar hám Shuǵıllar kiredi.

Shayır «Jańabergen» qosıǵında aldı-artın serlemeytuǵın, qarańǵıda hesh nárseni kórmey, qaraqshıday úyge kiretuǵın, jası úlken bolıwına qaramastan pasaq sózge qalıp óziniń abırayın tógip,

ózin-ózi búldirip, halın bilmey júretuǵın, sıylasıqtı bilmeytuǵın Jańabergenniń barlıq jaǵımsız, qolaysız is-háreketlerin, qılıqların táriyplep, hár qıylı súwretlew usılları arqalı onı narǵa, aqmaqqa, malǵa teńep, salıstırıp, onıń unamsız obraz hám xarakterin ashqan.

Al, shayırdıń «Shańbay» qosıǵında úy ishiniń bereketin, ıqmuatın qashırǵan, kóp tawıǵın

úyiniń ishine qurıq bastıratuǵın, tazı iytlerin tórge aralastıratuǵın, bárhá jaman etip úydiń ishin postıratuǵın, ústindegi kiyiminiń kirin tazalamay, pasmandalıq

ádetlerdi boyına sińirgen Shańbaydıń jaǵımsız obrazı shayırdıń sheberligi arqasında tásirlendiriwshilik sezim tiykarında ashıladı.

Sonday-aq «Ermanov hám Niyazov» qosıǵında shayır jerdi suwǵaratuǵın nasostıń buzılǵanlıǵınan onı ońlawǵa urınǵan biraq isi kelispey ońlay almay, nasostı ońlaytuǵın puldı qurı dalaǵa sawıp kúl qılǵan, nátiyjede atızdaǵı eginlerdiń suwǵarılmay barlıǵınıń solıp qalıwı, mázi gúwlep júrgen, kóp kemshilikke jol qoyǵan, iske salaq bolǵan, suwǵardıń dep jalǵan sóylegen Ermanov hám Niyazovlardıń ersi, jaǵımsız, qolaysız qılıqların súwretlegen, hám olardaǵı usınday jaǵımsız háreketleri arqalı Ermanov hám Niyazovlardıń unamsız obraz hám xarakterlerin ashqan.

Al, «Baslıq Qurbanbay», «Baslıq Táńirbergen» qosıqlarında tiykarınan óz wazıypasına, jumısqa salqın qaraǵan, ekken paxtasına waqtında tárbiyasın bermey, paxta atazın jabayı shóplerden tazalamay, atızdı suwǵarmay isine salqın qarap júrgen Baslıq Qurbanbaydıń hám xalıqqa wáde berip

óz sózin orınlamay júrgen Baslıq Táńirbergenniń ersi qılıqları satiraǵa alınǵan. Bul jerde baslıq Táńirbergennińde elimizdiń ırısqı nesiybesi baylıǵı bolǵan paxta egisine, tárbiyasına nemquraylı qarawları, onıń paxtaǵa qaramaǵanlıǵı sebepli atızda jabayı shóplerdiń kóbeyiwi, atızdaǵı keseklerdiń

ózilmey attıń basınday halattalıǵı, usılardıń saldarınan paxtanıń tolıq óspey rawajlanbay qalǵanlıǵı, usınday kemshiliklerge qaramastan Táńirbergenniń paxta planın tolıq orınlaymız dep qurı dalaǵa wádeni berip júrgenligi shayır tárepinen ótkir sınǵa alınadı. Máselen:

Jıldan-jılǵa tómenledi tabısıń, Kelmeyme Qurbanbay arı-namısıń,Biz kórgende músheleriń paxtada, Orıp júrdi Adam boyı qamısın.

?azıypa jumısqa salqın qaraǵan,Gey atızlar kórinbeydi soradan,

Bir bólek paxtańız shırmalǵan páshek,

Shayır usılayınsha Qurbanbay menen Táńirbergenniń ersi, jaǵımsız háreketlerin qılıqların qosıqta súwretlew arqalı olardıń unamsız kóriniske iye bolǵan satiralıq obraz hám xarakterlerin kórkem anıq real ashıp beriwge erisedi.

