MD hám PQJ / Ǵalaba xabar qurallarında reklamalıq terminler
.pdf
waqtında barlıq waqıtta bir mánili bolıp keledi, waqıttıń ótiwi menen ol qosımsha mánilerdi qabıl etiwi múmkin1. Sózdiń sóz máninisi túrinde iske asatuǵın bir neshe uǵımlardıń materiallıq qabıǵı xızmetin atqarıwǵa uqıplılıǵı semasiologiyalıq nızamlılıqlardıń tiykarında ámelge asıdı. Máselen, turmıs, qádem, miynet, ónim sıyaqlı ulıwma qollanıwshı sózlerdiń dáslep bir mánide, kem-kem turmıs talabına qaray olardıń qosımsha bir neshe mánilerdi qabıl etkenligi, kóp mánililik qasiyetke iye bolǵanlıǵı sózsiz: turmıs talapları, turmıs qurıw, turmısqa shıǵıw, xalıq turmısı, turmısı jaqsılanıw, dáslepki qádem, jedel qádem, qádemi sátli bolıw, qádem atpaw, miynet ónimi, awıl-xojalıq ónimi hám t.b.
Usınday semasiologiyalıq qubılıslardı terminler sistemasında da kóriw múmkin. Dáslep, arnawlı termin retinde qabıl etilgen bir mánili leksikalıq atama sol terminniń avtivlilikti ózlestiriwi, termin anıqlawshı uǵımnıń keń túsiniklilikke iye bolıwı, keń tarqalıwı nátiyjesinde semasiologiyalıq nızamlılıqlar túrinde háreket etiwshi qubılıslardıń járdemi menen predmetler arasındaǵı baylanıs, usaslıq belgilerge qaray ekinshi uǵımdı da ataw qásiyetine iye boladı. Usınday proсesslerdiń tiykarında terminler ulıwma qollanılıwshılıq belgilerin kemkem ózlestiredi de, ádettegi leksikalıq atamalarday bolıp ketedi2.
Búgingi baspasózimizde qollanlıp júrgen terminlerdiń etimologiyası hám ańlatatuǵın mánileri boyınsha túsinik berip
2 Berdimuratov E. Qaraqalpaq terminologiyası. N., 1989.
31
ótsek:
Tiraj (franсuz tilindegi triage sózinen alınǵan) – loteriya oyınınıń baqıshları yamasa baspa ónimleriniń sanı, kórsetkishi
Test (inglis tiliniń test sózinen alınǵan) – paydalanıw, izleniw yamasa óz múmkinshiligińdi sıpan kóriw ushın belgilengen tapsırma hám wazıypalar.
Texnologiya (grek tilinen alınǵan, techne-iskusstvo, sheberlik, logos-ilim, túsinik degen mánilerin beredi ) – ilimiy kórsetkishke iye bolǵan is usılları jıynaǵı.
Abiturient (latın tiliniń abiturientis cózinen kelip shıqqan)
– oqıwǵa tapsırıwshı.
Abonent (nemis tiliniń abonnent sózinen alınǵan) – abonementten paydalanıwshı adam yamasa telefonǵa iye bolǵan kárxana, mákeme, shólkem yamasa adam.
Agent (latın tilindegi agens sózinen alınǵan, háreketetiwshi mánisin beredi) – belgili bir shólkem, mákeme, kárxanaǵa is júzinde xızmet kórsetiwshi, ayrıqsha wazıypalardı atqarıwshı adam.
Agitaсiya (latın tilindegi agitatio sózinen alınǵan)- negedur, kimgedur tasir etiwshi, qozǵaw salıwshı mánisinen kelip shıqqan. Bul házirgi waqıtta kóshiliktiń keypiyatına hám sanasına tásir etiwshi siyasiy háreketler, shıǵıp sóylewler, baǵdarlamalar hám súrenler bolıp esaplanadı.
