MD hám PQJ / Ǵalaba xabar qurallarında reklamalıq terminler

baspasóz arqalı ózleriniń pikirlerin, terminlerdiń turaqlasıwı boyınsha usınısların publiсistikalıq hám ilimiy maqalalarında bayan etedi. 1992-jılı Nókis mámleketlik pedogogikalıq institutı menen Qaraqalpaq mámleketlik universiteti professoroqıtıwshılarınıń «Tillerdiń óz-ara qatnasları jaǵdayında házirgi qaraqalpaq tiliniń terminologiyasın tártiplestiriw máseleleri» boyınsha ilimiy-ámeliy konferenсiya ótkerip, onıń nátiyjeleri boyınsha konferenсiya tezisleri baspadan shıǵarıladı. Onda tiykarǵı másele terminlerdi tártiplestiriw hám turaqlasıtırıw jaǵdaylarına qaratıladı. Terminlerdiń tarawlar boyınsha sózliklerin dúziw kerekligi máselesi ilimpazlardıń dıqqat orayıda boldı. Máselen, ilimpaz S.Sadıqov

«Siyasiy terminlerdi qollanıw máselesine» itibar qaratsa,

A.Bekbergenov «Qaraqalpaq tilindegi lingvistikalıq terminlerdi tártipke keltiriw máselesine» toqtaladı. Professor A.Dáwletov bolsa, «Qaraqalpaq tilinde ayırım fonetikalıq terminlerdiń jumsalıw ózgeshelikleri» haqqında, P.Shılmanov «Sport terminleriniń sózligin dúziwge geypara talaplar» boyınsha pikir bildiredi. Al, X.Baymuratov hám A.Otarov bolsa «Mektep kursındaǵı qaraqalpaqsha matematikalıq terminlerdi tártiplestiriw máselelerine», A.Aymurzaeva ulıwma «Házirgi qaraqalpaq tilindegi geypara terminlerdiń qollanılıw máselesine», A. Pirniyazova «Qaraqalpaq tilindegi jámiyetliksiyasiy terminologiyanı tártipke keltiriwdiń ayırım máselelerine» arnalǵan ilimiy pikirlerin ortaǵa taslaydı. Sonday-aq, usı konferenсiya tezislerinde G.Abatova «Qaraqalpaq

51

tilinde tuwısqanlıq terminleriniń izertleniwi máselesi» boyınsha aytıp ótedi. Ulıwma alǵanda bul maqalalar qaraqalpaq tilindegi terminler, terminologiya tarawındaǵı islep atırǵan jumıslar hám aldaǵı wazıypalardı belgilep beriwshi salmaqlı miynet bolıp tabıladı.

Biz, qaraqalpaq tilindegi terminler hám terminologiya máselesi boyınsha ele tereńirek ilimiy-izertlew jumısların júrgiziw zárúr dep oylaymız. Sebebi, ádebiy tildiń rawajlanıwı belgili dáreje terminologiya tarawı menen tıǵız baylanıslı.

Terminologiya til qurılısındaǵı arnawlı sistema sıpatında jámiyetlik turmıs penen óz-ara baylanıslı túrde bahalanadı. Demek, qaraqalpaq terminologiyasınıń payda bolıwı, qáliplesiwi hám rawajlanıwı haqqındaǵı másele xalıq turmısınıń tariyxıy rawajlanıwı kóz-qarasınan anıqlawdı talap etedi. Máselen, bir waqıtları Oraylıq Aziyada islam dininiń ústemlik súrgen dáwirlerinde termin sıpatında diniy uǵımlarǵa baylanıslı atamalar arabparsı tillerinen awısıp, termin sıpatında qollanıla basladı. Mısalı: ol dúnya, bul dúnya, beyish, dozaq, mektep, medirese, musılman, úmmet, gúna, qıyamet hám t.b. Bulardıńkópshiligi real shınlıqtan alıs, abstrakt uǵımdaǵı atamalar edi. Usınıń menen bir qatarda erkin jámiyetlik oy pikirdi sáwlelendiriwshi terminlik atamalar da qáliplesti. Mısalı: zaman, ádillik, ádalatlıq, adamzat, teńlik hám t.b. Bunday túsiniktegi atamalar menen terminler belgili dárejedi qaraqalpaq ádebiy tiliniń sózlik quramın tolıqtrıp bardı. Olardıń ishinen ısılıp, xalıq talǵamınan ótkenleri ǵana turaqlasıp, qalǵanları