Usı biz analizlep atırǵan qaharmanlardıń obrazlarında shayır tárepinen kórsetilgen jaman qásiyetlerdiń hámmesi de joqarı lawazımlı insanlarǵa tán joqarıda aytılǵan qásiyet, háreketlerdi bir shıǵarmanıń qaharmanınıń obrazın súwretlewde kórsetpey, bir neshe shıǵarmalardıń qaharmanlarınıń obrazların jasawda, birinde kórsetilmegen jaman qásiyetlerdi ekinshi, úshinshi shıǵarmalardaǵı qaharmanlardıń obrazlarında kórsetiwge tırısqan. Bul joqarı lawazımlı insanlardıń is-háreketlerinde, minez-qulqında, psixologiyasında bunday xalıqqa jat, jaman qásiyetlerdiń ushırasıwınıń tábiyǵıylıǵına oqıwshı qáwimdi isendiriw ushın qollanılǵan shayırdıń sheberlik usılı.

Al shayırdıń «Porxanlar» satiralıq qosıǵında, «Bissimillá» dep sózin baslaǵan, iyshan menen molladan tálim alǵan, bárhá xalıqtı aldap, jaman kórsetpelerdi beretuǵın, Kóshirme dep aldap emleniwge kelgen adamlardıń mal janlıqların alıp soydıratuǵın, sulıw hayallardı kórse jutınıp, kúyew balaǵa kórsetpey, ul beremen dep qoraǵa jeteleytuǵın, usılayınsha jurttı buzıp júrgen, miynetkesh xalıqtı búldirip atırǵan, árwaqtıń jolı dep adamlardan kóp pulların alatuǵın, zikir salıp adam emleytuǵın porxanlardıń jaǵımsız, qolaysız is-háreketleri, qılıqları súwretlenedi. Máselen:

«Bissimillá» dep sóz áwelin baslaǵan,

Kitap ashıp jalǵan qorra taslaǵan,

Kóshirme dep mal semizin uslaǵan,

Xalıqlardı kóp aldaǵan porxanlar.

Kóshirme dep alıp ketken dalaǵa,

Hayalın kórsetpey kúyew balaǵa, Ul berdim dep jeteklegen qoraǵa, Jalǵanshılıq etip júrgen porxanlar.

Jin shaqırıp awzına ot toltırıp,

Miynetkesh xalıqtı sóytip búldirip,

Túyedey burqırap úydi sındırıp, Júrgen jerin qarap etken porxanlar.

Usılayınsha shayır porxanlardıń háreketlerin, qılıqların ótkir ǵázepleniwshilik penen súwretlew arqalı olardı jaǵımsız zatlarǵa teńew, salıstırıw tiykarında olardıń jerkenishli unamsız kórinislerge iye bolǵan obraz hám xarakterlerin sheberlik penenjaratadı.

Taǵı da, shayır «Shuǵıllarǵa» qosıǵında shuǵıllardıń ózin dos sıpatında kórsetip átirapındaǵı insanlarǵa jamanlıq, jalaxorlıq, dushpanlıq isleytuǵınların, olarǵa gáp aytsań sol gápińdi doslarıńa basqasha jetkerip, ortada urıstı, daw-jánjellerdi shıǵaratuǵınlıǵı, usılayınsha adamlardı bir-birine qarsı qoyatuǵınlıǵı hám basqa da qolaysız, jaǵımsız táreplerin súwretlep, shuǵıllardıń psixologiyasın, sıpatbelgilerin ashıp, olardıń unamsız kóriniske iye bolǵan obraz hám xarakterlerin jaratadı hám qosıqqa shuǵıllar haqqında jaǵımsız sezimlerdi sheberlik penen endiredi. Máselen:

Bir sózińdi ekew etip jetkerer, Doslar arasına sóytp ot berer, Kim paydalı bolsa soǵan kóp keler,

Toymas kóz qumarı bardur shuǵıldıń.

Birew isi menen kórinse kózge,

Bas qosıp jamanlap shıǵarmas júzege, Onıń hesh jaqsılıq isi joq ózge, Jalaxorlıq jaǵı bardur shuǵıldıń.

Izin oylamastan sırtıńnan satar, Sóytip jábir kórseń qızıqqa batar,Nahaqtan jandırıp bálege shatar, Domalaq arzası bardur shuǵıldıń.