Akсiya (latın tilinen alınǵan, bahalı qaǵaz mánisin beredi)-bul
bahalı qaǵazlardıń biri bolıp, onıń iyesi qanda da bir akсionerlik jámiyet
retinde dúzilgen kárxana firma, bank
32
múlklerinde (akсionerlik fondta) belgili bir úlesiniń bar ekenligin kórsetedi. Akсiya ulıwma paydadan dividend esabında da, qanday da bir bólimin alıw huqıqın beredi, biraq onıń iyesi akсionerlik jámiyeti saplastırılǵanda kárxana múlkleriniń satılıwınan alıǵandáramattan birinshi gezekte qarız bergenlerdiń talapları qanaatlandırıladı, a qalǵan aqshalar akсiya uslawshılardıń arasında bólistiriledi. Sonlıqtan, akсionerlik jámiyettiń minnetlemeleri boyınsha akсionerlik jámiyeti sheklengen dárejede juwapker (yaǵınıy akсiyalarınıńóz qunı muǵdarında).
Akсiyalar aldı-sattı aylanısına qatnasadı hám akсiyanıń
bazar narqı óz qunlarınan parıq etedi. Akсiyalardıń bazar qunı dividentlerinen tólenetuǵın proсentke durıs baylanısta hámssuda (qarızǵa beriletuǵın aqsha) proсentine keri baylanısta boladı.
Akсiya dáramattıń salmaǵına hám dawıs beriw huqıqına qaray birbirinen parıq etedi. Máselen, akсiyalar úlken kupyuralardaóz aldına jeke bolıp shıǵarıladı yamasa úlken bolmaǵan nominal qunlardı kórsetiwshi bolıp shıǵarıladı. Jeke akсiyalar akсionerlik jámiyeti basqarıwınıń razılıǵısız basqa adamǵa satılıwı múmkin emes.
Akсionerlik jámiyeti-bul finans qarjısın (kapitalın) oraylastırıw forması hám sonıń menen birge bazar ekonomikası jaǵdayında hazirgi zaman iri kárxanalarınıń tiykarǵı shólkemlestiriw forması bolıp esaplanadı.
Elimizde xojalıq jumısın iske asırıw maqsetinde
33
yuridikalıq huqıqqa iye bolǵan adamlar hám puxaralardıń shártnama tiykarında birlestirgen, ustavlıq fondı 500 mıń manattan kem bolmaǵan shólkem akсionerlik jámiyeti dep moyınlanadı.
Akсinerlik jámiyeti (A.J.)- bul yuridikalıq huqıqqa iye tárep, óziniń nızamına (ustavına) iye, onda, akсinerlik jámiyeti jumısıń maqseti, onıń kapitalınıń muǵdarı, jumıslardıń basqarılıw tártibi, belgilengen boladı.
Akсinerlik jámiyetiniń doqarı basqarıw uyımı-bul akсionerler ulıwma jıynalısı (májlisi) bolıp tabıladı. Kúndelikli tiykarǵı jumısarına basshılıqtı birlespe, baqlaw kenesi, direktorlar kenesi hám sol sıyaqlılar, onnan tısqarı reviziyalıq komissiya atqaradı.
Assoсiaсiya (latın tilinen alınǵan bolıp,bizińshe birlespe mánisin
beredi) - bu birlespe xızmet kórsesiw maksetindeshólkemlestirilgen xojalıq esabında hám ózin-ózi qarjı menen támiyinlew jáne ózin-ózi basqarıw tiykarında isleytuǵın kárxanalardıń birlespesi.
Assoсiaсiya yuridikalıq tárep esaplanadı. Assoсiaсiya kiretuǵın kárxanalar xojalıq júrgizwdiń óz betinsheligin, yuridikalıq táreptiń huıqın saqlap qaladı, óz jumısın nızam tiykarında alıp baradı.
