MD hám PQJ / Qaraqalpaqstan baspasózinde kórkem puliсistikalıq janrlar
.pdfOnısız sonsha jıllar dawamında usınday kemsitiwlerge shıdaw múmkin be, sirá?»
Kórip turǵanımızday, avtor jáne jumbaqlı usılda jınayattıń baslanıwın hám dawamlanıw jaǵdayın bayanlaydı. Sır emes, óziniń tańlawların da jasırmaydı. Sorawlar izinen sorawlar biykarǵa tuwılıp atırǵan joq. Óz-
ózinen, oqıwshını qızıqtırǵan sorawǵa sud húkimi menen juwap beredi.
«Sud húkiminen: … Pochta baylanıs tarmaǵı baslıǵı lawazımında islep júrip, lawazımlı shaxs bola, … 2008-jıl 10aprel kúni sipsekesh etip jumısqa qabıl etilgen Sársenbaeva Qaliya Qalbaevnaǵa» men seni jumısqa alǵanım ushın bir aylıq is haqqıńdı bereseń» dep … 60 mıń sum puldı tawlamashılıq jolı menen 2008-jılı 14-noyabr kúni Eshanova Jumagúl arqalı para retinde alǵan»…
Esitken qulaqqa ersi boları anıq. Para, paraxorlıq, dámegóyshilik hár qanday jámiyette de ushırasıwı múmkin bolǵan halatlar. Lekin, kelip-kelip sipsekeshten de para alıwǵa shekem barıp jetken bunday hámeldarlardıń háreketin qalay túsiniwge bolad? Ulıwma túsiniw múmkinshiligi bar ma,
ózi?
Sud ocherk, shın mánisinde, avtor hám oqıwshını oylawǵa, atlandırıwǵa májbúrlewshi sorawlardan turadı. Avtor jámiyettiń bir aǵzası sıpatında ádilsizlikke narazlıǵın bayanlawǵa umtıladı. Ocherkte avtor siyasiy sawatqa iye shaxs sıpatında gewdelenedi. Onıń «Men»i hár bir gúwa sıpatında shaqırılǵanlar haqqında sóz etilgende kórinedi. Sud húkiminiń bántin óz aldına analizlep, oy eleginen ótkerip, ayıpkerdiń jámiyetimiz ushın qanshelli zıyan e kenligin ashıp beredi. Ocherk barısında
jurnalisttiń qatnası hám obrazı da ashılǵanday kórinedi. Mısalı:
«Sud húkimi menen tanısıp otırıp Prezidentimiz I.A.Karimovtıń ótken jılı kásiplik bayramımızǵa baǵıshlanǵan qutlıqlawlarındaǵı» …usınıń menen birge, jolımızda tosıq bolǵan illetlerge – bul korupсiya ma yamasa hámelparazlıq bola ma, jerleslik, adamlardıń dártin kórmew bola ma – bulardıń barlıǵına qarsı mawasasız gúresiw, bir sóz benen aytqanda
ádillikti tastıyıqlaw, jámiyetimizdi bunnan bılay da erkinlestiriw ushın ózin ayamastan, hújdan ómiri menen jasaw jurnalist degen kásipti tańlaǵan insanlar ushın bárhama ómir maqseti bolıwın qáler edim» degen sózlerin esledim hám ózózimnen uyalıp kettim».
Avtor mine usılay óziniń avtorlıq poziсiyasın, qatnasın bayanlaydı. Onıń artında jurnalistlerdiń óz kásibine hújdan menen qatnas jasawdaǵı wazıypa kórinip tur. Avtor sud proсessiniń tartıslı momentlerin birme-bir súwretlemeydi. Eń tiykarǵısı ayıpkerge dál bahasın bergendey:
«Sud proсessinde J.Aymanovtıń óz ayıbın tán almay aytqan gáplerine qarsı baha beretuǵın bolsaq, onıń tek ǵana paraxor emes, ol hújdannan da jurtay bolǵan shaxs ekenin kóriwge boladı».