Solay etip, Sadıq shayır satiralıq shıǵarmalırında obraz hám xarakterlerdi jasaǵanda súwretlegen hár bir qáhármanlarınıń is-háreketlerindegi, xarakterindegi ózgesheliklerdi onda da birinde kórsetilmegenlerdi ekinshi, úshinshi obrazlarda kórsetip, hár qıylı sheberlik usılları arqalı jetistirip bere bilgen.

Sadıq shayırdıń satiralıq shıǵarmalarında teńewlerdi qollanıw sheberligi.

Jazıwshı shayırlarımız óz shıǵarmalarınıń mazmunın, emoсional-ekspressivlik tásirsheńligin kúsheytiwde, sózlerdi shireli, kórkem tásirli etip qollanıwda, shıǵarmadaǵı hár túrli obraz hám xarakterlerdi ashıw arqalı shıǵarmanıń ideyalıq baǵıtın tereńlestiriwde kórkem súwretlew quralların aktiv qollanadı.

Ádebiyattanıw iliminde kórkem súwretlew qurallarınıń bir neshe túrleri bar. Ásirese, bul súwretlew qurallarınıń ishinde bir-birine uqsas, jaqın turatuǵınları metafora, metonimiya, sinekdoxa, giperbola hám teńewler bolıp esaplanadı. Biraq, bular óz belgilerine, shıǵarmada súwretleniwine qaray ózgeshelenedi. Metaforada – shıǵarmadaǵı waqıyalar, qaharmanlar, zatlar menen qubılıslar basqa zatlarǵa salıstırılsa, Giperbolada

– waqıya-hádiyseler hádden zıyat ulǵaytılıp súwretlenedi. Metonimiyada – zatlar menen qubılıslar ózara uqsas bolǵan ekinshi atama menen awıstırılıp atalsa, Sinekdoxalarda – shıǵarmada pútinniń ornına bólshek, kópliktiń ornına birlik yamasa bular kerisinshe de súwretlenedi. Al, teńewlerde bolsa, waqıya-hádiyseler, qaharmanlar hám zatlar menen qubılıslar shıǵarmadaǵı obrazlılıq penen tásirlilikti kúsheytiw ushın óz-ara uqsas bolǵan basqa zatlarǵa teńeledi. Bul haqqında T.Boboev ta óziniń

«Adabiyotshunoslikka kirish» kursi bwyicha wquv-metodik qwllanma («Wqituvchi» nashriyoti Toshkent 1979-y.) atamasındaǵı kitabında «Wqshatish (teńew) – nárse, hádiyse yaki túsiniklerdi málim ulıwmalıq hám uqsaslıqqa iye bolǵan basqa nárse, hádiyse túsinik penen teńew»1- dep kórsetse, K.Mámbetov «Ádebiyat teoriyası» (Nókis «Bilim» baspası á99ó-j.) miynetinde

«Teńew – bir zat penen ekinshi bir zattı salıstırmalı súwretlew. Obrazdı kúsheytiw ushın basqa bir tásirlirek zatqa teńew. Yaǵnıy, onıń sıpatlıq belgisin ábden janlandırıw2« - dep pikirimizdi tastıyıqlawshı túsiniklerdi bildirgen.

Kórkem shıǵarmalarda qaharmanlardıń obraz hám xarakterlerin ashıwda, waqıyalardı kórkem anıq real táriyplewde, túrli muqamlarǵa dónip turatuǵın peyzajlıq sıpatqa iye bolǵan tábiyat qubılısların shıǵarmadaǵı waqıyalarǵa hám háreketke tıǵız baylanıstırıp

2Mámbetov.K. «Ádebiyat teoriyası» «Bilim» baspası Nókis 1995-j. 116-bet.

súwretlewde kórkem teńewler jedel qollanıladı. Ilimpaz, f.i.d prof. Q.Orazımbetovtıń