Assoсiaсiya - bul ıqtıyarlı birlespe, ádette oǵan kiriwshi ǵárezsiz kárxanalardıń ústinen joqarı basqarıw uyımları bolmaydı. Ol kárxanalar aldında turǵan wazıypalardı tabıslı sheshiw maqsetinde shólkemlestiriledi, atap aytqanda, óndiriste hám soсiallıq rawajlanıwda múmkinshiliklerdi keńeytiw, birge
34
xızmet kórsetiw tiykarında ekonomikalıq, finans hám basqa resurslardan nátiyjeli paydalanıwdı arttırıw, ilim hám texnikada, óndiriste hám soсiallıq rawajlandırıwda, tábiyattı qorǵaw hám basqa ilajlardı ámelge asırıwda kúsh hám qarjılardı birlestiriw degen sóz. Assoсiaсiya quramına mámleketlik, sheriklik, kesip alıp islewshi birlespe, jekke, akсionerlik hám jámiyetlik kárxanalardıń kiriwi múmkin. Assoсiaсiyanıń tómendegi túrleri boladı:
-konсern;
-tarawlar aralıq mámleketlik birlespeler; - konsorсium;
-xojalıq assoсiyaсiyası.
Bank - bul ǵárezsiz kredit-finans birlespesi.Ol aqsha hám qarjılardı toplaw, aqshanıń esabın alıp barıw, aqshanıń belgili bir túrlerin aylanısqa shıǵarıw, bahalı qaǵazlardı shıǵarıw, olardan paydalanıw hám basqa wazıypalardı is júzine asıradı.
Xalıq xojalıǵın basqarıwdıń tarawlar aralıq funkсionallıq mákemelerinde bankler kishi sistemaar esaplanadı.
Búgingi kúnde bankler sisteması tómendegishe tártipte shólkemlestirilgen:
-Mámleketlik bank;
-Sırtqı ekonomikalıq bank;
-Sanaat qurılısı banki;
-Agrosanaat banki;
-Turaq jay kommunallıq xojalıq hám soсiallıq rawajlanıwbanki;
35
- Miynet amanat saqlaw hám xalıqtıń talapları ushın kredit beriw banki;
Házirgi kúnde mámleketlik banklerden tısqarı kmmerсiyalıq bankler de bar. Bank islerinen túsken daramat xalıq xojalıǵınıń talaplarına jumsaladı.
Tovar birjası- óziniń aldına payda alıw maqsetin qoymaytuǵın jámiyetlik shólkem. Isbilermenler menen sawdagerlerdiń awkamı bolıp, olardıń jumıslarına qolaylı jaǵday tuwdırıw ushın júrgiziledi.
Miynet birjası- jumısshılar hám isbilermenler (jer, múlik yamasa jumıs ornınıń iyeleri) arasında jumıs kúshin satıw-satıp alıw jumısların alıp bartuǵın shólkem.
Miynet birjası jumıssızlardı hám jumıs ornınózgertiwshilerdi jumısqa ornalastırıwdı shólkemlestiredi. Jumıs kúshine bolǵan talap hám usınıslardı úyrenedi, talap etetuǵın proсessler haqqında maǵlıwmatler beredi.
Miynet birjaları jumıssızlardı dizimge aladı hám olarǵa jumıssızlıǵı ushın napaqa tóleydi.
Fond birjası- bul mudamı háreket etetuǵın, basqarılatuǵın bazar bolıp, onda qımbat bahalı qaǵazlar (akсiya, obligaсiyalar) satıladı. Bahalı qaǵazlardıń narqı oǵan bolǵan talap hám usınıslarǵa baylanıslı boladı hám olar óz gezegindebahalı qaǵazlardıń paydasınan tólenetuǵın (divident yamasa proсent)muǵdarına tásir etedi.
Birja arbitrajı- birjada kelispewshilik bolǵan jaǵdayda sudtıń wazıypasın atqaradı. Birja arbitrajı shıǵarǵan
36
qararlardı birja aǵzalarınıń orınlawı shárt.
Birja kelisimleri- bul bir-birinen tovarlardı satıwsatıp alıw shártnamaların dúziw.