B.Tilewmuratovtıń «Jınayat hám jaza» sud ocherki aktual máselege qurılǵan. Avtor átirapta bolıp atırǵan waqıyalar, hádiyselerge keń jámiyetshiliktiń dıqqatın qaratıwdı maqset etken. Ol jámiyetlik pikirdi qáliplestiriw arqalı joqarıdaǵıday mashqalalardıń aldın alǵıwǵa shaqırıq taslap atırǵanday.
Jámiyetimizdegi ózgerislerdi túsindiriw hám soǵan sáykes onıń rawajlanıwına kesent keltiriwshi tosqınlıqlardı ashıp taslawda «Ocherktiń jawınger dabılı»57 kerek boladı. Ásirese,
«Sud zalınan», «Sud ocherki» rubrikalarınıń baspasóz betlerinde turaqlasıp barıwı, gazeta oqıwshılarınıń sanasında óz huqıqların biliwge hám
úyreniwge tiykar boladı. Joqarıdaǵı ocherkte maqalalardı jeńiw jolındaǵı insannıń ruwxıy dúnyası, ishki keshirmeleri ashılǵan.
3.3. Satiralıq publiсistikanıń gazetadaǵı ornı
hám áhmiyeti
Biz izertlew júrgizgen «Erkin Qaraqalpaqstan» gazetasında satiralıq publiсistika feleton, satira, yumor túrinde berilgen. Olardaǵı kóterilgen mashqalanıń tematikasına baylanıslı bir neshe arnawlı rubrikalar shólkemlestirilgen. Bular:
«Jurnalisttiń kóz-qarası» 
«Bir xattıń izinen»
«Digirman»
«Jurnalist dabıl qaǵadı» 
«Qulaq qaǵıs»
«Turmıs kesispeleri» 
«Turmıs kesispesinde»
Jámiyetlik qarım-qatnaslardıń rawajlanıw baǵdarında olarǵa irkinish jasawshı mexanizmlerde ushırasadı. Gazeta jurnalistleri bunday jaǵdayda jurnalistlik tekseriw ótkerip kemshiliklerdi ashıp taslawday hám haqıyqatlıqtı júzege shıǵarıwǵa járdem bermekte.
O.Sátbaevtıń «Bir qáteliktiń ılaysońı yamasa jábir shektirgen aljasıq»58 atlı feletonında balalıǵınan kózden mayıp, jumısqa jaramsız J.Esbergenovanıń pensiyasınıń kemeyip ketiw sebepleri izertlenedi.
«Shanaqtay z jıl 8 aydan keyin, anıǵıraǵı, 2007-jıldıń 1- iyun sánesinde «Sizge 2003-jılı rayonlıq soсiallıq támiynat
58 «Erkin Qaraqalpaqstan» 2008-jıl 16-dekabr, №151.
bóliminiń xızmetkeri tárepinen pensiya natuwrı, zıyan esaplap jiberilgen. Bul texnikalıq qátelik» degen esletpe kelip, 1999jıldıń 1-avgustınan 2007jıldıń 1-iyunine deyingi aralıqta zıyat tólengenligi ushın 614177 sumdı bunıń hár aydaǵı pensiyasınan 20 proсent shegirip qalıp tóletiw haqqında buyrıq shıǵarılǵanı eskertilgen.
Qarap tursań, bul qátelikten kóre «házil»ge kóbirek usap ketedi. Sonsha adamǵa pensiya tayınlap berip otırǵan soсiallıq támiynat bólimi xızmetkerleriniń usı kózi tasqamal puqaraǵa kelgende qalay qáteleskenine hayran qalıp isengiń kelmey de turadı. Al, isenbeyin deseń Shımbay raysobesi pensiya bóliminiń xızmetkeri B.Erimbetova bunıń pensiya pulların qayta esaplap shıǵıp, «pensiya kem tólenip kelgen» degen sheshimge kelgen hám pereraschet esabınan 90406 sum qosımsha tólew haqqında hújjet tayarlaydı».59 dep jazadı avtor hám argumentlerge haqıyqatlıqtıń bet perdesin ashadı. Ol, soсiallıq támiynat bólimindegi «ózi bolarlıq» qa islegen jumıslardı izertlep úyrengen. Feletonda sóz etilip atırǵan fakt turmısımızdıń ashshı haqıyqatlıǵı.
