MD hám PQJ / Qaraqalpaqstan baspasózinde kórkem puliсistikalıq janrlar
.pdf
ámelge asırıp atır. Ekinshiden, bul xojalıqlardı burın basqarǵan azamatlardıń erteńgi kúndi oylap texnikalardı sepsitpey saqlawı búgingi basshılarǵa júdá qol keldi. Olar usı texnikalarǵa qosımsha texnikalar satıp almaqta. Traktorlardıń remontı waqtında qorıqpastan bank kreditine berilgen qarjılardan awısıq bóleklerdi satıp ákeldi. Nátiyjede, paxtanı da, biydaydı da, salını da erte hám qısqa múddetlerde egip jáne jıynawǵa erispekte».
Keltirilgen mısaldan kórinip turǵanınday jurnalist fakt hám maǵlıwmatlardı toplaw menen sheklenbeydi, al faktlerdi birbiri menen salıstırıp, pikirler úyrenilip, onnan keyin juwmaq shıǵarıladı. Problemanı keltirip shıǵarıp, agrumentler arqalı onıń sheshimin izlep tabadı. Bul problemalıq ocherkte bastan aqırına shekem avtordıń poziсiyası belgilenip turadı:
«Teńgeniń eki tárepi bolǵanınday, kópten berli isi júrispey kiyatırǵan xojalıqlar da boladı. Haqıyqattan da diyqanlar miynetine jarasa jorıtıwlı is haqı alalmaǵan xojalıqlarda jumıs artqa qaray ketip baratırǵanı sır emes, sebebi olardıń jaqqanı janar mayǵa alǵan mádeniy tóginge tólegendey aylanısta júrgen aqshası joq».
Bunday usılda, yaǵnıy xojalıqlardıń tendenсiyalarınóz-ara salıstırıw arqalı pikir júritiw, analiz jasaw, juwmaq shıǵarıw tek ǵana bilim iyesi ushın tán jaǵday. K.Krmanovtıń izleniwshilik xızmeti problemalardıń óz sheshimin tabıwda kórinedi.
Jurnalist E.Ermanovtıń publiсistikasında jáne bir problema bar. Bul ekologiya máselesi. Onıń «Biypárwalıqtan saqlanıw kerek»51 atlı maqalasında bul problema óz sáwleleniwin
51 «Erkin Qaraqalpaqstan» 2006-jıl 28-mart №67
tapqan «Ekologiya hám biz» rubrikasında berilgen bul ocherktiń probleması qorshaǵan ortalıqtı «jasıl dúnya»nı asırap-saqlawǵa iytermelewden ibarat.
«Insan hám ekologiya óz-ara bir-biri menen tıǵız baylanısqan, birlikte
ómir súredi, deydi avtor.
– Demek, insanǵa hár bir túp daraq, kól, dárya, ósimlikler florası hám
quslar faunası biz ushın qádirli hám muqaddes bolmaǵı kerek».
Pikirler izbe-izligi sonı kórsetedi, E.Ermanovtıń publiсistikasında ol
óziniń poziсiyasın batıl bayanlay aladı hám usılay birinshi planda kórinip
problemanıń sheshimin tabıwda jol ashadı».
Ó.Ótewlievtıń «Erlik-máńgilik» ocherkin oqıwǵa kirisiwdenaq kim
ekenligi anıq bilinedi. Bul jurnalisttiń stili jıllar salmaǵında
bekkemlengennen derek beredi.
«Ótken kúnlerdiń belgisi joq» - degen túsinikke onsha qosılmayman.
Ózleri jasaǵan dáwirlerdiń arpalıslarǵa tolı jıllarında elim el bolsın dep at salısqan qońıratlı azamatlar qatarı Qurbanbay Salabaevtıń ismi húrmet
penen tilge alınadı.
Qurbanbay atanı eslep, bosaǵasında barsaq, ómirlik joldası Biybijan
apa «Óybek» dep selk etip, kózlerine erksiz jas aldı.
