MD hám PQJ / Ǵalaba xabar qurallarında reklamalıq terminler

Funkсional-boyawlı, kórkem sózler tildiń ayrım túrleri ushın ǵana tán. Mısalı, fizikalıq tárep, yuridikalıq tárep; tárepbul adam, biraq hár eki sóz dizbeginde tárep leksemasın adam yamasa insan lekseması menen almastırıp bolmaydı, sebebi bular rásmiyis júrgiziw stiline tán qubılıslar bolıp esaplanadı.

Geyde reklamalarda kemnen-kem ushırasatugın qánigelikke tiyisli termin yaki kásip-ónerge tiyisli leksemalar da ushırasıp turadı. Bular hár dayım keń oqıwshılar toparına birdey túsinikli bola bermeydi. Bunday sózlerden paydalanıwda olardıń qollanılıw maydanı sheklengenligi, házirgi waqıtta qollanıw tarawına da itibar qaratıw kerek boladı.

Ayrım reklamalardıń tekstinde sózlerdiń ornalasıw tártibine itibar qaratılmaydı, nátiyjede sintaksistlik qaǵıyda (ólshem) buzıladı. Mısalı:

«... eki xanalı úydi qala orayınan barlıq marshrut ostanovkalarına jaqın telefonı menen jasaw ushın ijaraǵa beremen». Negizinde gáp bılay qurılısı boyınsha: «...eki xanalı, telefonı bar úydi...» formasında bolıwı kerek edi. Telefonı menen jasaw ushın dizbegi ulıwma durıs emes, bunday sintaksistlik qáte logikalıq qáteni keltirip shıǵaradı, yaǵnıy bul jerde, úy jasaw ushın emes, al, bálki telefon menen jasaw ushın mánisi kelip shıǵadı.

Demek, sózden, gápten, sóz dizbeklerinen, sintaksistlik konstrukсiyadan paydalanıw, bul dáslep, durıs xabar, sóylew mádeniyatı, tekst tásirsheńligi degendi ańlatadı. Soǵan bola til

41

ádebiy qaǵıydaǵa, ólshemge bárqulla ámel qılıwı zárúr, bul óz gezeginde reklamanıń kemshiliksiz bolıwın támiyinleydi.

Reklama tekstlerinde funkсional stillerdiń túrli formalarınan paydalanǵanlıǵın kóriw múmkin. Olar tekst mazmunı, maqseti hám wazıypası menen tıǵız baylanıslı boladı. Kóbinese awız eki sóylesiw, rásmiy is júrgiziw, ilimiypubliсistikalıq hám ádebiy-kórkem stiller ushırasadı. Bulardı insan xızmetiniń turmıslıq, isbilermenlik, ilimiy, xabar, kórkem-estetika tarawlarına tiyisli reklamalarda jiyi kóriw múmkin.

Tildiń tiykarǵı wazıypasana muwapıq ózgeshelenetuǵın, insaniyat háreketiniń belgili bir tarawı menen baylanıslı stiller til qurallarınıń sistemalılıǵı menen ajıralıp turadı. Biraq qanday stillerden paydalanıwına qaramastan, onda ádebiy til qaǵıydaları, ólshemleri ústinlik qıladı.

Baspasózdegi reklamalardıń jámiyetlik, mádeniy baylanısları eń dáslep ádebiy til arqalı ámelge asırıladı. Demek, onda ádebiy tildiń funkсionallıq stilleriniń derlik barlıq túrleri qollanıladı. Ol jámiyetlik waqıya hám hádiyselerdi, xabarlardı xalıqqa jetkeriwde tillik birliklerden, til qurallarınan qálegeninshe paydalanıwı, hátteki onı sol turısında emes, al, qayta islep paydalanıwı da múmkin. Bunda ol tiykarınan mınalarǵa itibar beriwi kerek:

-Waqıya, qubılıs hám jaǵdaylardı súwretlegende mámleketlik maqsetlerdi ózinde tolıq hám hár tárepleme jámlewge;

42

-Jámiyetlik auditoriyaǵa baǵdarlanıwǵa yamasa qaratılıwǵa;