Usınday turmıslıq problema B.Tilewmuratovtıń «Kópshilikke málim sır» feletonında kóterilgen. Onda avtor plastik kartaları engiziliwi menen naq aqsha kelip ketkenin, aylıqlardıń waqtında berilmey atırǵanın sınǵa aladı.
Jurnalisttiń «Jaqsı, degen menen» publiсistikalıq maqalası jurnalistlik tekseriwge usaydı. Onda Nókis qalasındaǵı ayrım mekteplerdiń jańa oqıw jılına tayarlıq máselesine analiz júrgizilgen.
59 «Erkin Qaraqalpaqstan» 2008-jıl 16-dekabr, №151.
«Ókinishlisi, sol sapasız ońlaw isleri alıp barılǵan jerlerde oqıǵan balalardıń» sóz benen istiń arasındaǵı ayırmashılıqlar tuwralı basqasha pikirlerdiń basına baratuǵınında bolıp otır. Júz millionlap qarjı jumsalıp
kapital ońlaw jumısları alıp barılǵan jerlerde, ápiwayı svetti jaǵıp-
óshirgishlerge (vklyuchatel) qarjı jetpey qalıwı kúlkili bolsa kerek,
álbette»60 dep jazadı jurnalist. Mektep muqaddes orın. Onda perzentlerimiz tálim aladı. Bul keleshektiń máselesi. Mekteplerdi qayta rekonstrukсiyalaw isleri bolsa mámleketlik áhmiyetke iye. Sonlıqtan, juwapkershilik, qıraǵılıq kerek ekenin eskertip feletondı bılayınsha juwmaqlaydı.
«Waqıt zımırap ótip atır. «Shójeni gúzde sanaydı» degenlerinde, bıyıl, 2004-jılı baslanǵan úlken qurılıs rekonstrukсiya isleriniń juwmaqlanatuǵın jılı. Qansha mektepke rekonstrukсiya islendi, qanshası tazadan qurıldı, qanshası qurılmay qaldı? Bárin juwmaq jasaladı. Qurılǵanlarınıń sapası, qurılmaǵanlarınıń sebepleri úyrenip shıǵılıp, baha berilse kerek dep
oylaymız».
Avtor salıstırmalı analiz arqalı mekteplerde juwmaqlanǵan kapital
remont jumısları haqqında |
sóz etedi. Bunday salıstırmaylı |
analiz |
A.Embergenovtıń «Tayarlıq |
búginnen |
|
«baslanadı» atlı feletonda bar. Avtor Tórtkúl rayonı Q.Nurımbetov,
Yu.Qurbanov, «Pataabad», «Nawrız», «Jolım» xojalıqların úyrenip,
qánigeler menen pikirlesip gúzgi qısqı atız jumıslarınıń barısına baha bergen. «Tayarlıq baslandı» dep wáde bergen basshılardıń sózi menen isi teń kelmesligi ótkir
60 «Erkin Qaraqalpaqstan» 2009-jıl 6-avgust, №94.
sınǵa alınǵan. Avtor jer iyesine qaytsa da, iyesi biypárwa basshılarǵa qarsı soqqı bergen.