-Adamzat bas baylıǵı – qımbatlı densawlıǵı menen tiriligin ǵániybet bilmegi kerek. Álleqashan, súyekleri sipse bolǵan ǵarrım shın dúnyada, men yalǵanshı dúnyadaman. Bir qara basıma túsken jaqsı-jaman kúnlerim kún keshegi hádiyselerdey, qostarımnıń kúyginen kóz jaslarım qurǵaǵan joq. Áweldiń aqıyrın bersin, jetim-jesirdiń kórgen kúnin nesine soraysań,
shım-shırqaday |
on tórt ul-qız benen qaldım. Qaharman anam, |
meniki e mes, |
bir |
Allanıki, sonnan tórtewi shetnep, on ul-qızdı áke ornına áke, sheshe ornına sheshelik wazıypasın atqarıp aytsa ada bolmastay qıyınshılıqlar, ne-ne
ármanlar menen asırap-saqlap kamalǵa keltirdim».52
Ocherk mine usılay baslanadı. Onda Qurbanbay Salabaev penen qatar
ómirlik joldası Bibijannıń da portreti ashıladı. Qatıqulaq, maǵana-mánissiz, naqıl-maqalsız sóz aytpaytuǵın burınǵınıń adamın táriplewde ańsat bolmasa kerek. Ocherkte likbezde alǵan shala sawatı menen awıllarda bola oqıtıwdı Qurbanbaydıń miynet jolı mártliklerge tolı. Avtor onıń ómiri dawamında atqarǵan xızmetlerin bayanlaw menen birge sol tariyxıy dáwirlerge, adamlardıń soсiallıq turmıs qálpine de názer taslaydı.
«Súwenli» kanalınıń qazıwı – biziń xalqımızdıń ótmishindegi mártlik jılnaması.
Jaqsı jarlıdan shıqqan. Betke aytqannıń záhári joq»qa sanap, hesh kimge jaltaqlamay durıs gápti sóylewshi Q.Salabaev portreti ómirlik joldası, zamanlasları tilinde ashıladı.
Úyge tiri qaytıp, bala-shaǵalı bolamız dep oylamaǵan edik. Miynet etsem, ya birewlerge jaqsılıq qılsam, millet etpeymen. Jıllı lebiz, alǵıshúrmettiń ózi maǵan úlken sıy. Sharapatı ulqızlarımızǵa tiysin - bul onıń ómirden úmiti, kúteri, dúnya tanımı, ómirdegi tiykarǵı maqseti. Úlken shańaraqta súyew, sonsha balanı qatarǵa qosa almadı. Lekin, onıń ómirdegi usı maqseti Biybijanǵa mádet boldı. Avtor usı orında «Orında bar ońalar» degen naqıldı kútá orınlı paydalanǵan.
«Erkin Qaraqalpaqstan» gazetasında orın alǵan «Yadnama» rubrikası bir qatar ocherkler orın alǵan P.Xojamuratovtıń
52 Ótewliev Ó. «Erkin Qaraqalpaqstan» 2009-jıl 11-aprel №44.
«Elimizde elewli insanlar edi»53 atlı ocherki ájayıp insanlar táǵdiri sóz boladı.
Uzaq jıllar dawamında el-jurt aldınada xızmetleri xalıqtıń yadında qalǵan, ózleri jasaǵan dáwirde isker basshılar atanǵan Kenjebay Balakanov hám onıń zayıbı Biybasha Ketebaevalar haqqında jazılǵan bul ocherkte avtor insan baxtı, onıń jámiyettegi ornı máseleleri ortaǵa taslanadı. Ol óz qaharmanlarınıń ómir bayanın uzınnan uzaq keltirip otırmaydı, kersinshe,
ómirge filosofiyalıq kóz-qarastan baha beredi.
Kópshilik jaǵdayda adamǵa shın baxıttıń qonıwı, haqıyqat baxıtlı seziniwi kemnen-kem ushırasadı. Birewlerge mártebe jetispeydi, birewge den sawlıq, perzenleri kewlindegidey bolmaydı, ayırımlardıń bar pulı bárqulla azday kórinip azap shegip urınadı, geybirewlerde bolsa, pul ulıwma bolmaydı».
Avtor usılay ilim hám jámiyetlik isti teńdey alıp barǵan, e l-jurtına paydası tiygen sharapatlı insanlardı ulıǵlaydı. Hár eki tulǵa tımsalında shańaraqtıń muqaddesligi, perzent hám ata-ana ortasındaǵı óz-ara húrmet, mehir-muhabbat, hadallıq, páklik, miynet súygishlik, insanıylıq pazıyletler qáliplesip, balanıń sanasına sińip barıwı súwretlengen. Óytkeni, shańaraqtárbiya oshaǵı. Usı orında avtor B.Ketebaeva menen bolǵan sáwbetlerdi esleydi.
«Bir hayaldıń baxıtlı bolıwı ushın allataalam qansha jaqsılıq inam etse, men ómir boyı soǵan iye boldım. Úsh ul, úsh qızım kelinim, kúyew ballarım, aqlıqlarım bar. Janımda arqa súyer azamatım júr. Elege shekem shashımnan sıypalap otıratuǵın anamnıń barlıǵı meniń ushın bir dúnya.