-Óziniń maqseti, mazmunı jaǵınan ǵana emes, al, sonıń menen birge stili jaǵınan da kópshilikti ózine qarata alıwǵa;

-Xabarlaw, bayanlaw yamasa súwretlewde tildiń barlıq birliklerinen hám stillerinen orınlı hám maqsetke muwapıq paydalanıwǵa;

-Funkсionallıq stiller hám tillik birliklerden paydalanǵanda ilájı bolǵanınsha ápiwayı, xalıqqa túsinikli hám ulıwma xalıqlıq táreplerdi támiyin etiwge;

-Tásirsheńlikti támiyin etiw maqsetinde tillik birliklerden paydalanıw menen sheklenbey, sonıń menen birge, ol birlikler tiykarında jańadan-jańa sóz birliklerin qáliplestirip barıwǵa;

-Eń tiykarǵısı, funkсionallıq stillerdiń barlıqtúrlerin hám formaların ózinde jámlegen halda, ózine tán til hám stillerin qáliplestirip hám jetilistirip barıwǵa.

Sonı da aytıp ótiwimiz kerek, tildegi sózlerden, túrli forma hám stillerden paydalanıw máselesi de baspasózdegi eń aktualmáselelerdiń biri bolıp kelmekte.

Baspasózdiń ádebiy tilge tásiri bir tárepleme emes, al ol ulıwma jámiyettiń barlıq qatlamlarına da, ádebiy tildiń funkсionallıq stilleriniń qatlamlarına da baylanıslı. Funkсionallıq stillerdiń qatlamları ádebiy tildiń rawajlanıw barısında toqtap qalǵan, yamasa qatıp qalǵan proсess emes. Al, ol ádebiy tildiń anıq ómir súriwi ushın tiykar

43

bolatuǵın birden-bir real qubılıs bolıp esaplanadı. Sonıń menen birge ol belgili dárejede ádebiy tildiń xızmetlerin quramalastıradı. Ádebiy til baspasóz, gazeta-jurnal tilin de, kórkem ádebiyat hám rásmiy hújjetler tilin de óz ishine aladı.Biraq bulardıń hár biri ádebiy tilimizde ózine tán stillik sıpatqa iye bolıp keledi. Ayırım waqıtlarda funkсionallıq stiller óz xızmeti menen tildiń jaǵdayların ózgertip te jiberiwi múmkin.

Baspasózde ilimge de, óndiriske de, siyasatqa da, mádeniyatqa da, kórkem ádebiyatqa da tiyisli reklamalıq materiallar orın alıwı múmkin. Sonlıqtan da, ol tarawlardıń hesh biri de baspasózge jat emes. Solardıń ishinde kórkem ádebiyattıń tili basqa kitabıy jazba tildiń stilleri menen salıstırǵanda, bárinen de beter gazeta publiсistikalıq stilge jaqın bolıp keledi. Olardıń bir-birine bolǵan tásiri hám xızmetleri olardı bir-birine biriktirip baradı. Biraq publiсistikanıń óz aldına, al kórkem ádebiyattıń óz aldına jolı bar. Mine, usı ózgeshelikleri hám xızmetlerine bola til stilleriniń sisteması islep shıǵılǵan.

Hár qanday jazba stil óziniń jetilisiw yamasa rawajlanıw dáwirinde usı tarawda jiyi, hátteki turaqlı qollanılatuǵın leksikalıq birliklerdi payda etip baradı. Publiсistikalıq stildiń leksikasında bolsa jámiyetlik siyasiy leksika úlken orın iyeleydi. Bul, álbette, ádebiy tildiń leksika-semantikalıq jaqtan bayıwına óziniń úlken tásirin tiygiziw menen birge

44

publiсistikalıq stildiń turaqlı leksikalıq birliklerin payda etti. Mısalı: erkinlik, azatlıq, gúres, keńes, awqam, respublika, shólkem, jámiyet, xalıqxojalıǵı, jergilikli orınlar, paraxatshılıq, egis maydanı, bayanlama, siyasat, ekonomika, úgitnásiyat, en jaydırıw, huqıq, zúráát, demokratiya,

ánjuman, qáwipsizlik, joqarı kóteriw, teńsizlik, joba boyınsha, baslama, wazıypa, ılǵallı, brigada, aldınǵı miynet hám taǵı basqa.