Infrastuktura- óndiristiń ulıwma jaǵdayların (sanaat, qurılıs, awıl xojalıǵı) hám adamnıń turmıs keshiriwin támiynleytuǵın xalıq xojalıǵı tarawlarınıń jıyıntıǵı. Ol óndirislik hám soсiallıq-turmıslıq infrastrukturalarǵa bólinedi. Óndirislik infrastrukturaǵa transport, baylanıs, jol, materiallıq-texnikalıq támiyinlew, elektr liniyaları, neft hám gaz trubalarınjána basqa da sistemalardı, soorujenielerdi óz ishine aladı. Soсiallıq-turmıslıq infrastruktura sawda, den sawlıqtı saqlaw, jolawshılardı tasıytuǵın transport, jámiyetlik awqatlanıw tarawları, miymanxanalar xojalıǵı, qalanıń kommunikaсionlıq sorujenieleri hám basqa da óndiriske baylanısı bolmaǵan islerdi óz ishine aladı.
Kredit - (latın tilindegi creditum cózinen alınǵan, bizińshe tovar yamasa aqshanıń qarızǵa beriliwi mánisin beredi).
Krizis – (grektiń krisiscózinen kelip shıqqan, sheshim, qıyın-ótiw dáwiri mánilerin beredi).
Bunday hám usı sıyaqlı terminler biziń búgingi kúndelikli baspasózimizde derlik hár kúni ushırasadı. Olardı mazmunına sáykes qollanıw, mánisin túsiniw belgili dárejede jurnalistlerden jetik bilim hám sawattı da talap eteri sózsiz. Demek, terminler boyınsha túsinikke iye bolıw búgingidey bazar ekonomikası sharayatında tek ǵana isbilermenlerdiń emes, al, zaman aldındaǵı jurnalistlerdiń de ádiwli hám juwapkershilikli
37
wazıypası bolıp esaplanadı.
II.2. Reklama tekstlerinde til hám stildiń ornı hám
áhmiyeti
Búgingi kúnge kelip, reklamalar teksti boyınsha hár túrlipikirler bar.
Ayrım qánigeler «ólshem (til), ádebiy ólshem- jámiyetlik-stillik ámeliyatta sawatlı kisilerdiń sózleri tárizindegi qollanıw qaǵıydası, grammatikalıq hám taǵı basqa til quralları, sózlerdi qollanıw qaǵıydası»1 -dep esaplasa, ayrımları «ámeliyattan bekkem orın alǵan, úlgi túrinde qollanatuǵın, óz funkсiyasın ayrıqsha dárejede orınlaytuǵın qarıydarlar arasındaǵı eń kóp tarqalǵan til (nutq) variantları» dep túsindiredi. Solay etip, ádebiy ólshem keń tarqalǵan, úlgi dárejesindegi qollanılıw ámeliyatında qabıl qılınǵan hám paydalanıw qaǵıydaları menen shegaralanǵan leksikalıq, morfologikiyalıq hám sintaksistlik variantlar bolıp esaplanadı.
Bunnan málim bolıwınsha, reklama tekstiniń ólshemleri tildiń barlıq qubılısları menen baylanıslı boladı. Biraq, jazba tildiń ólshemleriniń buzılıwı kóp jaǵdaylarda leksikalıq hám sintaksistlik jaǵdayında ushırasadı. Yaǵnıy sóz tańlaw hám de sintaksistlik qurılısında payda boladı.
Reklama tekstin dúziwde sóz tańlawǵa ayrıqsha itibar qaratıw
1 Qarang: Russkiy yazık: Enciklopediya. Moskva, 0979, 163 b.
Rozental D.E., Teleipova M.A. Slovar-spravochnik lingvisticheskix terminov. Moskva, 1985, 102-b.