52

tilden waqıttıń ótiwi menen shıǵıp bardı. Máselen, awdarıspaq (revolyuсiya), shora (sovet), tap, jamay (klass), úyirme (krujok), otarba

(poezd), jaǵrafiya (geografiya) sıyaqlı terminler qaraqalpaq tilinde tek 30jılları ǵana qollanıw menen sheklendi. Al, geypara sol dáwirlerde tilimizge qabıl etilgen terminlerdiń basım kópshiligi ádebiy tildiń házirgi dáwirinde de qáliplesken terminlik birlikler sıpatında qollanılıp kelmekte: figura, gorizontal, parallel, katet, teorema, tochka, radius, perpendikulyar, sektor hám t.b.

Qálegen ilimniń qálegen tarawındaǵı sıyaqlı ádebiy tildiń terminlik tarawında da bárhama turaqlılıqtı kóriw qıyın. Sebebi, tildiń ózi udayı rawajlanıp hám ózgerisler enip otıratuǵın pútin bir sistema1. 1930-jılları qaraqalpaq terminologiyası tariyxında bilimlendiriw isleriniń talaplarına qaray massalıq xarakterde jeke pánlerge arnalǵan dáslepki mektep sabaqlıqları menen oqıw qurallarınıń, baspasózdiń bazasında ilimiyterminologiyalıq leksikanıń qáliplesiw dáwiri boldı. Onda ilimiy, jámiyetlik-siyasiy, óndirislik-texnikalıquǵımlardı anıqlaw ushın ana tiliniń ózlik qatlam elementleri de, ózgelik qatlam elementleri de terminlik atamalar sıpatında qabıl etildi. Mısalı, gáp, sóz, baylanıs, tochka, hárip, atlıq, maqala, ses, kóplik san, birlik forma, qosımta, kelbetlik, almasıq, soraw gáp, útir, sanlıq, ráwish, bayanlawısh, baslawısh hám t.b. Keyin ala xalıq xojalıǵınıń túrli tarawlarına baylanıslı uǵımlar tiykarında dóregen sózlerdiń toparı kóbeydi. Olar arnawlı uǵımlardı definitivlik jaqtan anıqlawshı terminler sıpatında,

1 Házirgi qaraqalpaq tili rawajlanıwınıń ayırım máseleleri. N., Bilim-1993. 12-bet.

53

ásirese, sońǵı dáwirlerde sózlik quramda ayrıqsha kóriniske iye boldı. Kólemi jaǵınan da, sáykes uǵımlardı anıqlawshı sapası jaǵınan da til qurılısında úlken bir leksikalıq qatlamdı payda etti. Bul óz gezeginde qaraqalpaq tiliniń sózlik quramınıń tolıǵıwına, jetilisiwine, kem-kemnen bayıwına sebepshi boldı. Ásirese, sońǵı jıllarda elimizde háwij alǵan ilimiy-texnikalıq progress tildegi bul proсessti jedellestirip jiberdi, terminlik atamalar jıl sayın emes, kún sayın payda bolıw múmkinshiligine iye boldı. Xalıq xojalıǵınıń ilimiy-texnikalıq progress tiykarında qurılıwı, óndiristegi kurılıstıń talabına sáykes usı jetiskenliklerdi tolıq esapqa alıw zárúrligi, álbette, terminologiyanıń rawajlanıwına ónimli ekstralingvistikalıq faktor sıpatında tásir etpekte.

Qaraqalpaq terminologiyasınıń rawajlanıwında ótken

jıllar úlken áhmiyetke iye boldı. Bul qaraqalpaq xalqınıń ótmish tariyxı menen tıǵız baylanıslı desek te boladı. Qaraqalpaq tiliniń sózlik quramına ótken ilim hám texnikanıń, soсiallıq ekonomikanıń menen mádeniyattıń, intellektuallıq rawajlanıwdıń joqarı dárejede rawajlanıw dáwirleri ádebiy tildiń professionallıq-terminoligiyalıq qatlamın tolıq mánide jetilistiriwge hám qáliplestiriwge tiykar saldı. Degen menen biz, terminler te ilimniń, teoriyalıq bilimniń rawajlana baslawı menen ǵana payda boldı dep ayta almaymız. Qálegen kásip, miynet iskerliginiń qálegen túri hár bir dáwirde ózine sáykes terminologiyanı dóretip keldi, házir de solay.