Qaraqalpaq baspasózindegi kúndelikli reklamalar qaraqalpaq tiliniń leksikasında bar sózlerdi qollanıp ǵana qoymaydı, al sonıń arqasında gazeta tiliniń ózine tán standart birliklerin hár qıylı konstrukсiyalardı payda etedi. Máselen: joqarı isenim, salmaqlı úles qosıw, qızǵın juwap, miynet maydanı, aldıńǵı brigada, joqarı adamgershilik, bas sistema, erkin siyasat, jańa reforma, ullı baslama, mádeniy dáreje, aldıqǵı wazıypa hám taǵı basqa.

Terminlerdiń bunday usılda qollanılıwına da tiykar bar. Sebebi, birinshiden, qálegen sózdiń, terminniń, atamanıń anıq mánisin xalıqqa tolıq túsindiriw ushın kerek boldı. Ekinshiden, leksikalıq birliklerdiń xalıq talǵamınan ótip, ısılıp, jetilisip, turaqlı stillik qatlamlardıń payda bolıwına tiykar saldı. Sonlıqtan da baspasóz tili sóz túrleri, gáp túrleri, ádebiy tildiń funkсionallıq stilleri tuwralı, olardıń stillik jaqtan jetilisiwi haqqında jeterli dárejede túsinik bere alatuǵın eń bay derek bolıp esaplanadı. Sebebi, onda funkсionallıq stildiń barlıq túrlerine tán materiallar orın aladı.

45

Reklama tiliniń eń áhmiyetli hám ózine tán qásiyetleriniń biri, onıń dálligi, anıqlıǵı, ápiwayılıǵı bolıp esaplanadı. Bul arqalı ol ulıwmalıqqa, tásirsheńlikke, túsiniklilikke erisedi. Demek, baspasózde ulıwma xalıqqa túsinikli sózler, terminler, atamalar jetekshi orında turadı. Baspasóz tilindegi kópshilik tillik birlikler stillik jaqtan obrazlı mánige iye bolıp ta keledi. Bul avtordıń maqalasınıń emoсionallıq tásirsheńligin dóretiwge sebepshi boladı. Baspasóz tilinde kóbirek emoсionallıq hám ekspressivlik mánidegi sózler kóp paydalanıladı: kók korabl, kók ekran, aq altın, sarı altın, altın qollar hám taǵı basqa. Álbette, sózlerdiń bunday mánilerde, bunday usıllarda qolllanılıwı baspasózge ǵana tán, jeke turǵanda bunda obrazlı máni ayrıqshalıǵı sezilmeydi, al, belgili bir kontekstte kelgende oqıwshıda emoсionallıq jaqtan tásirleniwshi máni payda etedi. Sonlıqtan, obrazlı mánige iye sózler, sóz dizbekleri baspasózdegi reklamalarda da belgili orın iyeleydi.

Ulıwma alǵanda reklamalarda funkсionallıq stillerdiń xızmetlerinen keń túrde paydalanıp baradı. Ondaǵı tillik birliklerdi, jazıw hám bayanlaw usılların anaw yamasa mınaw stilge tán dep anıq ajıratıp bolmaydı. Qubılıs, jaǵday, waqıya hám hádiyselerdi bayanlawdıń hár túrli formaları gazetada hár qıylı qollanıla beredi.

