MD hám PQJ / Qaraqalpaqstan baspasózinde kórkem puliсistikalıq janrlar

Dumanlı orta ásirlerde de jámiyetlik jámiyetlik qatnaslarǵa parazılıqlar usılay bildirilgen. Plan pamfleti basıp shıǵarılǵannan keyin onıń qolları kesildi.

Zamanagóy publiсistler arasında «Izvestiya» nıń xalıqaralıq jurnalisti Melor Sturu óziniń pamfletlerinde dúnyajúzilik hádiyselerdiń orayına belgili siyasatshılardı qoyadı. Sońǵı waqıtta pamfletler joǵalıp ketti, hátte feletonlar da siyrek jazılmaqta.

Bizler gazetada janrları haqqında sóz ettik. Bul nárselerdi efir jurnalistikası boyınsha da aytıwǵa boladı. Mısalı, televideniedegi informaсiyalıq, janrlardı xronikaǵa kirgiziw múmkin. Xabar videosyujet intervyu – presskonferenсiya, esap, reportaj janrları bar. Analitikalıq janrlardan – korrespondenсiya, sáwbet, diskussiya, kommentariy, kórkempubliсistikalıq janrlardan – ocherk, súwretleme, esse ushırasadı.

Sońǵı dáwirde materiallardıń forması, mazmunı hám xarakteri keńeydi. Informaсiyalıq janrlar kommentariy menen berilip analitikalıq túske endi. Kópshilik baspalarda janrdıń jańa túrleri payda boldı.

«Jurnalistlik tekseriw» rubrikasında tayarlanǵan materiallarda jurnalist poziсiyası, reportaj, korrespondenсiya, ocherklerde hújjetlerdi úyreniw bar. Basqa janr elementlerin dástúriy janrlarda ushıratamız. Mısalı, korrespondenсiyada súwretlemeniń yaki reportajlardıń kórinisleri kórinedi.

Bólimimizge juwmaqlar jasaytuǵın bolsaq, jurnalistika soсiallıq instiut sıpatında ǵalaba xabar quralları arqalı jámiyetlik proсesske tásir e tedi, siyasiy turmısqa aktiv

aralasadı, soсiallıq qatlamlar atınan sóyleydi, olardıń mápin qorǵaydı. Bul baǵdarda publiсistika tiykarǵı quralı esaplanadı.

Óziniń soсiallıq qatlamın qorǵay otırıp ǵalaba xabar quralları basqa qatlam menen jaqsı qatnasta bolıwı kerek, qarsılasıwdan qorqpaydı, kersinshe jámiyette erkin háreket ete aladı.

III Bap. «Erkin Qaraqalpaqstan» gazetasında

kórkem-publiсistikalıq janrlardıń tematikası

hám problematikası

3.1. Súwretlemelerdegi tematikalıq hám kórkemlik

izlenisler

Biziń baspasózimizde súwretleme, ocherk tayarlawda jurnalistlik sheberlik penen jámiyetke jetkiziw barısında jurnalistika janrı, teoriyası, praktikası hám jurnalist etikasına baylanıslı bilimler talap etiledi. Jurnalist sheberligin bilgen kánige hár bir sóz ustasınıń, ǵalaba xabar quralları menen xabar dereklerin, onıń jámiyet penen múnásebetiniń jurnalist

óniminiń jarıqqa shıǵıwında, dáwir mashqalasınıс sáwleleniwiniń, óz dáwirindegi jurnalistika jetiskenliklerindegi ornı sıyaqlı máselerdi

ózlestiriw tiykargı wazıypaları bolıp esaplanadı.

"Publiсistikalıq shıǵarmalardıń waqıyanı anıq hám mazmunlı súwretleyde, faktlerdiń izbe-izligin saqlawda hám onıс tásirsheńligin asırıwda gazeta tili, kompoziсiyası hám jurnalistler stili ehmiyetli orındı iyeleydi. Kompoziсiya, tip hám til jurnalistlik shıǵarmalardıń sheberlik belgileri bolıp esaplanadı. Jurnalistler tárepinen mashqalalardı jarıtıwda, waqıyanı súwretlewde hám pikirin gazeta okıwshılarına jetkerip beriwde forma elementleri esaplanǵan kompoziсiya, til hám stil sheberliklerin keń jarıtıp beriw imkaniyatlarına iye. Bul baǵdarda hár bir jurnalisttiń ulıwmalık ózine tán usılları bar.