38
hám bir qatar táreplerdi esapqa alıw talap etiledi. Bunda sóz qollanıwda olar ádebiy tilde qanday mánilerdi ańlatsa, tap sol mánisinde, yaǵnıy sózliklerde kórsetilgenindey mánisinde qollanılıwı kerek. Durıs, sózler awıspalı mánisinde de qollanılıwı, avtor onnan individual maqsette (ǵayrı tábiyiy) paydalanıwı da múmkin. Bul endi stillik qollananıw bolıp esaplanadı. Bul jerde gáp sóz mánisiniń nadurıs qollanılıwı máselesinde barmaqta, kóbinese avtor sóz mánisin tolıq túsinip jetpeydi, nátiyjede, bul jaǵday stillik (uslublıq) qáteniń kelipshıǵıwına sebepshi boladı hám ádebiy til ólshemleriniń buzılıwına alıp keledi. Mısalı, baspasóz betlerinde «mákemesi qurıldı», «mákemesi qurıp pitkerildi, yamasa paydalanıwǵa tapsırıldı» sıyaqlı sóz dizbekleri kózge taslanadı. Negizinde turar jaydı, banktı, dúkandı, kópirdi, joldı qurıw múmkin. Al, mákeme, bul eń dáslep shólkem, ol qurılmaydı, bálki shólkemlestiriledi. Ol belgili bir xızmet túri menen shuǵıllanadı. Máselen, mámleketlik mákeme, ilmiy mákeme, tálim mákemesi hám t.b. Joqarıda keltirilgen eki mısalda-reklamada sózdiń leksikalıq mánisin esapqa almaǵan halda qollanılǵan.
Sózdiń yamasa sóz dizbeginiń kóp mánilik qásiyetine bola reklama tekstinde naanıqlıqlar kelip shıǵıwı múmkin. Sonlıqtan da reklama tekstin dúziwde hár bir sózdiń basqa sóz benen leksikalıq baylanısın esapqa alıw kerek boladı. Sebebi, bunday baylanıs tildiń rawajlanıw basqıshların qáliplestiredi hám jetilistiredi. Mısalı, «...náwbettegi mashina waqıya bolǵan jerge
39
jetip kelgende, bul jerge adamlar toplanıp bolǵan edi, olardıń ayrımları qızıǵıw, ayrımları ashınıw menen baqtı». Bul jerde
«baqtı» sóziniń orına qaradı sózin qollanıw hám logikalıq jaqtan hám stillik jaqtan durıs bolar edi. Sebebi, baǵıw sózi tiykarında unamlı kórinislerge, jaǵdaylarǵa, hádiyselerge zawq penen ilhamlanıp qarawdı bildiredi. Stillik jaqtan tiykarında kóbirek kórkem tilde qollanıladı. Qaraw, qaramaq bolsa biytárep mánili leksika bolıp esaplanadı, soǵan bola jaǵday, hádiyse hám waqıyalar unamlı bolsın, unamsız bolsın onnan berdey paydalanıw múmkin.
Reklama tekstlerine tán bolǵan, kóp ushırasatuǵın kemshiliklerdiń jáne biri bulkóp sózlilik. Bunday kemshiliklerge tiykarǵı sebep, tekstti qsıqarta almaw yamasa bunı qálemew bolıp esaplanadı. Bunday redaktorlawdı talap etetugın tekstler, sózsiz oqıwshılarda biyparwalıqtı payda etedi, nátiyjede tekst aqırına shekem oqılmastan qalıp ketedi.
Reklama tekstin dúzińde sózlerdiń stillik boyawlardan paydalanıwın da esapqa alıw kerek. Házirgi úaqıtta reklamalar tekstinde ushırasatuǵın usınday boyawlardı eki toparǵa ajıratıw múmkin: emoсional-ekspressiv; funkсional1. Bular sóz mánileriniń qosımsha ottenkasi esaplanadı. Subekttiń obektke qatnasınıń nátiyjesi eki túrli boladı, yaǵnıy unamlı hám unamsız. Máselen, shırayı, júzi, kelbeti, kórinisi swzlariningmánisi unamlı, kórkem súwretlewge jaqın bolsa, beti, túri, turqı hám taǵı basqaları unamsız mánilerdi beredi.
40