MD hám PQJ / Qaraqalpaqstan baspasózinde kórkem puliсistikalıq janrlar
.pdf
dóretiwshiligin izertlew dáwir talabına aylandı. Qaraqalpaq ocherkleriniń sheberligin kelesi bapta úyrenemiz. Gazetadaǵı járiyalanıp atırǵan ocherklerge toqtamastan, aldın ocherk haqqında aytıp ótsem. Ocherk bul
kórkem-publiсistikalıq janr bolıp, óziniń kólemi hám waqıyanı súwretlewi jaǵınan gúrrińge jaqın prozalıq shıǵarmanıń bir túri. Onıń gúrrińnen
ayırması, ocherktiń faktke tiykarlanıp qurılganınan derek beredi. Ocherk – bul gazeta janrlarınıń arasında ıqsham, operativ janr. «Ocherk» sózi orıs
tilinen alınǵan bolıp, «átirapqa sızıq tartıw»,
«sızıw», «bayan etiw», «táriyplew» degen mánilerdi bildiredi. Ocherkte fakt, waqıya, hádiyse anıq belgilenedi, adamlar xarakterin ashadı. Ocherktegi qısqalıq – tek mazmundı qısqartıw emes, ol usı mazmunınıń eń
áhmiyetli mánisin, xarakterin, detallardı ashıp beriw, obraz jaratıw kerekligin bildiredi. «Qısqasha» aytqanda – ocherk bul ómir poeziyası, dáwir jılnaması, ullı hám kishi islerińizdiń jırshısı»18 dep jazǵan edi qazaq izertlewshisi Tólebay Idırisov gazetada portret ocherk kóbirek ushırasadı.
«Yadnama» rubrikası astında «Jas jurnalistlerdiń ustazı edi»19 atlı ocherkti veteran jurnalist Jubatqan Begimov jazǵan. Bul ocherk qaharmanı jazıwshı hám jurnalist Klim Nazbergenov. Ocherktiń mazmunına qısqasha toqtap
ótetuǵın bolsaq, Klim Nazbergenov 1939-jılı belgili jazıwshı, jurnalist Dáli Nazbergenovtıń shańaraǵında dúnyaǵa kelgen. Úsh jasında ákesinen jetim qalıp, anası menen birgelikte kóp qıyınshılıqlar kórip, oqıwdı №1 sanlı
Jiyen-jıraw mektebin pitkeredi. Mektepti pitkerip bolıp, áke jolın quwıp NMPInıń tariyx-filologiya faklteine oqıwǵa kirip, ol jerdi 1963-jılı pitkeredi hám áke
18Ótegenov J. «Tórtinshi hákimiyat sózligi» Nókis – 2004 26-bet.
19«Erkin Qaraqalpaqstan» gazetası 26-dekabr 2009-j № 155 (18837).
kásibin dawam etip baspa sózde gazeta redakсiyasında jumıs isleydi. Bul kásipti tańlawına sebepshi anası Qanshayım apanıń portretine de shtrixlar bar. K.Nazbergenov «Erkin Qaraqalpaqstan»,
«Qaraqalpaqstan jasları» gazetalarında kóp jıldan berli ádebiyat bólimin basqarıp keledi. Onıń dóretiwshilik shıǵarmaları 1968jılı
«Qaraqalpaqstan» baspasınan «Ǵamxorlıq» degen at penen hám de 1978jılı «Tanıs jol» atlı gúrrińler toplamı baspadan shıǵadı.
«Tanılǵan tulǵalar» rubrikası astında «Aǵalar yadqa túskende…»20 atlı ocherkti filologiya ilimleriniń kandidatı janızaq Esenov jazǵan. Bul portretocherkte tiykarınan filologiya ilimleriniń doktorı professor jazıwshı, hám sınshı Qonısbay Kamalov haqqında jazılǵan. Onıń ómir jolı, ádebiyat tarawındaǵı dóretiwshilik jumısları, ullı ilimpaz, shayırlar haqqında jazǵan maqalaları sóz e tilgen. A.Qudaybergenov jazǵan ocherk
«Shıpaker atın ardaqlap» dep ataladı.