Álbette, maqalanıń strukturalıq dúzilisi, tipin hám stili aldınan shablon tárizinde belgilep qoyılmaydı. Bir jurnalist dóretpesiniń kompoziсiyasın jaratgw hám waqıya haqqında gúrriń etiw,

faktlerdi jaylastırıw yaki "oynatıw" usılları basqa jurnalistlerdiс jazıw stiline uksamaydı. Olardın jazıw usıllarınıń málim bir qásiyetleri hám elementleri bir-birinen ajıralıp turadı. Bul hár qıylılıq jurnalistlerdiń islewshi kishi kárxanalar hám usı sıyaqlı nárselerdiń bolıwı zárúr ekenligin anıq faktorlar menen analiz júrgizedi. Solay etip, hár bir jurnalisttiń óz jazıw usılı bar eken, olar jurnalistikadaǵı janrlardı da birew paydalanıp qoymay, onı túrlishe paydalansa, ol da jurnalisttiń sheberligi bolıp esaplanadı».32

Súwretleme janrına tiykar etip alınǵan fakt óziniń jańalıǵı menen basqalarınan ajıraladı. Usınday hámmeni tolqındırǵan waqıya haqqındaǵı

A.Embergenovtıń súwretlemesi «Otız eki quwanısh» dep ataladı. Súwretleme bılay baslanadı:

«Bayramnıń sawǵasız bolmaytuǵını hámmege túsnikli. Gáp onıń úlken-kishiliginde, arzan yaki qımbatlıǵında emes, al shın kewilden beriliwinde. Pútkil elimiz boylap húkim súrip atırǵan Nawrız áyyyami qarsańında taqıyataslı otız eki jas shańaraqqa inam etilgen taza imaratlardıń giltlerin haqıyqıy bayram sawǵası dese arzıydı.

Qalanıń qublasındaǵı 10-sanlı mákan puqaralar jıyını aymaǵında boy kótergen bul sawatlı turaq jay «Ózbekenergo» mámleketlik akсionerlik kompaniyası «Taqıyatas ıssılıq energiya stanсiyası» sıńar kárxanası

«Taqıyatasgidroenergoqurılıs basqarması jámáátiniń iste sınalǵan qolı gúl qurılısshıları tárepinen oǵada qısqa múddet ishinde qurıp pitkerildi».33

Eneretikler qalası dep atalıwshı Taqıyatas qalasındaǵı bul waqıya pútkil respublika xalqı ushın áhmiyetli quwanısh. Avtor

bárshege shadlıq alıp kelgen qurlısshılardıń xızmetin ayrıqsha atap ótiwdi maqset etken. Ol biykarǵa miynet jámáátin «iste sınaǵan» dep atamaydı. Avtordıń dóretiwshiligin baqlasaq onıń kompoziсiya jaratıw, waqıya haqqında gúrriń etiw, faktlerdi jaylastırıw yaki

«oynatıw» usılları basqa dóretpelerinde tákrarlanbaslıǵın ushıratamız. Bul jazıw usılındaǵı hárqıylılıq jurnalistlik sheberlik, dep ataladı.34

Súwretlemede waqıyanı anıq hám mazmunlı súwretlew, faktlerdiń izbe-izliginiń saqlanıwı gúzetiledi. Tásirsheńlikke erisiwde bul baslı kriteriya bolıp tabıladı.

«Ulıwma smetalıq nırqı 921 million sumdı quraǵan bul imarat tórt qabatlı. 32 kvartiralı bolıp, onıń yarımı eki, yarımı úsh xanalı kvartiralardan ibarat. Imaratta jas xojalıqlardıń jaqsı turmıs keshiriwi ushın barlıq qolaylı sharayatlar jaratılǵan. Íssı hám muzday suw úziliksiz aǵıp tur. Gazge, suwǵa hám elektr energiyasına esaplaǵısh úskeneler ornatılǵan. Bul imarattı Prezidentimizdiń 2007-jıl 18-maydaǵı «Jas shańaraqlardı materiallıq hám morallıq qollap-quwatlaw boyınsha qosımsha ilajlar haqqında»ǵı Pármanınıń hám bıyılǵı «Jaslar jılı» mámleketlik baǵdarlaması talaplarınıń orınlanıwınıń ámeliy kórinisi dep aytıwǵa tolıq tiykarlar bar. Sonı da ayrıqsha atap ótiw kerek, bul usı párman shıqqannan keyin respublikamızda qurılǵan birinshi imarat».