Házirgi qaraqalpaq tiliniń sózlik quramınıń bayıwı hár

54

qıylı óndiris tarawlarınıń keńeyiwi, ilim hám texnikanıń rawajlanıwına sáykes iske asıp otıradı. Ilim, texnika, mádeniyat, óndiris tarawlarına sáykes uǵımlardıń dóreliwi menen onda sol uǵımlardıń definitivlik anıqlawshı teriminler sisteması jetilisip, ádebiy tildiń talapları tiykarında ulıwma xalıqlıq normaǵa túsip otıradı. Bunı búgingi kúnde reklamalıq terminler mısalında da kóriw múmkin. Relamalıq terminlerdi terminologiya tarawınan yamasa terminologiyanıń basqa tarawlarınan pútkilley ajıratıp qaraw múmkin emes. Sebebi, reklamalarda túrli tarawlarǵa tiyisli arnawlı terminler keń qollanılıwı múmkin.

Reklamalıq terminologiya da arnawlı leksikalıq birlikler

qatlamı bolıp, qaraqalpaq tiliniń sózlik quramında ayrıqsha orındı iyeleydi.

Sózlik quram, ásirese, terminler esabınan jetilisip hám keńeyip otıradı. Sonıń menen birge ol rawajlanǵan tildiń tiykarǵı real kórsetkishleriniń biri bolıp tabıladı.

Ádebiy tildiń sózlik quramında terminologiyanıń qaliplesiw hám rawajlanıwı ásirese, sońǵı ǵárezsizlik dáwirlerine tiyisli terminler búgingi baspasózimizde kún sayın payda bolmaqta. Olardıń kópshiligi jámiyetliksiyasiy, pedagogikalıq hám ilimiy, óndirislik hám ekonomikalıq terminler bolıp esaplanadı. Hár kúngi baspasóz materiallarında jańa terminlerdi ushıratıw múmkin. Olardıń kópshiligi xalıqqa túsinikli bolsa, ayrımları pútkilley jańa terminler. Mısalı: lizing, kredit, limit, morallıq tozıw, miynetti ilimiy shólkemlestiriw, miyneti kurallarırıw, óndiristi shólkemlestiriw, tez jobalastırıw, patent, miynet resursları, reklamaсiya, óndiris rezervleri,

55

baqarıw qararı, rentabellilik, tarif sisteması, úziliksiz liniya taktı, tarif sisteması, akсiya, akсionerlik jámiyet, ónimdi attestaсiyalaw, assoсiaсiya, tovar birjası, miynet birjası, birje arbitrajı, industrializaсiyalaw, infrastruktura, konсern, miynetti kooperaсiyalaw hám t.b. Bunday terminlerdiń tolıq mánisin túsindirip barıw, olardıń ishinen óz ana tilimizdiń múmkinshiliklerinen kelip shıǵıp dóregenlerin tańlap qollanıw hám paydalınıw házirgi dáwirdegi eń aktual máselelerdiń biri bolıp esaplanadı.

Baspasóz, radio-telereklamalardıń ulıwmalıq hám ózgeshelik

tárepleri

Respublika gazetaları, tele-radiokanallar arqalı berilgen ayrım reklamalar tekstiniń tili hám stillik ózgesheliklerin analiz etiwde, eń dáslep, biz olardı toparlarǵa ajıratıp alamız. Birinshi topardı dárilerge, ekinshi topardı azıq-awqat ónimleri hám ishimliklerge, olar menen sawdasatıq qılıwshı shólkemlerge, úshinshi topardı túrli xızmet qılıwshı shólkemlerge, tórtinshitopardı tovarlarǵa baǵıshlangan reklamalar tekstleri quraydı. Joqarıda belgilengen tártip boyınsha olardıń tili hám stili jaǵınan analiz etiwge háreket etemiz.