Gippokrat antın iship, shıpakerlik kásibin tańlaǵan insan ámiwdáryanıń ǵırra jaǵasında jaylasqan, qıpshaq awılında tuwılıp ósken Kenjebay Yangibaev edi. Ol samarqandtaǵı mediсina institutınıń emlew shıpakeri qánigeligi boyınsha 1963-jılı pitkerip kelip «Hár kimniń tuwılıp
ósken jeri mısır sháhári» degendey óziniń tuwılıp ósken jeri qıpshaq elatınan ómir jolın baslaydı. 1965-jılı respublikalıq onkologiyalıq dispanseriniń ordinaturasında oqıwın dawam etip, jas shıpaker K.Yangibaev usı jerde xirurgiyasınıń sırların, operaсiya sırların úyrenedi. Xirurgiya bóliminde jumıs islep júrgende tosattan sum ájel onı aramızdan alıp ketedi. «Ustazsız shákirt bolmaydı» degendey
20 «Erkin Qaraqalpaqstan» gazetası 24-dekabr 2009-j. №154 sanı
azǵana waqıt ishinde shákirt tayarlawga da úlgeredi. Búgingi kúnde izinde qalǵan shákirtleri Ilham Mambetmuratov, Larisa Nikolaevna, sonday-aq qızları Dilaram hám Gúlnara Yangibaevalar áke jolın dawam ettirmekte. Gazetanıń 2009-jılǵı 22-dekabrdegi
№153 sanında «mádeniyatımızdıń maqtanıshı» atlı rubrikasında Ózbekstan xalıq artisti Najimatdin Ańsatbaevtıń portretine shtrixler» atlı portretocherkin qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen qurılısshı jumamurat Ábdimuratov jazǵan. Bul ocherkte Ózbekstan Respublikası Prezidenti I.Karimov Aqsarayda konstitutсiya bayramı múnásibeti menen Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń lawriatı, Ózbekstan xalıq artisti, Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik sazlı teatrınıń direktorı N.Ańsatbaevtıń kókiregine óz qolı menen ordendi taqqanda Kajimatdin aǵa alǵıs sózi retinde:
«Bul orden qaraqalpaq xalqına, onıń sániyatına, Prezidentimiz tárepinen kórsetilgen úlken isenim, joqarı húrmet»21 - degen edi. Teatrdıń
Jan kúyeri, pidayısı, bawır etine aylanǵan Najimatdin aǵa qarshaday 31 jasında Ózbekstan xalıq artisti ataǵına miyasar boldı. Bir neshe onlaǵan rollerdi atqarıwı, teatrǵa basshılıq etiwi, qaytadan teatrdı remontlatıp, 2001jıldan baslap teatrǵa direktor bolıp jumıs baslaydı. Ózi islegen waqıtta burınǵı 360 adamnan 143 adamı teatrda jumıs islep qaladı.
«Kórpeńe qarap ayaq uzat» degendey teatrdıń bas xudojnigi Islam Alibekov penen birge islesip, júdá ápiwayı, kem qárejet ketetuǵın, júrekke qonımlı dekloraсiyalar issledi. Nátiyjede xalıqtıń kewlinen shıǵa aldı. El basshımız tárepinen joqarı
21 «Erkin Qaraqalpaqstan» gazetası 22-dekabr 2009-j. №153-sanı.
ordeni menen sıylıqlanǵanı bul Najimatdin aǵanıń miynetiniń jemisidur. Gazetanıń 2009-jıl 19-fevral №22 sanında ilim pidayıları atlı rubrikada
«Belgili alım, úlgili ustaz» atlı maqalasında da ocherklik belgiler bar. Onı fizika-matematika ilimleriniń kandidatı doс. Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen ilim ǵayratkeri, M.Erejepov jazǵan. Maqalada úlgili ustaz Qanatbay Ismayılov haqqında jazılǵan. Onıń ómir jolı, islegen miynetleri, jumıs orınları, ilimiy miynetleri haqqında jazılǵan. Bul insan Nókis rayonındaǵı «Shortanbay» xojalıǵı orayında jaylasqan №3 sanlı orta mektepti ayrıqsha bahalar menen pitkerip, eń qıyın esaplanǵan pánler fizika, matematika pánlerine qızıǵıwshılıǵı basım bolǵanlıqtan Tashkent mámleketlik universitetiniń fizika fakultetine oqıwǵa tapsırıp, onı «Yarım ótkizgishler hám dielektrikler fizikası qánigeligi boyınsha 1981-jılı tabıslı pitkerip shıǵadı. «Yarım ótkizgishler fizikası» boyınsha tınımsız miynetiniń arqasında múddetinen burın doktoranturalıq jumısın 1995-jılı 36-jasında
