MD hám PQJ / Ǵalaba xabar qurallarında reklamalıq terminler

I BAP

Reklama onıń tiykarǵı wazıypaları hám xızmetleri

Reklama haqqında, onıń xızmetleri haqqında sóz etpesten aldın reklama sóziniń mánisin túsinip alayıq. «Reklama» latın tilinen alınǵan sóz bolıp (reclamare), bizińshe «dawıslap shaqırıw» degendi bildiredi.

Ilimiy miynetlerge názer awdarıp qarasaq, reklamaǵa túrlishe alımlardıń, túrlishe anıqlama hám pikir bildirgenin kóremiz. Máselen «Slovar inostrannıx slov» kitabında reklamaǵa tómendegishe anıqlama beredi.

«Tovar haqqındaǵı, hár qıylı xızmet túrleri haqqındaǵı, tovar hám ónimlerge, xızmet túrlerine bolǵan talaptı kúsheytiw boyınsha járiyalanǵan xabar». Rossiya ilimpazları I.A.Tolman hám N.S.Kobrobabenko óz pikirlerin bılayınsha táriyipleydi:

«Reklama-bul kommerсiyalıq ideya, ónim hám xızmetlerdiń hár túrli formaları haqqında kerekli usınıs hám xabarlardı jetkerip beriw quralı bolıp esaplanadı»1.

Alımlarınıń reklama boyınsha jazılǵan miynetlerinde reklamaǵa berilgen anıqlamalar, túsinikler júdá kóp hám olar har túrli2.Olardıń ayrımlarına toqtalıp ótiwdi maqsetke muwapıq dep bilemiz:

Reklama – islep shıǵarıw, transport, sawda, qarjı, kredit yaki bolmasa basqa tarawlarǵa tiyisli bolǵan kárxana usınıs etip atırǵan ónim, tovar yamasa xızmet penen qarıydardı tanıstırıw. Bul baspasózde, radio va televideniede, plakatlar hám t.b. lardaǵı

11

daǵaza kórinisinde ámelge asırıladı. Reklama ónim, tovar hám xızmetlerden paydalanıwdıń usılları, ózine tán ózgeshelikleri, olardıń sıpatı, satılıw jayı hám t.b. lar menen qollanıwshını (paydalanıwshını) tanıstıradı;

Reklama - tovarlar hám xızmetler túrleriniń, olarǵa talaptı júzege keltiriw maqsetinde qollanıw menen baylanıslı bolǵan maǵlıwmat;

Reklama - ádebiy dóretpe yamasa kórkem óner dóretpesi sıyaqlı basqalarǵa ǵalaba jetkeriliwi yamasa usınıs etiliwi;

Reklama - nenidur yamasa kimdidur keń xalıq massasına belgili qılıw ushın olar haqında adamlarǵa túrli usıllar járdeminde xabar jetkiziw;

Reklama - tovarlardıń qollanılıw qásiyetleri hám túrli xızmetleriniń abzallıqları haqqında olardı satıw hám de olarǵa kúshli talaptı júzege keltiriw maqsetinde járiyalanǵan xabar hám de reklama - ekonomikalıq, mádeniy, siyasiy turmıstaǵı itibarǵa ılayıq hádiyseler haqqındaǵı, olarda adamlardıń belsene qatnasıwın támiyinlew maqsetine baǵdarlanǵan xabar bolıp esaplanadı.

Reklama boyınsha tiykarǵı hújjet bolǵan «Ózbekstan respublikasınıń reklama haqqındaǵı Nızamı»nda:«Reklama-bul tikkeley dáramat alıw maqsetinde yuridikalıq yaki fizikalıq shaxslar, ónim, tovar belgisi, xızmet kórsetiw belgisi hám texnologiyalar haqqında hár qanday túrde hár qanday qurallar járdeminde nızam hújjetlerine muwapıq tarqatılatuǵın

12

reklama beriwshilerdiń ónim haqqındaǵı ideya hám de xızmetlerinińádette tólengen hám isendiriw háreketindegi informaсiya deregi»2. Shınında

liсenziyalanıp tovar hám ónimler sertifikatlanadı.

Biz joqarıda reklamalardı úyreniw, izertlew boyınsha bir qatar jumıslardıń alıp barılǵanlıǵı haqqında aytıp ótken edik. Olar reklamanıń áhmiyeti, mazmunı hám nátiyjeliligi máselelerine baǵıshlanǵan. Reklamanıń obektivligi hám anıqlanǵanlıǵı, reklama qılınıp atırǵan obekt durıs sáwlelendirilgenligi, olardıń paydası ushın keltirilgen dálillerdiń isenimliligi, reklamada zárúr xabardıń bar ekenligi, anıq mánzilge

(auditoriyaǵa) baǵdarlanǵanlıǵı, mine, usınday belgiler bolıp esaplanadı. Xosh, reklama tili hám stili (uslubiyatı) degenniń ózine ne? Reklama

tili hám stilin eki kóz-qarastan - ilimiy hám ámeliy tárepleri menen belgilew múmkin. Bunda reklamalarda til qurallarınan paydalanıw nızamlılıqları, tekst ózi qaratılǵan obektke joqarı dárejede nátiyjeli tásir kórsetiwi ushın onnan aqılana paydalanıw názerde tutıladı. Onıń wazıypası bolıp, reklamada teksttiń ráńbá-reń qurallarınıń qollanılıwın, hár

13

túrli analizlerdi tańlap alıw hám bahalaw bolıp e saplanadı. Biraq, bular tildiń fonetikası, leksikologiyası, frazeologiyası, morfologiyası hám de sintaksisi1 imkaniyatları dárejesinde reklamanı qabıl qılıwshılarǵa sezilerli tásir kórsetedi.

Hár bir túrdegi reklama belgili qaǵıydaǵa iye, yaǵnıy,tekstlik, stillik hám de kompoziсiyalıq (qurılmalı) kóp basqıshlı qaǵıydalarǵa ılayıq dúziledi. Ádebiy qaǵıyda keń tarqalǵan bolıp, ol leksikalıq, morfologiyalıq, sintaksislik qaǵıydalar menen sheklengen, ámeliy qaǵıydası menen qollanılıw úlgileri bolsa, eń keń tarqalǵan belgilerinen bolıp esaplanadı.

Stillik (uslublıq) qaǵıydası - funkсional stiller (uslublar) hám suwretlew quralları sistemasınıń reklamadaǵı kórinisi bolıp, olardıń qollanılıw dárejesi de belgili qaǵıydalarǵa súyenedi. Bular teksttiń stillik sezimtallıǵın, tásirsheńligin hám bir pútinligin, onıń anıqlıǵın hám baylıǵın támiyinleydi hám de reklamanı qabıl qılıwshıga kúshli tásir ótkiziw hám de xabardı nátiyjeli jetkiziw maqsetinde xızmet qıladı. Reklamanıń kompoziсiyalıq qaǵıydası - tásirsheń súwretlew maqsetine baylanıslı tárizde qáliplesiw ushın logikalıq qurılmalardı sistemalılıq penen paydalanıw bolıp esaplanadı.

Joqarıdaǵı aytılǵan pikirlerden kelip shıǵıp, sol nárse anıq boladı, ǵalaba xabar qurallarında reklama tekstin dúziwde bir qatar máselelerdi e sapqa alıw talap e tiledi e ken, sonıń

14

ishinde, házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń bay múmkinshiliklerinen orınlı paydalanıwdı da. Sonda ǵana reklamalar tekstiniń nátiyjeli kompoziсiyalıq dúzilisine, reklamanı qabıl qılıwshınıń ishki ruwxıyatına tásir ótkize alıw imkaniyatı hám de reklama tekstin aqılǵa say dúziw ózgesheliklerine iye boladı. Sonı ayrıqsha atap ótiw kerek, qádembe-qádem tez pát penen rawajlanıw bolıp atırǵan biziń házirgi dáwirimizde, ulıwma XXI ásir jurnalistikasında reklamalardıń tekstleri ayrıqsha itibar hám dıqqat penen oqıladı. Al, reklamanıń tekstin oqıw bolsa, onıń temasınan baslanadı. Soǵan bola ol úlken semantikalıq hám de emoсionallıq boyawlarǵa iye bolıwdı talap etiledi.

I.1. Reklamalardıń túrleri, kórinisi hám janrları

Hár túrli tiykarǵa ámel qılınǵanlıǵı sebepli reklamalardıń anıqlamaları da hár túrli. Biziń jumısımızda reklamalardıń tili hám stili, onda qollanılıwshı terminlergebaǵıshlanǵanlıqtan hám onda qollanılatuǵın til ózgesheliklerin esapqa alǵan halda túsindiriwdi maqsetke muwapıq dep oylaymız. Sózlerden paydalanatuǵın reklamalardıń kórinisleri túrlishe. Olardı tómendegi túrlerge ajıratıw múmkin: kózge taslanatuǵın (kórinetuǵın), esitiletuǵın (auditoriyaǵa qaratılǵan), kóripesitiletuǵın

(audio - kóriletuǵın).

Birinshi topardı baspasózde beriletuǵın, reńli-súwretli,

15

bezelgen, foto-kórinis reklamalar quraydı.

Ekinshi topardaǵılar radioreklama, awızeki xabarlardan ibarat. Telereklama, kinoreklama, dáliller jıyındısın sáwlelendiriw ham qalǵan basqaları úshinshi toparǵa jatadı. Bular awızeki tekstke bir qansha jaqınıraq formada boladı.

Baspasóz reklaması. Bular tómendegi túrlerdi óz ishine aladı:

plakatlar, afishalar, prospektler, katologlar, albomlar, kiritpeler,

bukletler, esletpeler qaǵaz-reklamalar, tovar yarikleri, etiketkalar, baha

kórsetkishleri hám taǵı basqalar. Bulardıń ishinde gazeta-jurnal reklamaları úlken orındı iyeleydi, olar tómendegishe janrlarda boladı.

Plakat-reklama. Bul oqıwshınıń itibarın belgili bir tovar, ónim yamasa xızmet túrleri, tamasha hám taǵı basqalarǵa qaratadı yamasa tartadı.

Bular ádette, súwretli-kórinis formasında boladı hám tekst penen birge bir pútinlikti támiyinleydi. Plakatlar, ádette, kóshedegi arnawlı orınlarǵa ildirilip qoyıladı yamasa belgili bir obektke kleylep jabıstırılǵan boladı. Bunnan tısqarı mekemelerge, jol shetindegi arnawlı taxtashalarǵa, adamlardıń kózine jaqsı kórinetuǵın túrinde jaylastırıladı, olar hátte uzaq aralıqtan da kózge jaqsı taslanadı, ayrım jerlerde túnde jaqtılandırılıp turıladı. Tekst hám qısqa hám mazmunlı, yadta tez hám ańsat saqlanatuǵın kórinis penen logikalıq jaqtan óz-ara baylanıslı bolıwdı talap etiledi.

Afisha (franсuz tilinen alınǵan)- ózgesheligine bola plakat-

16

reklamaǵa bir qansha jaqın. Biraq belgili bir spektakl, konсert, lekсiya hám taǵı basqa waqıya hám jańalıqlarǵa baylanıslı xabarlardan ibarat boladı.

Katalog (grek tilinen alınǵan, dizim mánisin beredi) zatlardıń hám tovarlardıń sistemalı dizimlerinen ibarat boladı. Sonday-aq, tovarlar, xızmetlar haqqında tolıq hám izbe-iz sistemalı xabar hám olardıń maqsetke muwapıqlıǵı tuwralı anıq maǵlıwmatler beredi. Bunday reklamalar tovar, xızmetler haqqında tek maǵlıwmat berip qoymastan, sonıń menen birge olardı qay jerden, qanday shártler menen, qanday usıllar menen satıp alıw hám paydalanıw haqqında da keń maǵlıwmatler jetkizedi.

Prospektler (joybarlar) (latın tilinen alınǵan, bolıp negizginde úsh mánige iye, birinshisi, kórinis, obekt mánisinde, ekinshisi qaysıdur nárse yamasa jumıstıń tolıq jobası, úshinshiden, reklamalıq mánisi) katalogqa jaqın bolıp, tovarlar sıpatlamasınan ibarat kishkenerek broshyura formasında boladı hám olardıń hár birinde birdey túrdegi tovar hám xızmetler haqqında anıq maǵlıwmat keltiriledi.

Esletpeler kitapsha formasında bolıp, olar da áhmiyeti jaǵınan ayrıqsha orında turadı. Onda reklama qılınıp atırǵan obekt haqında qısqasha maǵlıwmat hám onnan qanday paydalanıw haqqında másláhátlar jaylastırılǵan boladı.

Albom - baspa ónimi esaplanıp, súwret, sızılmalar, fotomateriallarǵa iye boladı hám de olarǵa qısqasha túsindiriw tekstleri qosılǵan boladı.

17

Buklet te - baspa ónimi esaplanadı. Onda mazmun tek bir qaǵazǵa jaylastırıladı, onda qaǵaz sonday etip búklenedi, onı kespey yamasa qırıqpastan arqayın oqıw hám kóriw múmkin boladı.

Kiritpe - kishkene qaǵazsha formasında bolıp, reklama tekstinen ibarat hám kólemi jaǵınan kishi, soǵan bola gazeta, kitap hám sawda obekti ishine qosımsha sıpatında kiritiledi. Bunday kiritpeler kóbinese bayram qutlıqlawı, iskusstvo, sawda, turmıslıq xızmet kórsetiw kárxanaları, tamasha, kewil asharshólkemler haqqında maǵlıwmatler berip, olardı reklama qıladi.

Reklama-qaǵazlar - súwretli kórinis hám de tekstten qurılǵan boladı. Sawda reklamasınan yarlik, etiketka hám bahalar kórsetkishlerinen paydalanıladı.

Yarlik - onsha úlken bolmaydı, onda tovardıń atı, muǵdarı, salmaǵı, bahası kórsetiledi, kárxana yamasa firma atı beriledi,sonday-aq, tovar móri yamasa belgisi kórsetilgen boladı.

Etiketka (franсuz tilinen alıǵan) - kóbinese súwretler menen bezetiledi yamasa fotografiyaǵa iye boladı. Olarda tovar súwretlenedi hám tekst boladı. Etiketka, ulıwma alǵande, tovarlardıń reklamalı orawı, albette, tovardı tanıtıwdıń usıllarınan biri bolıp tabıladı, bunda súwretlerdiń, emblema, jazıw, reńlerdiń uyǵınlıǵı hám taǵı basqa da birliklerdiń birligi tiykarında erisiledi.

Bahalar kórsetkishi – ol baha haqqındaǵı maǵlıwmatler bolıp,

tovardıń qunın, bahasın kórsetedi.

ǴXQ ishinde gazeta-jurnal reklamalarınıń ózine tán

18

ózgeshelikleri bar ekenligin ayrıqsha atap ótiw orınlı, sebebiolardıń

reklamalarǵa qaraǵanda ekonomikalıq jaqtan bir qansha tejemlihám de

olardan reklama beriwshiler keń kólemde paydalanıwlarımúmkin. Bul

esaplanadı. Olarda aktual-operativ xabar beriledi, berilgende dereklama

qılınatuǵın obektten tuwrıdan tuwrı beriledi.

xızmetlerden paydalanıw, sonday-aq, tuwrıdan-tuwrı qarıydarǵaqatnas jasap, tovardı satıw yamasa jetkizip beriw xoshametlenedi.Jurnalistika bólimi «Ǵalaba xabar qurallarında reklama» qánigeliginiń magistratura basqıshın pitkergen D.Rametullaeva óziniń

magistrlik dissertaсiyasında: «Baspasóz reklaması kúndelikli baspasózde járiyalanǵan hár qıylı reklamalıq materiallardı óz ishine aladı. Olardı biz, salıstırmalı túrde tómendegishe eki tiykarǵı toparǵa ajırattıq:

1)reklamalıq daǵazalar;

2)reklamalıq xarakterdegi publiсistikalıq materiallar (bular hár qıylı maqalalar, reportajlar, sholıw materialları, olar geyde tuwra, geyde

astarlı mazmundaǵı reklamalıq materiallar bolıwı múmkin)1» dep

kórsetedi. Biz de, onıń

19

pikirine qosılǵan halda, búgingi baspasózde járiyalanıp júrgen tómendegi reklama túrlerin qosımsha etemiz.

Reklama-maqala basqa túrdegi reklamalarǵa qaraǵanda bunda reklama obektiniń analizi tereń hám tolıq súwretlengenligi menen

ózgeshelenedi. Oǵan bir qansha keń ámeliy ulıwmalastırıw tán bolıp, bunı reklama qılınıp atırǵan obekttiń yamasa bir túrdegi obektler toparınıń anıq izeniwi dew múmkin hám olar haqqında ashıq-ráwshan hám de ǵalaba túrde gúrriń qılınadı. Reklama-maqala ushın temanı tańlaw júdá áhmiyetli hám sonıń menen birge aktual temanı tańlaw áhmiyetli. Temanıń aktuallıǵın ańlaw, basqasha etip aytqanda, aktual temanı tańlaw avtordan jańalıqtı seze alıw, ilgirlik, jetekshilik, turmıs aǵımın belgilep beriwshi tereń túsiniwin talap etedi.

Reklama-xabar hám reklama-reportaj da bir qansha áhmiyetli ornına iye reklama túrleri bolıp esaplanadı. Biraq, bunday janrdaǵı reklamalar gazeta hám jurnallardıń betlerinde kemnen-kem ushırasadı.

Xabarda reklama qılınatuǵın obekt haqqındaǵı faktler tuwralı maǵlıwmat beriledi, faktler analiz etiledi hám ulıwmalastırıladı, juwmaq jasaladı.

Reportajda reklamanı qabıl qılıwshıǵa reklama obekti tuwralı jurnalisttiń dóretiwshilik laboratoriyasınan ótken hám túsinik sheńberindegi xabarı jetkiziledi. Bunda ámeliy keshirmeler jetkiziledi.

Reklama-reportajdıń qunı sonda, onda reklama obekti haqqındaǵı avtordıń subektiv keshirmeleri, túsiniklerindegi

20