Radio tolqınları arqalı tarqatılıp atırǵan reklamalar, álbette, efirge muzıka menen uzatıladı. Muzıka

56

radioreklamalardıń tiykarǵı bólgin quraydı hám ol basqa ǵalaba xabar qurallarındaǵı reklamalardan tiykarǵı ózinshiligin belgileydi. Soǵan bola muzıka radioreklamanı jánede sezimtallı, tartımlı, tásirli boıwın támiyinleydi.

Radioreklamalar teksti basqa ǵalaba xabar quralları sıyaqlı túrli tema hám maqsetlerge qaratıladı. Máselen, tazadan islepshıǵılǵan dári, endi iske túsken mákeme (emlewxana, azıq-awqat dúkanı, ishimlik suwı, qullası har qıylı tovarlar hám xızmetler) hám t.b. Bulardıń hár birine mas hám tán bolǵan muzika tańlaw, olardı reklama teksti basında, ortasında yamasa sońında berip barıw úlken áhmiyetke iye boladı.

Radioreklamalardıń jáne bir ózine tán ózgesheligi, onda hawazdıń ornı, yaǵnıy teksttiń oqıp beriliwi. Baspasóz reklamalarınıń basqa ǵalaba xabar qurallarınan ózgeshelik tárepi, onda reklama tekst hám kórinisten ibarat boladı. Onda muzıka hám dawıs bolmaydı. Tekstti oqıwshınıń ózi qálegeninshe oqıp ala beredi hám sol arqalı maǵlıwmat aladı.

Radioreklamada tekst radiojurnalist tárepinen oqıp esittiriledi, bunda súwretlew de muzıka sıyaqlı áhmiyetli orındı iyeleydi. Muzıka da, tekst te reklamanıń mazmunı menen uyǵınlasın, onıń bayıwına xızmet qıladı, sonday-aq onıń qanday auditoriyaǵa mólsherlengenligi de itibardan shette qalmawı kerek. Demek, reklama tekstin radio arqalı beriwge tayarlaǵanda bir topar radiojurnalistlarredaktorlar, ses operatorı, rejisser hám basqalardıń jaqınnan járdem beriwi áhmiyetli boladı. Bul reklamanıń óz auditoriyasına

57

nátiyjeli jetip barıwın hám olar tárepinen qabıl etiliwin támiyinleydi.

Eger gazeta betlerinde berilgen reklamalardı qabıl qılıwshılar kólemi qaysıdur dárejede sol gazetanıń tirajı muǵdarı menen shegaralanǵan bolsa, bul tiykardaradioreklamalardıń imkaniyatı sheksiz dewge boladı. Reklama radio arqálı qaysı kanaldan efirge uzatılıp atırǵan bolsa, sol kanaldıń bir keshe-kúndizindegi efir waqtı qayta-qayta tákirarlanıp, esittirilip barıladı.

Bul óz gezeginde reklama tıńlawshılar kólemin asırıp baradı. Yaǵnıy, xabar alıwshılardıń sanı kóbeyedi, bul-birinshiden. Ekinshiden, mákanterritoriya jaǵınan da radioreklamanıń baspasóz reklamalarınan ústin tárepleri anıq kórinip turadı. Eger gazeta betlerindegi reklamalar, sol gazeta jetib barǵan territoriyada qalıp ketse, radioreklamalar efir arqalı tolqındı uslawshı apparatlar járdeminde tarqatılıp, úlken territoriyalarǵa da informaсiya jetkeriwdi támiyinleydi. Aqırı, radionı aralıqsız gazeta, dep biykarǵa atamaymız. Úshinshiden, waqıt jaǵınan da radioreklamalar baspasóz reklamalarınan ústinlikke iye. Gazeta hám jurnallar baspadan shıǵıp, óz oqıwshılarına jetip barǵansha saatlap emes, bálki kúnler, hápteler ótedi, geyde háptelepte óz oqıwshısına jetip barmawı múmkin. Máselen, naqolay hawa rayı sharayatında samolѐtlardıń ushıwı sirádá múmkin emes. Bunday waqıtta bir neshe saatlap ta keshiktiriliwi múmkin. Samolѐt ushqan táǵdirde de paytaxtqa jetip barǵan gazeta-jurnallar tarqatıwdan aldın saralanadı, pochta xızmetkerleriniń hárektleri bunnan

58

keyin baslanadı, yaǵnıy transport arqalı mánzilge tasıladı, transport bara almaytuǵın shetki awıllarǵa at-arbalar menen yamasa piyada jetkiziledi.