Ózbekstan Ilimler Akademiyasına qaraslı fizika texnika institutında doktorlıq dissertaсiya sın jaqlaydı. Q.Ismayılov 180 nen aslam ilimiy miynetlerdiń avtorı. «Ustaz atańnan ullı» degendey belgili alım hám ustaz, tek Ózbekstanda ǵana emes, sırt ellerge de belgili, yarım ótkizgishler fizikası
boyınsha joqarı qánige iyesi ekenligi joqarıda aytılǵan sózlerimiz bunıń ayqın mısalı ekenligin tastıyıqlap tur. Qanatbay Ismayılov usınday insanlardıń biri bolıp esaplanadı. 26-fevral 2009-jıl №25 sanındaǵı «Jaqsılardıń jarqın
kelbeti» rubrikasında «Ustaz ismi ulıǵlanadı»22 atlı ocherkti Qaraqalpaqstan xalıq muǵallimi Ayapbergen Qalilaev jazǵan. Bul portretocherk bolıp, onda marhum ustaz Baqıy Áwezjanov haqqında jazılǵan. Ol óziniń sanalı ómirin bala tárbiyasına, olardı oqıtıwǵa, bilim beriwge baǵıshlanǵan pidayı muǵallim edi. Eń qıyın kásiplerdiń biri bul muǵallim kásibi bolsa da, bul insan balalarǵa bilim beriwge, úyretiwge jalıqpas edi. Hár tárepleme sawatlı insan desek qátelespeymiz. Onıń miynetin bahalap,
«Ózbekstan xalıq bilimlendiriw aǵlası» 1964-jılı
«Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen muǵallim» degen húrmetli ataqlar berip, miynetin joqarı bahalaǵan. Gazetanıń 24mart 2009-jılǵı №36 sanında orın alǵan «Pidayı balalar shıpakeri» atlı ocherkti E.Qádenov tárepinen jazılǵan. Yaǵnıy, bul da portret-ocherk bolıp joqarı kategoriyalı neonatolog shıpaker Sulıwxan Mámbetova haqqında jazılǵan. Onıń ómir jolı, jumıs islegen orınları, xalıqqa kórsetken xızmetleri, miynet jolı haqqında qısqa hám anıq faktler menen jazılǵan. Maqala fqsham hám túsinikli etip berilgen.
22 «Erkin Qaraqalpaqstan» gazetası 26-fevral 2009-j. №25-sanı
II Bap. Satiralıq publiсistika hám onıń
baspasózdegi ornı
2.1. Satiralıq publiсistikanıń ózgesheligi
Jámiyetlik siyasiy turmısımızdıń barlıq tarawları sıyaqlı xalıq mánawiyatınıń aynası bolǵan kórkem dóretiwshilik, sonıń ishinde baspasózdi rawajlandırıw mámleketimiz, jámiyetimizdiń mudamı dıqqat itibarında bolıp kiyatırǵanı málim. Bir sóz benen aytqanda, xalqımız
ádebiyattı, baspasózdi muqaddes hám ullı dárgay dep biledi. Óytkeni, zıyalılar xalqımız qálbin, onıń joqarı maqsetleri, búgingi turmısı, táǵdiri hám keleshegine jaqınnan biletuǵın insanlar sıpatında jámiytimizde ornı hám tásiri sheksiz.
Eń áhmiyetlisi, jurnalistlermiz óz dóretiwshiligine, júrek hámiri menen tańlaǵan kásibine sadıq qalıp, milliy ózligimizdi ańlaw, xalqımızdıń sanasezimin ózgertiw, mánawiy qádiriyatlarımızdı tiklew hám rawajlanıw jolında xızmet etip kiyatırǵan tastıyıqlaw hár tárepleme durıs boladı.
Ásirese, jámiyetlik qarama-qarsılıqlarǵa dus kelgende satiralıq publiсistika olarǵa qol keledi. Olar jámiyettiń aldıńǵı qatarında júretuǵın,
ómirdi gúzetip, adamlardıń júreginde, dúnya qarasında bolıp atırǵan ózgerislerdi hámmeden burın sezip, olardı tásirsheń obrazlar, jarqın kórkem bayanlawlar arqalı sheberlik penen sáwlelendirip bere alatuǵın, eljurtı ushın kúyinip jasaytuǵın pidayı insanlar sıpatında publiсistika maydanında kórinedi.
Búgingi quramalı hám qáwip-qáterden jıraq bolmaǵan zamanda jurnalisttiń insaniyattıń erteńgi kúnin oylap, adamlardı iymanlılıqqa, insapdiyanat, mehir-aqıbet hám keń peyillikke shaqırıwga qaratılǵan jalınlı sózi hár qashanǵıdan da úlken áhmiyetke iye bolmaqta.
Jetiskenlik hám kemshilik, ádillik hám ádilsizlik, joqarı mártebe hám nápsiqawlıqtı ayırıp beriwde satiralıq publiсistikanıń xızmeti úlken. Xosh, satiralıq publiсistika haqqında biz ne bilemiz?
Prezidentimiz I.A.Karimov «Ózgerisler haqqında tereń analiz beriw, bul joldaǵı tosqınlıq hám qarsılıqlardı haqıyqıy túrinde kórsetip beriw, olardı saplastırıwǵa járdem kórsetiw ǵalaba xabar quralları xızmetkerleriniń wazıypası bolıp tabıladı»23 - dep kórsetken edi.
Respublikamızdıń publiсistleri, jurnalistleri kórsetilgen bul pikirden durıs juwmaq shıǵarıw ushın zaman talabına say publiсistiń dóretpelerdi járiyalawǵa háreket etpekte.
Negizinde publiсistika degeniniń ózi ne? Sabaq publiсistikasın izertlewshi belgili ilimpaz haqqında bılayınsha túsinik beredi. «Publiсistika latın tilinen awdarılǵanda (latınsha «Publikus») «jámiyet» degendi bildiredi. Biraq, onıń jámiyetlik turmıstaǵı roli áhmiyetli xızmeti, ásirler dawamında konkret túsnik payda etedi. Yaǵnıy, publiсistika dóretiwshilik túri ádebiyattıń bir úlgisi sıpatında zamannıń áhmiyetli problemalarına házir juwaplılıq penen jazılǵan, kópshilikke arnalǵan jámiyetlik-siyasiy
ádebiyat degen mánige iye.
23 Karimov I.A. Eng asosiy mezon haѐt haqiqatini aks ettirish. T.: «Wzbekiston». 2007. 47-bet.
Publiсistika hár bir mámlekette, xalıqta onıń mádeniyatınıń payda bolıwı menen dúnyaǵa keldi. Túrli mazmun hám formada jetilisip bardı.
Sol jaǵınan qaraǵanda publiсistika uzaq tariyxqa iye.24
Publiсistikanıń qúdireti sonda, on arqalı hár qıylı usıllarda turmıstıńtúrli-túrli sırların sheshiwge tuwra keledi. Ayırım waqıtları aytıwǵa tuwrı kelse, ekinshi bir jerde tájiriybe haqqında al jáne birde teoriyalıq qaǵıydalardı túsindiriwge hám adam xarakterin ashıp beriwge háreket etiledi. Sol ushın da publiсistika óz náwbetinde bir neshe janrlarǵa hám tarmaqlarǵa bólinedi. «Ol dáslepki óziniń ishki belgilerine qaray úsh bólimnen informaсiyalıq, (xabar beriwshi), analitikalıq (sıpatlawshı, talqılawshı) hám kórkem-publiсistikalıq janrlar toparınan turadı. Al, óziniń baǵdarlanıw tarawı yaki sáwlelendiriw usılları boyınsha jámiyetlik-siyasiy, ilimiy, ádebiy-kórkem satiralıq hám basqa da publiсistika bolıp bólinip ketedi» - dep kórsetedi M.Xudayqulov.
«Balalarımnıń úlkeni qız. Janalieva Parshagúl degen, bıyıl on altıda. - Al, taǵı?
Qosbarmaqova Qanshayım, on tórtte.
Qosbarmaqova? Jigit ań-tań bolıp birese kelinshekke, bireche qolındaǵı spravkaǵa qaradı.
Ádepkisi Janalieva edi, siz aljasıp turǵan joqsız ba?
Nege aljasaman? Óz qızımnıń familiyasın tabıstırıp bále kórinip pe? Ekewi eki familiyada bolǵanına qarap aytıp turman-dá.
24 Nızanov M. Spravka «Erkin Qaraqalpaqstan» 2006-jıl 27-mart.
Ekewiniń ákesi e ki bólek bolǵan soń, familiyası da bólek boladı-ǵo, qáynim.
Keshirersiz – dedi xatker jigit qısınıp. Taǵı kimler bar? Áytimbetova Gáwhar, on eki de. Bul úshinshi qızım.
Áytimbetova? Úshinshi qız Astawpıralla bala! Al, taǵı? Quwandıqova Qaljanbay, on birde. Ol ul balalarımnıń úlkeni»25
Bul qatarlardı oqıp otırıp, qosımsha túrde sıpatlawsız-aq kóz aldımızda óziniń jaman is-háreketleri menen oǵada jeńil tábiyatlı, opasız, ar-namıssız hayaldıń obrazı jámiyetlik kúlki tásirinde jáne de ayqın qáliplesedi. Solay eken, satiralıq publiсistikanıń qáliplesiwinde komizmniń ornı ayrıqsha ekenligi kózge túsedi. Al, satiralıq publiсistika tili satiralıq til menen publiсistikalıq tildiń óz-ara bekkem sintezinen (birlesiwinen) payda boladı. Onda satiralıq tildiń barlıq bay múmkinshilikleri menen bir qatarda publiсistikalıq jawıngerlik fakt tiykarında qurılǵan shıǵarmalarda bolsa belgili dárejedegi juwmaqqa shekem payda boladı. Usı tiykarda satiralıq publiсistikanıń janrlıq qásiyeti qáliplesedi.
Satiralıq publiсistikanıń jáne bir ózgesheligi onıń janrlıq qásiyetlerinde kórinedi.
Satiralıq publiсistikanıń tiykarǵı janrları feleton hám pamflet. Bul ekewi satiralıq publiсistikanı júzege shıǵarıwdaǵı baslı janrlar. Al, óz gezeginde ayırım maqala, zametka, esap, reportaj, xabar hám taǵı basqa publiсistikalıq janrlarda da satiralıq publiсistikanıń úlgilerin kóriwge boladı.
25 Muhammadiev R. Publiсistika janrlari. T.: 1979. 8-bet.
Biziń magistrlik dissertaсiya jumısımızdıń |
|
obekti bolǵan |
||
«Erkin |
Qaraqalpaqstan» |
gazetasında |
satiralıq |
publiсistika |
«Digirman» |
arnawlı beti materiallarda, «Awıl áńgimeleri», |
|||
«Turmıstıń ǵalma-ǵalları» rubrikaları astında járiyalanǵan. Jazıwshılardan M.Nızanov, S.Jumaǵulov, S.Ájimov, jurnalistlerden E.Ermanov, O.Sátbaev, B.Bekmuratovtıń dóretiwshiliklerinde óz sáwleleniwin tapqan.
B.Tilewmuratovtıń «Siz dámegóy emessiz»26 feletonında jámiyetimiz ushın jat illet paraxorlıq sınǵa alınadı. Ásirese, onıń túp-tiykarǵı oqıw orınlarda kózge taslanıwın avtor qaralaydı.
Al B.Bekmuratovtıń «Sońǵı» xanalarda sońǵı jigitler27 feleton ornına Aydarı astında berilgen publiсistikasında insan huqıqları qorǵalıp, onıń máni hám jámiyettegi ornı aytıladı. Avtor Kegeyli rayonındaǵı 49-sanlı orta mekteptiń 9- klass oqıwshılarına bes kúnlik juwmaqları shıǵarılsa da miynet haqısı berilmey atırǵanı sınǵa alǵan.
Publiсistikanıń batırlıǵı, satiranıń ótkirligin jurnalistlerimiz ámelde kórsete biledi. Olarda birinshi qaras, joqarı dóretiwshilik sheberlik bar. Olar insannıń búgingi táǵdiri, erteńǵi kúnine biyparıq emesligin kórsetedi.
Usı orında Prezidentimiz I.A.Karimovtıń kórkem sóz ustaları haqqında bildirgen pikirin aytıp ótsek:
«Meniń pikirimshe, jazıwshılıq – bul ápiwayı kásip emes, bul Allataala bergen talant. Bul qısıwmet, peshanaǵa jazılǵan táǵdir. Bul kásipke hesh jerde oqıtıp, úyretip bolmaydı. Jazıwshılıqtıń mektebi de, universitete de birew. Ol da bolsa bir
26«Erkin Qaraqalpaqstan» 2009-jıl, 24-yanvar №11
27«Erkin qaraqalpaqstan» 2006-jıl 7-noyabr, №134.