II.3. Reklamalarda terminlerden paydalanıw talapları

Termin hám terminologiya máselesi - til bilimindegi ilimiy jaqtan da,

ámeliy jaqtan da eń áhmiyetli máselelerdiń biri bolıp

46

sanaladı. Óytkeni ádebiy tildiń durıs rawajlanıwı birinshi gezekte sózlik quramnıń eń ózgergish qatlamı bolǵan terminolgiyanıń jaǵdayına ǵárezli. Házirgi kúnge shekem terminhám terminologiya tilshi ilimpazlar tárepinen túrlishe talıqlanıp, túrlishe ilimiy bahalar alıp kiyatır. Ásirese, eń tiykarǵı másele bolǵan termin hám onıń sózlik sostavtaǵı basqa leksikalıq birliklerden ózgeshelikleri, terminniń ózine tán sıpatlı belgileri usı kúnge shekem tolıq ilimiy bahaǵa iye bolǵan joq. Termin hám terminologiyaǵa túrlishe qatnas hám túrlishe talaplar qoyılıp kelmekte. Dunyanıń túrli millet hám túrli xalıqlarınıń tilshi alımları biz izertlew obekti etip alǵan terminge túrlishe baha hám anıqlama bergen. Máselen, A.A.Reformatskiy: «Terminbul arnawlı, xızmeti jaǵınan sheklengen, sáykes uǵımdı dál ańlatıw, zatlardı ataw ushın bir mánilikke umtılatuǵın sózler»1,-dep atasa,

N.A.Baskakov: «Termin - ózi ańlatatuǵın uǵımǵa anıq sáykes keliwshi, turaqlı bir mánisi, belgili bir terminologiya tarawındaǵı basqa terminler menen baylanısqan sóz hám sóz dizbegi bolıp tabıladı»2- dep túsindiredi.

Al, prof. O.S.Axmanova: «Arnawlı uǵımlardı ańlatıw hám arnawlı predmetlerdi bildiriw ushın dóretilgen (qabıl etilgen yamasa ózlestirilgen) arnawlı tildegi (ilim, texnika hám t.b) sóz yamasa sóz dizbekleri»3-dep anıqlama beredi.

Termindi joqarıda kórsetilgen tárizde anıqlawlardıń ózi-aq

bul máseleniń til ilimindegi elege shekem qospalı hám qıyın xarakterde bolıp kiyatırǵanlıǵınan derek beredi. Solay-da, derlik

47

barlıq ilimpazlar menen ámeliyatshılar onıń sózlik quramdaǵı arnawlı til birligi ekenligin moyınlaydı. Terminniń arnawlı xızmetleri, álbette, onıń arnawlı uǵımdı dál bere alatuǵın atama sıpatında payda bolıwı hám ómir súriwi menen baylanıslı. Bul másele boyınsha qaraqalpaq til bilimi tarawınıń belgili alımlarınıń biri prof. E.Berdimuratov arnawlı izertlewler júrgizgen.4

Termindi sózlik quramnıń basqa elementlerinen ajıratıwda leksikalıq birliktiń nominativlik hám definitivlik xızmetleri ayrıqsha áhmiyetke iye. Sebebi, barlıq sózler, meyli, ol ulıwma qollanıwshı sózler bolsın, meyli, arnawlı qollanıwshı sózler bolsın, birinshi orında nominaсiyalıq xızmetti atqarıp keledi, yaǵınıy, anaw yamasa mınaw predmetti, qubılıstı, belgilik qatnastı hám t.b. ataw xızmetin atqaradı. Ádette, terminler bir mánili leksikalıq birlikler dep tanıladı. Bunda kóbinese anaw ya mınaw terminniń sol turmıs tarawındaǵı uǵımǵa tolıq sáykes keliwi, sol tarawda basqa uǵımdı anıqlay almawı kózde tutıladı. Terminologiyalıq sistemanıń arnawlılıǵı, sistemalılıq, funkсionallıq talapları, ózgeshelikleri hár túrlilikke múmkinshilik bermeydi, unifikaсiya qálegen terminlik mánige tán. Degen menen tilde geypara terminlerdiń túrli turmıs tarawında túrli uǵımlardı anıqlap keletuǵınlıǵı kórinedi. Máselen, reakсiya termin mánisinde mediсinada ishki yamasa sırtqı tásirge organizmniń juwabı, aytayıq dárige yaki fizioterapiyalıq tásirge baylanıslı Adam organizmindegi ózgeris degendi ańlatsa, ximiyada atlardıń óz-ara tásiri, al, siyasiy turmısta ómiri tawsılayın dep