Úlken-úlken lawazımlarda
53 Xojamuratova P. Elimizde elewli insanlar edi. «Erkin Qaraqalpaqstan» 2011-jıl 29-mart №39
isledim, bir hayal eline qansha payda keltirse, men pútin barlıǵım menen soǵan umtılıp jasadım. 60 ta attan túspegen baxıtlı hayalman, degen edi sonda ol gúrrińlesken payıtımızda».
Avtor bunday lirikalıq sheginis jasap ocherktiń kórkemlik dárejesin kóteredi. Gózzal ómir iyelerine ılayıqlı teńewlerdi taba bilgen. Olarday bolıp ómir boyı baxıtqa iye bolıp jasaw hámmege nesip etpesligin atap
ótedi.
Ocherk janrınıń tárbiyalıq áhmiyeti bar. Portretlik ocherklerdi oqıp zamanlaslarımızdıń kelbetin, miynettegi tabısın, ómirdegi ornın kórip quwanamız. Al sud ocherkleri bolsa oqıwshını qırǵaqlıqqa, saqlıqqa tárbiyalaydı.
S.Jánievtıń «Táwbege kelmegenler»sud ocherki mine usınday xarakterge iye.
«Biz ómir súrip atırǵan jámiyettiń alǵashqı adamları jasaǵan zamanlardan, bunnan birneshe mıńlaǵan jıl aldıńǵı dáwirlerden ayırmashlıǵı - házir turmısımızda mámleket, nızma, huqıq, jınayat hám jaza degen túsinikler bar.Nızamǵa qayshı háreket etseń, ózgeniń múlkine kóz alatsań, hámme tán alǵan qaǵıydalarǵa boysınbasań,adamgershilik normalarınıń shegarasınan shıǵıp ketseń, jılawıńdı tartıp qoyatuǵın kúshler,
ózlerdi ózine jámlegen uyımlar da joq emes. Sen qansha jasırın, qansha qupıya háreket ete ber, qıraǵı kózlerden qashıp qutıla almaysań, qılmıslı isleriń túbinde áshkara boladı.
Jınayat islegen adam ne ushın sudlanadı? Oǵan jaza qollanıwdan kózde tutılǵan maqset ne? Bul sorawlardı hár kim óziniń tárezisine salıp kórse shep bolmas edi. Durıs, jıynayıy iske qol urǵanlar qılmısına ılayıq jazalanıwı dárkar. Biraq, máselege tek usılay jantassaq, onı bir tárepleme alıp qaraǵan
sıyaqlımız. Bizińshe, sudlanıwdı tek jazalanıw emes, bálkim ózińniń
islegen qılmıslarıńnan, jibergen qátekemshiliklerińnen tiyisli juwmaq
shıǵarıp, qayta tárbiyalanıwıń ushın jaqsı imkaniyat dep túsingen maqul.
Aqırı, «jańılmas jaq, súrinbes tuyaq bolmas» degen. Adam balası qápelimde aljasadı, bilip-bilmey namaqul islerge qol uradı».54
Ocherk mine usılay baslanadı. Avtor óz poziсiyasın bayanlaw arqalı jámiyetlik qarım-qatnas jaǵdayında insannıń orınlı máselesine toqtaydı. Onıń bunshelli qatań pikir bayanlanıwınıń da mánisi bar. Óytkeni sóz etpekshi bolıp otırǵan Beruniyli Reyimbay Matyakupov penen Samarqandlı Parda Qudiratovlardıń ekewi de burın sudlanǵan, amistiya
aktleri tiykarında jazaları jumsartılǵan |
hám |
azatlıqqa |
shıqqan |
|
shaxslar. |
Lekin, |
|
|
|
«Toydırǵannıń saqalına» qábilinde is tutqan olar húkimetimizdiń bul keshirimi menen jaqsılıqlarınan tiyisli juwmaq shıǵarıwdı ózlerine ep kórmegen. R.Mátyakupov shólkemlestirgen topar aǵzaları – «qara dári sawdagerleri», túrli jollar menen 40 kg átirapındaǵı optium hám geroinlerdi satıp alıp, ózlerine qolaylı bahada qayta satıw menen shuǵıllanıp kelgen. Sud ocherkinde avtor sud húkiminde jazılǵan qatarlarǵa kóz juwırtıp, olardı analizleydi. Avtor jurnalist izertlew júrgizedi hám jınayatshılardıń jınaıy isine baha beredi. Ol sud húkimi menen tanıstırmaydı, óziniń jeke pikirin de qosıp bayanlaydı.