«Házirgi qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń evolyuсiyası hám tipologiyası» (Nókis «Bilim» baspası 2004-j.) atlı miynetinde «Lirikalıq shıǵarmanı oqır ekenbiz, birinshi gezekte onıń formasın qabıllaymız. Sebebi lirikalıq shıǵarma eger qosıq formasında dóretilgen bolsa ol, álbette, belgili uyqas, ırǵaq, seslik qaytalawlar, olardıń únlesiwleri, kórkemlew quralları, usılları, bántlik formaları arqalı júzege keledi hám olar birden kózge taslanadı. Biraq, bul forma belgili bir maqsetke baǵdarlanǵan halda payda boladı. Ol shayır oyın, qıyalın ámelge asırıw xızmetin atqaradı. Demek, shayır oyı usı forma arqalı ámelge asırılsa, onnan shıǵarmanıń mazmunı payda boladı. Solay eken, mazmun da, forma da óz aldına ómir súrmesten bir-biri menen tıǵız baylanısqa túsedi. Forma mazmundı jarıqqa shıǵarıw ushın xızmet etedi. Sonlıqtan da, birinshi shıǵarmanıń formasın qabıllaw arqalı onıń mazmunın túsinemiz3« - dep aytqanınday jazıwshılar poeziyalıq shıǵarmalarında qollanǵan kórkem súwretlew quralların, sonıń ishinde shıǵarmada tiykarǵı obektke teńeliwshi zat hám predmetlerdi, hár qıylı qubılıslardı yaǵnıy, teńewlerdi óz oy eleginde tereń sintezlep, analizlep shıǵarmanıń formasın bayıtıw menen birge, onı mazmunǵa tıǵız baylanıstırıw arqalı shıǵarmanıń ideyalıq baǵıtın keń hám oǵada kórkem tásirli etip jaratıw maqsetinde tańlap aladı.

Teńewlerdiń til ilimindegi -//day//-//dey//-//tay//-//tey//-//sha//-//she//- affiksleri hám sekilli, sıyaqlı, taqılette, tárizli, usap, kibi, yańlı kómekshi sózleriniń dizbeklesiwi arqalı payda bolatuǵınlıǵı hámmege málim. Sadıq shayır da, satiralıq shıǵarmalarında sol affikslerdi sózlerge jalǵaw arqalı hár qıylı mazmunǵa iye bolǵan kórkem teńewlerdi jaratqan. Máselen: shayırdıń «Porxanlar» qosıǵındaǵı tómendegi qatarlarǵa názersalayıq:

Xalıqtı aldap ótirikten alımlar,

Nadalıqtan paydalanǵan zalımlar,

Bunday sumraylardan aman bolıńlar,

3Orazımbetov.Q. «Házirgi qaraqalpaq lirikasında kórkem formalardıń evolyuсiyası hám tipologiyası» «Bilim» baspası Nókis 2004-j. 25-26-bet.

Aydarxaday awzın ashqan porxanlar4

Qosıqta tiykarınan porxanlar haqqında gáp etiledi.

Porxanlar –zikir salıp awırıwdı e mleytuǵın adamlar. Shayır bul poeziyasında

«Bismillá» dep sózdi baslap, xalıqtı aldap, ótirik-óseklerdi aytıp, ózleriniń nápsi ushın jalǵannan sháriyat jolın tutqan, nadanlıqtan paydalanıp, hiyle jolı menen adamlardı jıynap, olardan hár qıylı jalǵan sózlerdi, kórsetpelerdi beriw arqalı kóp pulların, mal-janlıqların alıp, jin shaqırıp, awzına ot toltırıp, burqırap, xalıqtı, úydi búldirip júrgen, barǵan jerin qarap etip, buzıp xalıqtı tespey sorıǵan, emleniwge kelgen sulıw hayallardı kórse, mudamı jutınıp, kóshirme dep aldap, kúyew balaǵa hayalın kórsetpey basqa jaqqa alıp ketip, ul berdim dep jalǵan sóylegen porxanlardı ótkir qáhárleniwshilik penen satiraǵa alıp jırlaydı. Shayırdıń bul qosıǵındaǵı «Aydarhaday awzın ashqan porxanlar» qatarında «Aydarhaday» sózi, ádebiyattanıw ilimindegi kórkem súwretlew qurallarınıń biri teńewlik sıpatqa iye bolǵan sóz bolıp tabıladı. Bul sózdiń teńewlik sıptqa iye bolıwınıń hám porxanlardı shayırdıń aydarhalarǵa teńew sebeplerin izlestirip kóreyik. Ayydarhalar negizinen qorqınıshlı hám jamanlıq simvolı. Aydarha (grek tilindegi «drakon, zmey»)5 sózinen alınǵan. Olar , «Ápsana – erteklerde ushırasatuǵın úlken aybatlı, jabayı, qorqınınshlı, qáwipli, ájeptáwir jılan mánisinde qollanıladı»6. Orıs jılnamalarına hám internet maǵlıwmatlarına qaraǵanımızda Aydarhalardıń altındı jaqtıratuǵınlıǵın, urlıqshılıq hám basıp alıwshılıq, qorqıtıp úrkitiwshilik onıń tiykarǵı kásibi ekenligin, olardıń adamlardı ásirese, jas qızlardı jegendi jaqsı kóretuǵınlıqları haqqındaǵı maǵlıwmatlardı oqıymız. Al, porxanlardıń sıpatlmasın joqarıda aytıp óttik. Endi porxanlar menen aydarhalardı salıstırsaq, porxanlardıń adamlarǵa hár qıylı jalǵan maǵlıwmatlardı berip, olardıń pulları hám malların alıwları, xalıqtı úydi búldiriwleri, aydarhanıń altındı jaqtırıwshılıq, basıp alıwshılıq hám qorqıtıp –úrkitiwshilik kásibine tuwra kelse,