4 Berdimuratov E. Qaraqalpaq terminoloigyası. N., Qaraqalpaqstan. 1989.

48

turǵan klasslardıń jámiyetlik proсesske siyasiy hám ekonomikalıq jaqtan qarsı háreketi, ilimge, oqıwǵa dushpanlıq qarsılıǵı, siyasiy ústemlik ushın eski tártipti ornatıwǵa urınıwshılıq degen uǵımlardı anıqlaydı. Usı arnawlı uǵımlardı logikalıq jaqtan dál bildiriw, túsindiriw ushın paydalanıladı. Olardıń xarakterli belgilerin definitivlik jaqtan sóz túrinde ataydı. Bul jaǵday ulıwma sóz kurılısı sistemasında terminniń kóp mánilik qásiyetke iye bolıw múmkinshiligin beredi. Solay da, onıń jeke arnawlı turmıs tarawında, ilim, texnika, xalıq xojalıǵınıń belgili bir tarmaqshasına tek ǵana arnawlı bir máni ańlatıp keletuǵınlıǵın anıq kóriwge boladı. Lekin terminler, ádette, biytárep xarakterde, óris shekleniwshiligi boyınsha ilimiy, texnikalıq, jámiyetlik-siyasiy stillerge tánligi menen de ayrılıp turadı. Demek, joqarıdaǵılardan kelip shıǵıp pikir bildiretuǵın bolsaq, terminsáykes ilim, texnika, jámiyetliksiyasiy turmıs, mádeniyat hám iskusstvo, awıl xojalıǵına baylanıslı arnawlı sóz retinde hár qaysısı ushın bir mánili,sáykes uǵımǵa teń biytárep leksikalıq birlik bolıp esaplanadı.

Terminler-rásmiylestirilgen til birlikleri. Olar barlıq

waqıtta jámiyetlik baqlawlar astında boladı. Teoriyalıq jaqtan, eger anıqlawshı uǵım menen sol uǵımdı anıqlawshı nominaсiya arasında sáykeslik bolmasa, ádebiy tildiń obektiv talapları tiykarında terminologiyaǵa ózgerisler engizilip barıladı. Qaraqalpaq tili tariyxınan bul jaǵdaylardı anıq kóriw múmkin. Máselen, 30-40-jılları internaсionallıq xarakterdegi revolyuсiya, internaсional, kommunist, partiya usaǵan bir qatar terminler

49

qaraqalpaq tiline awdarıspaq, báynálminal, ishtrakuuyon, pirxa túrinde awdarılǵan túrinde ótkerilgen edi. Bunda awdarıspaq sózi revolyuсiya termini anıqlaytuǵın uǵımnan ádewir uzaqta edi. Jáne de, báynálminal, ishtrakuuyon, pirxa ulıwma xalıq tiline jaqın emes edi. Sonlıqtan da, bunday jasalmalıqlar tilimizde uzaqqasozılmadı. Terminler sistemasındaǵı jasalmalılıq - obektiv talapları bunday jasalmalılıqtı, jat dástúrlerdi barlıq waqıtta ısırıp taslaydı. Nátiyjede terminler tarawında qáliplesken qaǵıyda, sistemalılıq jetilisip baradı.

Terminologiya ádebiy til talaplarına qaray kem-kem unifikaсiyalanıp baradı. Yaǵınıy, bul qatlam kólemi jaǵınan da, ózleri anıqlaytuǵın uǵımlarǵa teń keliwi, dál atama bolıwı jaǵınan da jetilisip baradı.

Qaraqalpaq terminologiyasınıń qáliplesiw tariyxında jámiyetlik rawajlanıwdaǵı ayrıqsha basqıshlar úlken rol atqaradı. Ekonomika menen mádeniyat, ilim hám texnika hám t.b. tarawlarda payda bolǵan jańa uǵımlar sáykes atamaları arqalı sózlik quramǵa enip bardı. Bul óz gezeginde sózlik baylıqtıń terminler esabınan leksika-semantikalıq jaqtan rawajlanıwına tiykar boldı. Sońǵı jılları terminologiyalıq qatlam gazetajurnal baspalarındaǵı reklamalarda qollanılıp júrgen terminler esabınan da tolısıp barmaqta. Biraq, reklamalardaǵı qollanılıp júrgen barlıq terminlerdi ornıornında durıs qollanılǵan dep bolmaydı.

Ádebiy tilimizdegi terminler sisteması, terminologiya tarawınıń izertleniw dárejesine názer awdarsaq, bul taraw boyınsha bir qatar tilshi-ilimpazlar, jámiyetlik ǵayratkerler

50