«Xalıq arasında hadal miyneti menen at shıǵarıp, baylıq arttırǵanlar kóplep tabıladı. Lekin, náshebentlik zatlar sawdası menen shuǵıllanıp,
ózin de abat etipti, jámiyetti de gúllentipti
54 Jániev S. Táwbege kelmegenler. «Erkin Qaraqalpaqstan» 4-aprel, 2009, №4.
degendi kórgen kóz de, esitken qulaq ta usı kúnge shekem bolǵan emes hám bolmasa da kerek».
Usılay avtor haqıyqatlıq hesh qashan jeńilmes kúsh ekenligin, al biziń mámleketimiz qúdiretli ekenligin bildiredi.
«Erkin Qaraqalpaqstan» gazetasında jurnalistlerdiń sapar tásirleri haqqında jazılǵan dóretpeleri ushırasadı. Sapar tásirleri, saparnama jol ocherkleriniń tiykarı esaplanadı. Sonlıqtan, onda avtor bir qansha keń, erkin pikir bildiredi. Jurnalist B.Tilewmuratovtıń dóretiwshilik saparları tásirleri gazetada ushırasadı. Olar jol ocherki bolmasa da, jazılıw stili, dóretiwshiliktiń keń múmkinshiliklerinen paydalana biliw sheberligin, iskerligin úyreniwdi maqset ettik.
«Jurnalist xızmet saparınan qayttı» rubrikası tikkeley B.Tilewmuratov ushın ashıp qoyılǵanday. Sebebi, sapar tásirleri jámiyetshilikke oy salatuǵınday ótkir hám tásirli, «Bardıq, kórdik, jazdıq»55 - Shımbay rayonında bolǵan sapar tásirlerin avtor mine usılay ataǵan.
Mámleketimiz ǵárezsizlikke eriskennen sońǵı jıllar ishinde xalıq xojalıǵınıń basqa tarawları qatarında bilimlendiriw sistemasın reformalastırıw, keleshegimiz bolǵan jaslardı jetik hám hár tárepleme rawajlanǵan jaslar, joqarı mamalıqtaǵı qánigeler etip tárbiyalaw jumıslarına úlken dıqqat itibar qaratılmaqta. Bunı biz búgingi kúni perzentlerimiz oqıp-bilim alıp atırǵan, barlıq shárt-sharayatlarǵa iye bolǵan akademiyalıq liсeyler, zamanagóy kásip-óner kolledjleri mısalında da kórinedi.
55 Tilewmuratov B. Bardıq, kórdik, jazdıq. «Erkin Qaraqalpaqstan», 4-fevral 2010-jıl №15 (18853)
Jurnalisttiń saparı Shımbay pedagogikalıq kolledji, Shımbay rayonı Qızılózek awıl-xojalıq kásip-óner kolledji hám Nókis mámleketlik pedagogikalıq instituttı qasındaǵı 4-sanlı Shımbay akademiyalıq liсeyinde bolıp, bilimlendiriw salasındaǵı jańalanıwlar, jetiskenlikler hám álbette kemshilikler haqqında boldı. Hár bir oqıw ornı haqqında sóz baslaǵanda, burın qanday edi, házir qanday jaǵdayda ekenligin salıstırıp súwretleydi.
Ótmish hám búginine iye bul oqıw dárgayların aralap kórip jurnalist oqıwshılarınıń qatnası, bilimi hám álbette gazetajurnallarǵa jazılıw máselelerin úyrenedi. Aytılǵanlardı qabıllawǵa asıqpaydı, kersinshe, hár bir sumdı tejep, qayda ketkenligin sorastıradı. Jurnalisttiń bunday izertlewi haqıyqatlıqtı júzege shıǵıwına sebep boladı.
Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı qasındaǵı 4-sanlı Shımbay akademiyalıq liсeyine bolǵan saparda jurnalist sóz benen istiń teń kelmesliginiń gúwası boldı. Hár birinen 2000 sumnan pul jıynasa da, usı kúnge shekem birde gazeta kórmegen oqıwshılar menen sáwbetlesip, haqıyqatlıqtı tabıw maqsetinde jurnalistlik tekseriw ótkeredi.
«Akademiyalıq liсeydiń bas esapshısı Dúysenbay Ǵaniev bizge bunday maǵlıwmattı tez tayarlap berdi. Onda kórsetiliwine qaraǵanda, bıyılǵı jıl liсey oqıwshıları 643395 sumlıq 20 atamadaǵı gazeta-jurnallarǵa jazılıptı. Oqıwshılardan jıynaǵan pullarǵa bolsa topar basshıları jazılǵanbısh…».