4 Nurımbetov S. «Shıǵarmaları» I tom «Qaraqalpaq mámleket» baspası Nókis 1960-j. 54-bet

6 «Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi» I tom «Qraqalpaqstan» baspası Nókis 1982-j. 40-41 bet

porxanlardıń sulıw hayallarǵa qızıǵıwshılıǵı, olardı hár túrli jollar menen aldawları, aydarhanıń adamlardı, ásirese jas qızlardı jegendi jaqsı kóretuǵınlıǵına tikkeley jaqın bolıp tur. Demek, qosıqta porxanlardıń qılıqları, háreketleri, aydarhalardıń háreketlerine oǵada uqsas bolǵanlıǵı ushın da shayır tárepinen olar aydarhalarǵa júdá durıs teńelip, porxanlar menen aydarhalardıń bir –birine jaqın bolǵan unamsız, qorqınıshlı sıpatqa iye bolǵan obraz hám xarakterleri, shayırdıń oy eleginde tereń sintezlenip, satiralıq baǵıtta real kórkem anıq ashıp berilgen. Álbette, bul jerde shayırdıń fantaziyasınıń tereńligi, folklorlıq súwretlew usılların qollanıw sheberligi, obraz hám xarakterlerdi bir-biri menen baylanıstırıw uqıplılıǵı hám aydarhalar haqqında tereń túsiniginiń barlıǵı, pútkil dúnya xalıqlarınıń ádebiyatındaǵı mif hám ápsanalardı jetik biletuǵınlıǵı ayqın seziledi.

Sonday –aq,

Qarańǵıda kórmegeniń, Aldıartıńdı serlemediń, Qaraqshıday úyge kirip,

Julıp shıqtıń ergenegin7 -degen qatarların alıp qarayıq. Bular tiykarınan Sadıq shayırdıń «Jańabergen» qosıǵında sáwlelengen. Qosıqta satiralıq baǵıtta Jańabergenniń jaǵımsız, ersi is—háreketleri súwretlenedi. Yaǵnıy, Jańabergenniń qarańǵıda, hesh nárseni kóre almaytuǵın halattaǵı túnniń yarımında, aldı artın serlemey úyge kirip, úydi, shańaraqtı tınıshsızlandırıp, búldirgenligi, jası úlken bolıwına qaramastan óziniń háreketlerine qısınbay, halın bilmey, nasaq sózge qalǵanlıǵı shayır tárepinen ótkir satiraǵa alınǵan. Shayır tún yarımında úyge kirip, shańaraqtı bunday awhalǵa ushıratqan Jańabergendi qosıqtıń «qaraqshıday úyge kirip» qatarında qaraqshıǵa teńeydi. Sebebi, biz «qaraqshı» sózine názer awdarsaq, qaraqshılardıń búldiriwshilik, qoparıwshılıq, urlıqshılıq penen shuǵıllanıwshı ulıwma jaman qásiyetlerdi boyına sińirgen adamlar ekenligin sezemiz. Usınday qaraqshılar ǵana bir úydi, shańaraqtı qala berse pútkil jámiyetti búlginshilikke giriptar e tetuǵınlıǵı

7 Nurımbetov S. «Shıǵarmaları» I tom «Qaraqalpaq mámleket» baspası Nókis 1960-j. 19bet.