Keltirilgen mısaldan kórinip turǵanınday avtor bir neshe faktlerdi izbe-iz keltiredi. Súwretlemege qoyılǵan otız ekiniń ne ekenligi ayqınlasadı. Oqıwshı kóz aldında tek imarat emes, ondaǵı soсiallıq qolaylıqlar da sáwlelenedi, emoсionallıq tásirsheńlik oyanadı. Eń úlken jańalıǵı sonda, ótkerilip atırǵan meresim

birinshi mártebe bolıp atır. Jańalıqtı basqalardan burın ayta alıw da, onı oqıwshınıń talǵamın úyrengen halda jetkeriw de jurnalisttiń tapqırlıǵı, operativligi bolıp esaplanadı. Jurnalist tek waqıyalardı súwretlew menen sheklenbeydi, jańa imarat giltin alıp atırǵanlar menen sóylesip, quwanıshın bólisedi. Qısqa sáwbettiń ózinen imarat iyeleriniń quwanıshları seziledi. Dáwirimizdiń jańalıǵı, jurtımızdıń abadan turmısı usılay sáwlelengen.

Súwretleme janrınıń tematikası kútá keń. Gazetada orın alǵan «Jaqsılardıń jarqın kelbeti», «Ana jurtım-altın besigim», «Awıl puqaraları jıyınında», «Ómir jolı órnek insanlar» rubrikaları astında súwretlenip jarıq kórgen.

«Shayırdıń qayta tuwılıwı» atlı súwretleme avtorı A.Hábipov. Onda shayır J.Dilmuratovtıń atı máńgilestirilip, kóshege atı qoyılǵanı tiykarǵı syujet. Miting hám oǵan toplanǵanlardıń kewil keshirmelerine orın berilgen A.Xalmuratovtıń «Búgingi «Qosterek»35 súwretlemesindegi waqıya abadanlastırıw islerine arnalǵan. Onda awıl puqaralar jıyınınıń soсiallıq turmıstaǵı ornı ashılǵan. Ó.Ótewlievtıń «Tájiqal fermer» súwretlemesinde Qanlı kól rayonındaǵı «Dástan» diyqan fermer xojalıǵı hám onda xızmet etiwshi padashılar, sharwalar turmısı sóz boladı. Ǵabit Seytjanov, Bekarıs Ájiniyazov penen sáwbetlesiw arqalı avtor xojalıq aǵzalarınıń jámiyet, ómir haqqındaǵı pikirlerine qızıqsınadı.

Ó.Ótewlievtıń jáne bir súwretlemesi «Áwezjannıń shójeleri»36. Avtor Qanlıkólshi Áwezjan apa mısalında qusshılıqtı

35«Erkin Qaraqalpaqstan» 2009-jıl 29-avgust №104.

36«Erkin Qaraqalpaqstan» 2009-jıl 22-sentyabo №114

jetilistiriw soсiallıq turmıstı jaqsılaw tiykarı ekenligin bayanlaydı. X.Dawletnazarovtıń «Joldasbay aǵanıń qumırıları»37

súwretlemesinde lirikalıq sheginis bar. Avtor balalar shayırı J.Dilmuratovtı esleydi hám súwretlemeni arnawlı qosıq penen juwmaqlaydı.

Lirikalıq sheginis hám jańalıqtı óz ishine alǵan súwretleme

«Ámiw boyınan shıqqan qos talant»38 dep ataladı. Súwretleme S.Jánievke tiyisli bolıp, avtor Ǵárezsizlik bayramı qarsańında

«Nihol» sıylıǵın alıwǵa miyasar bolǵan jerleslerimizdi tanıstıradı. Kúnniń jańalıǵı bolǵanı ushın súwretleme gazetanıń birinshi betinde jayǵastırıladı.

Turmıslıq obekt etip súwretleme jazıw usılı jurnalist Ó.Ótewlievqa tiyisli. Ol izlep, turmıstı úyrenip eń tań qalarlıq tema etip aladı. Shańaraqta perzent tuwılıwı tek sol shańaraq ushınjańalıq bolıwı múmkin. Al bul kúnde úsh perzent tuwılsa bul sensaсiya. Usınday sensaсiyalıq waqıya biziń jerleslerimizdiń turmısında da ushırasqan. «Balası kóp bay bolar» atlı súwretleme bir shańaraqtıń ómirindegi quwanıshlı waqıyaǵa qurılǵan.

Súwretleme «Quwanısh» rubrikasında járiyalanǵan.

Qanlıkól rayonında tuwılǵan bir shańaraqtıń úsh perzenti respublikamız ushında quwanısh alıp keldi. Rayonlıq hákimiyat tárepinen sawǵalar tapsırıldı hám nárestelerdiń salamatlıǵın baqlap barıw ushın miyribiyke bekitildi. Bul kórinis biziń elimizde analardı hám balalardı qorǵaw máselesi mámleketlik áhmiyetke iye ekenliginen derek beredi.