Bas esapshınıń bergen juwabın avtor «súyep saldı gápler» dep bahalap, ózi jurnalistlik tekseriw ótkeredi. Keltirilgen aǵlıwmatlardı
«Ózbekstan pochtası» ashıq akсionerlik
jámiyetiniń Shımbay finalındaǵı maǵlıwmatlar menen salıstırıp úyrenedi. Mısallar keltiremiz:
«Haqıyqatın aytatuǵın bolsaq, akademiyalıq liсey tárepinen
«2010-jıl ushın…» pochta baylanıs tarmaǵına jámi 8 atamadaǵı 243537 sum muǵdarında gazeta-jurnallarǵa jazılıw ushın talapnama berilgen…», «biraq usı kórsetilgen qarjı tarmaqtıń esap betine kelip túspewine baylanıslı…» olar tárepinen hesh qanday gazetaǵa buyırtpa berilmegen bolıp shıqtı».56
Kórip turǵanımızday, jurnalist sapar dawamında hárbir fakt boyınsha jurnalistlik tekseriw ótkere alǵan, izertlew nátiyjelerin isenimli agrument hám dálil menen kórsete bilgen.
Sud ocherk problemalıq ocherktiń bir túri bolıp, onda soсiallıq, jámiyetlik problemaǵa baylanıslı ótkerilgen sud proсessi sóz etiledi.
Jurnalist Buxarbay Tilewmuratovtıń sud zalınan tayarlanǵan «Jınayat hám jaza» sud ocherk mazmunı hám ideyası boyınsha jańa izlenisler jemisi, dep oylaymız.
«Eger qolımda sudtıń qararı bolmaǵanda, ya bolmasa onı basqa bir jerden oqıǵanımda, rasımdı aytsam, men bul waqıyanıń haqıyqattan da biziń turmısımızdan orın alǵanlıǵına isenbegen bolar edim. Hátte, «bizde bunday bolıwı múmkin emes» dep, aytqan adam menen tartısıwǵa shekem barǵan bolar ma edim, jáne kim bilsin…»
Ocherk mine usılay baslanadı. Avtor jumbaqlı, astarlı gápler menen oqıwshını qızıqtırıp baslaydı. Ásirese, biziń turmısımızda orın alǵanlıǵına isenbegen bolar edim, dep óziniń
56 Tilewmuratov B. Bardıq, kórdik, jazdıq. «Erkin Qaraqalpaqstan», 4-fevral 2010-jıl №15 (18853)
tańlawın jasırmaydı. Sud zalında qaralǵan proсess ne dep ataladı? Avtor jumbaqtı jáne de soraw gápler menen tereńlestirip beredi.
«Bir emes ol bir neshe adamnıń miynet haqısınan turaqlı túrde, kóp jıllar dawamında belgili bir summanı ózlestirip otırıwdı ne dep aytıwımız kerek? Miynet haqısınan uslap qalıw deymiz be? Bálkim, tartıp alıw degenimiz tuwrıraq bolatuǵın shıǵarı? Yaki qorqıtıp aldı…».
Keltirilgen mısaldan kórinip turǵanınday, avtor problemanıń bir ushın ashtı ǵana. Gáp ne haqqında, kim haqqında ekenligin bilgisi kelgen oqıwshı ózin psixologiyalıq jaqtan tayarlap, biyimlesip otırıp oqıwǵa kiriseri anıq.
Sud ocherkinde tiykarǵı ayıpker Joldasbay Aymanov
«Qaraqalpaq pochta» ashıq akсionerlik jámiyetiniń Taqıyatas filialınıń baslıǵı bolıp islep júrgen payıtında áne usında namaqulshılıqlarǵa qol urǵan. Ol bunday nızam buzıwshınıń háreketlerin 2003-jıldas baslanǵan.
Avtor endi ápiwayı сifrlıq kórsetkishlerdi aytıp, ayıpkerdiń islerin ayqınlastıradı.
«2003-jıldan baslap filiallarda islewshi xızmetkerlerdiń miynet haqısın 3000 sumnan pul uslap qala baslaydı. Hesh kim úndemegenin kórip, kelesi jıl summanı 5000 sumǵa jetkeredi. Keyingi jılı 7000, sońǵısında 12000,
úyrene kele, keyingi úsh jılda kele 15000 sumǵa jetkerip, kóp muǵdardaǵı ózgeniń múlkin ózlestiredi.
Pútin baslı miynet jámáátiniń bir adamnıń usınday qılmıslı háreketlerine úndemey kónip keliwin qalay túsinsek boladı? Bálkim olardı gipnoz halatında uslap kelgen shıǵar?