Jámiyettegi eń muqaddes hám qádirlisi bul insan. Onıń kámilligin, iskerligin jetilistiriw ushın minezdegi, turmıs qálpindegi unamsız illertlerdi joq etiw kerek boladı. Bunday tárbiyalıq islerdi orınlawda gazetada orın
alǵan yumor hám satiralıq shıǵarmalarınıń xızmeti bar. Geyde tuwrı
aytılǵan sózdiń tásirsheńligi boladı. Sonlıqtan «Erkin Qaraqalpaqstan»
gazetasında «Digirman», «Turmıs kesispesinde», «Awıl áńgimeleri»,
«Turmıs kesilispeleri» rubrikası materiallarında tuwrı sóz hám úlken
sabaqtı |
seziw |
múmkin. |
Joqarıda |
atı |
kórsetilgen |
|
rubrikalarda |
jurnalistler |
|
qatarında |
|
jazıwshılarımızdıń da dóretpeleri járiyalanadı. |
|
|
|||
Xızmetkerlerdiń óz-ara qarım-qatnası, shańaraqtaǵı tárbiya máselesi |
|||||
jazıwshılar tárepinen |
talqılanıp, |
unamsız illetler |
kúlkili |
epizodlar óz |
|
sáwleleniwin tapqan. |
|
|
|
|
|
«Erkin Qaraqalpaqstan» gazetasında «Digirman» rubrikası astınan basılǵan Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı O.Ábdiraxmanovtıń «Akter» satirasında otız jıl teatr sahnasında kiyatırǵan, lekin tóreli rol oynamaǵan akter átirapında waqıya rawajlanadı.
Avtor teatr tarawında bir neshe jıl islep júrse de, alǵa ilgerlewge, jańadan jańa rollerdi atqarıwǵa háreket etpeytuǵın mázzi waqtın ótkerip hámme nársege biyparwa qaraytuǵın, júrgende shoǵı joq aktѐrlar xarakterin shıǵarmadaǵı bas qaharman Tursheke obrazı arqalı ashıp beredi.
Avtor satiralıq gúrrińinde dialoglardan, sóz birliklerinen, sonday-aq qızıqlı gáplerden uyqasın keltirip sheber paydalan
bilgen. Máselen, ol aktѐr bolıp dańq ataqqa tırısıp kórinedi, birewdiń mártebesin qızǵanbadı. Jatıq minezine qatıq iship júrip, spektakl qaldırmay saxnada jalt-jult etetuǵın edi»61 - dep kúlki qısatuǵın sózlerdi tawıp qollanǵan.
Sonday-aq gazetada yumorlıq gúrrińlerdiń de tárbiyalıq áhmiyeti bar. Yumorlıq gúrrińler óziniń dál nıshanaǵa urıwı menen tásirli. Onda
turmıstaǵı ayrım adamlardıń unamsız illetlerine qarata kúshli kúlki atıladı. Salamat Ájimovtıń «Sumlıq oylap tabıwshı»62 yumorlıq gúrrińinde de usını kóremiz.
Óziniń aylıqlı jumısın qoyıp bazarda mayda-shúyde satıp, sawda islewge bel buwǵan Saparbay sawdanı kelistire almaydı. Doslarınıń biri Mátibayǵa barıwdı másláhát etedi.
«Sarayday jaydıń qasına kelip qapısın qaǵıp ishke kirdim.Kirgen jerde tapshanda bir kisi kishkene bala menen shashki oynap otır eken. «Qara balam, mınaday, úsh barmaǵıń menen tastı kóship atırıp, eki barmaǵıń menen qarsılasıńnıń tasın bildirmey alıp qoyasań» dep balasına sumlıq
úyretip atırǵan kisiniń anıq Mátibay ekenin gúmansız tanıdım».63
Avtor tiykarǵı qaharmanın mine usılay táripleydi. Balasına sumlıq
úyretiwshi Mátibaydıń is usılınıń tásili bar.
«Jolawshınıń jolın tosıp, Aq araqqa suwdı qosıp,
Al konyakqa shaydı qosıp Alkashlarǵa satıp turman» - dep
61Abdiraxmanov O. Akter. «Erkin Qaraqalpaqstan». 11-avgust 2009. №96.
62Ájimov S. Sumlıq oylap tabıwshı. «Erkin Qaraqalpaqstan». 13-iyul 2009. №71.
63«Erkin Qaraqalpaqstan». 13-iyul 2009. №71.
ol óziniń dáslepki sawdasında tásilin usılay baslaǵan. Bir ǵana sumlıq penen bir neshe million somlıq zattı ózlestiriw jolında isleri pash boladı. Avtor sawda tártibin buzǵan sumnıń sumlıqların ashıp taslaydı. Gúrriń jeńil kúlki oyatsa da, onda turmıslıq haqıyqat jasırınǵan. Bul haqıyqatlıq - adamlardıń qıraǵılıǵı. Avtor usı sezgirlikti joǵaltpawdı másláhát etedi.