37«Erkin Qaraqalpaqstan» 2009-jıl 20-avgust №100

38«Erkin Qaraqalpaqstan» 2008-jıl 31-yanvar №8

Usınday jáne bir baxıtlı shańaraq haqqındaǵı súwretleme

«Súyinshi» rubrikası astında jarıq kórdi.

«2008-jılı, 17-may, Monshaqtay dizilgen juldızlarǵa tolı nókis aqshamı. «Turan» stadionında «Náwqıran áwlad-2008» sport oyınlarınıń ashılıw máresimine jıynalǵan san mıń sportshılar menen ıqshıpazlarınıń júreklerin quwanıshlar kernegen payıtları atlıǵan salyutlardıń gúmbirlisine Qońırat qalasındaǵı tuwıw úyinde dúnyaǵa kelgen Azamat, Nadira hám Feruzalardıń ingálaǵan dawısları ún qostı. dep baslanadı súwretleme. Jurnalist Ó.Ótewliev

«Náwqıran áwlad» orınları baslanǵan kúndi biykarǵa kirgizbegen. Óytkeni, qońıratlı jas –jubaylar Artıq hám Marziyanıń perzentlerine at qoyıw kópshiliktiń pikirinen soń tańlanǵan:

«Kewilleri mudam jaqsı niyetlerge tolı ırımshıl xalqımız, dúnyaǵa kelgen ul-qızlardıń ismlerin qoyarda ata-anası menen kempir apası, ákesheshesi, tamamı jurtshılıq penen úlken oylasıq qurdı. Hámmesi bir awızdan sport oyınlarınıń qatnasıwshıları, Qaraqalpaqstan hám

Ózbekstanımızdıń ózleri tańlaǵan sport túrleri boyınsha jáhán arenalarında bayraǵın joqarı kóterip júrgen chempionlardıń atların qoyıwdı maqul kórdi.

Usılayınsha, bir ul, eki qızǵa futbol boyınsha «Náwqıran áwlad-

2008» sport oyınlarınıń jeńimpazı, altın medal iyesi Azamat Babajanov penen oyınnıń fakelin jaǵıw baxtına miyasar bolǵan, kikboksing boyınsha jáhán chempionı Nadira Kazakova hám milliy gúres boyınsha Rossiyanıń

Tver qalasında bolıp ótken jáhán chempionatınıń gúmis medalın jeńip alǵan

Feruza Xaytımbetovalardıń ismleri qoyıldı».39

39 Ótewliev Ó. Azamat, Nadira, Feruzalar – búgingi hám keleshektegi chempionlar. «Erkin Qaraqalpaqstan». 2008-jıl, 3-iyul №80.

3.2. Ocherklerdiń tematikası hám sheberlik

máselesi

Hár qanday jámiyette gazeta bárqulla mámleket rawajlanıwınıń aynası, adamlardıń sanası, dúnyaqarası, siyasiy dárejesiniń qáliplesiwinde tiykarǵı qural bolıp xızmet etip kelgen. Bul jaǵday, ásirese, jıldırımday ózgerip baratırǵan búgingi globallasıw zamanında hár qashanǵıdan góri tez

rawajlanbaqta

Ǵárezsizliktiń sharapatı menen puqaralarımızdıń dúnya qarası, oy-órisi,

huqıqıy bilimi, sanası hám mádeniyatında túpkilikli ózgerisler júz berdi.

Jámiyet turmısında júz berip atırǵan hár bir waqıya hádiyselerdiń hesh birin málimleme tarawınan, ǵalaba xabar qurallarınan ajıratıp qarawǵa bolmaydı. Prezidentimiz 2010jıldıń 12-noyabr sánesinde bolıp ótken Oliy

Majlis hám Senattıń qospa májilisinde shıǵıp sóylegen bayanatında:

«Búgin biz demokratiyalıq proсesslerdi tereńlestiriw, xalıqtıń siyasiy belsendiligin arttırıw, puqaralardıń mámleketimiz siyasiy hám jámiyetlik turmısındaǵı ámeliy qatnası haqqında sóz eter ekenbiz, álbette, málimleme erkinligin támiyinlemesten, ǵalaba xabar quralların adamlar óz pikir ideyaların, bolıp atırǵan waqıyalarǵa óz múnásibetin hám poziсiyasın erkin bildire alatuǵın minberge aylandırmay turıp, bul maqsetlerge erisip bolmaslıǵın ózimiz jaqsı bilemiz», - dep kórsetken edi.

Jergilikli xalıq túrli topar hám qatlamlardıń jámiyetlik máplerin hám qızıǵıwshılıqların payda e tedi. Qala berse,