Bizińshe, endi qalǵan jaǵın túsindiriwdiń qájete bolmasa kerek, jaǵday solay da tusinikli. Radioreklamalar óz auditoriyasına efirga uzatılǵan waqıtta-aq jetip baradı. Demek, radioreklamalar baspasóz reklamalarınan ústinlik tárepleriniń kópligi menen ózgeshelenip turadı. Ol reklama beriwshiler menen paydalanıwshılardıń mútájliklerin qandırıwda e ń operativ qural esaplanadı.

Telereklamalardıń radioreklamalardaǵı sıyaqlı muzıkadan hám sesten paydalanıw imkaniyatları birdey bolsa da, onıń radioreklamalardan ózine tán parqlı tárepleri de bar, bul onıń kórinis hám janlı súwretliliginde ayqın kóriinedi. Bunda reklama etilip atırǵan ónim, tovarlar hám xızmetlerdiń, ulıwma, reklama obektiniń kórinisin kóriwi, dawısın esitiwi, olardı janlıhárektlerde gúzetiwi múmkin. Bunnan tısqarı, tovarlardıń sıpatı, xızmetlerdiń nátiyjelerinen tikkeley xabardan bolıw imkaniyatı da bar.

Baspasóz reklamalarında súwret hám tekst ústinlik etse, telereklamada reńli kórinis (reklama obektin hár qıylı jaǵday hám kóriniste, túste kórsetiw múmkin) penen beriw abzallıǵı bar, radioreklamalarda bolsa, hám muzıka hám tekst, hám túsindiriwshi ses

(hawaz) ústinlik etedi. Mine, usınday táreplerine baylanıslı tárizde hám awızeki, hám jazba tilden paydalanıladı.

Televidenieniń reklama tarqatıwshı sıpatındaǵı ózgesheligi

59

janlı kórinislerden, akustikalıq qurallardan keń paydalana alıwında kózge taslanadı. Jaǵımlı dawıs, muzıka, súwretli kórinisler reklamanıń tásirsheńligin asıradı. Sırt el izertlewshileriniń pikirinshe, adamlardı awızeki múrájáát arqalı tovar sıpatı hám qolaylıqlarına isendiriw ańsatıraq hám biriz isenimlirek bolar eken.

Búgingi kúnde respublikalıq televideniede reklama hár qıylı kórinislerde efirge uzatılmaqta. Bular soсiallıq hám sawda-satıq reklamaları, mámleketlik mekemeleri hám shólkemlerdiń daǵazaları, televidenieniń informaсiyalıq ǵamxorlıǵındaǵı túrli waqıyalı anonsları h.t.b. Reklama óz gezeginde buyırtpa túrindegi kórsetiwlerde de sáwlelendiriledi. Biraq, reklamanıń eń kóp tarqalǵan kórinisi reklamarolikler bolıp, olardıń bir qansha túrleri bar.

Ápiwayı informaсiyalıq reklama-rolikler. Bul reklamanıń eń kóp tarqalǵan túri bolıp, onda reklama qılınıp atırǵan ónim yamasa servis xızmetleri haqqında qısqa maǵlıwmat beriledi. Reklama teksti bir yamasa eki dawısta oqılıp, bunda muzıkadan da paydalanıw múmkin. Sonday-aq, tásirsheńlikti arttırıw ushın sóylesiwdiń bir qansha túrleri dawıstıń kóteriliwi, gáptiń tezlesiwi, sóylew dawıslarınıń hár qıylılıǵınan da paydalanıladı.

Televidenielerde muzıkalı reklama rolikleri-

«djingl»ler de tez-tez efirge uzatılıp turadı. Bular ózine tán muzıkalı logotipler bolıp, bar-joǵı 4-10 sekund dawam etedi. Solardıń ishinde

«Jaslar» teleradiokanalınıń «Olimp» firması

60