Yumordıń tili ótkir, nıshanaǵa dál tiyiwshi boladı. Kúndelikli turmısımızda ushırasatuǵın qálegen waqıyanı yumorǵa tiykar etip alıwǵa bolmaydı. Bul talaptı jurnalist Orazbay Sátbaev jaqsı túsinedi. «Sóz júyesin tapsa, mal iyesin tabadı» degen danalıq tórkininde kóp nárse jasırınǵan.
«Mákememizdiń jap-jas, eki kúnlikte ǵana saylaǵan bas injenerii tez aldına jetiwimdi buyırıptı. Dárriw skladımdı jawıp aldına jetip bardım.
-Aqsaqal keldińiz be? – dedi ol nedendur taqatsızlanıp.
-Awa, - jayshama edi? – dedim qızıqsınıp.
-Al tez qıymıldawıń kerek. Jańa ǵana baslıqtıń ózi qońıraw etti. Ana
«Aziya» kafesin biletuǵın shıǵarsań?
-Awa, bilemen.
-Sol jerge tez jetip barıwıń kerek. Bir jigirma litrlik kanistrge toltırıp benzin al. Skladıńda benzin barshılıq ǵoy. Baslıq óship qalıptı!» - dep baslanadı. O.Sátbaevtıń «Óship qaldı» atlı yumorlıq gúrrińi.
Sezgir oqıwshı bul gáptiń tórkinin álle qashan bilip alǵan bolsa kerek. Benzinge zárúrlik joq. Óship qalǵan baslıq, tiykarında múmkin emes dárejede iship, ornınan tura almay uyıqlap qalǵan.
Mine usı waqıya shıǵarmanıń obekti bolıp esaplanadı. Avtor sóylew leksikonındaǵı «óship qalıw» sózine jaǵdaydan shıǵıp ketiwshi waqıyanı usınadı.
Avtordıń aytajaq ideyası kútá aktual máseleni kótergen. Bul – durıs sóylew etikası. Hár qanday sóz tásirsheńlik kúshine iye. Onı óz ornına durıs paydalana bilmese, kóp ǵana kewilsiz waqıyalar júz beriwi dawsız. Sonlıqtan, avtor jas qánigeniń ámelin kórsetiw baǵdarındaǵı háreketleri
ústinen kúledi hám pútin bir mekemeniń baslıǵın kúlki batpaǵına «batırıp» jiberdi. Bul sheberliktiń bir túri, dep bahalaymız.
Yumorlıq ótkirlik jazıwshı S.Jumaǵulovta da bar. Onıń
«Biznes joba» atlı shıǵarmasında tildiń ótkirligin, pikirdiń anıqlıǵın kóremiz.
Paytaxtımızdaǵı jer astı ótkelin jeke menshikke satıp alıwǵa qariydar óziniń biznes jobasın usınadı. Dialog formasında biznes jobanı avtor oqıwshılarǵa tanıstıradı. Jobaǵa sáykes jer astı ótkelinen hár adamnan 50 sumnan alınadı. Sonda kúnine 24 mıń adam ótse 1 million eki júz mıń sum tabadı. Al otız mıń adam ótse 1,5 million summ tabadı.
Esitken qulaqqa turpayı tiyetuǵın bul biznes joba oqıwshıda qulki oyatarı tábiyiy. Al kúlkiniń astında ashshı haqıyqatlıq jasırınǵan. Ózi birew, ózi jalǵız jer astı ótkeli bolıwına qaramastan, oǵan itibar joqtıń qasında. Kim kóringen, qálegen zatın ashıp taslaw, sawda yarmarkasına aylanıp ketken. Sanitariyalıq jaǵdayı haqqında aytpasa da boladı.
Bul jaǵdaylardı avtor bayanlamaydı lekin bar ekenligi sezilip turadı. Eń baslısı avtor hár qanday óz mápin gózlewshilerge personaj tilinde juwap
beredi: