MD hám PQJ / Qaraqalpaqstan baspasózinde kórkem puliсistikalıq janrlar

rawajlandı hám qáliplese basladı. Gazeta hám jurnallardıń aymaǵımızda jarıq kóriwi nátiyjesinde jergilikli xalıq toparınıń pikirlew dúnyası, dúnya tanımı keńeye basladı, dáslep olar gazeta arqalı ǵalaba sawatın ashıw dáwirin basıp ótti dep isenimli túrde ayta alamız. Degen menen bul pikirimiz benen burınǵı Awqam dáwirindegi ádebiyatlarda berilgen

«aqırap awdarıspaǵınan aldın biziń xalqımızdıń 0,002 payızı sawatsız edi» degen maǵlıwmatına tayanǵanlıǵımızdı bildirmeydi. Haqıyqatında da biybaha awızeki ádebiyatı ruwxıyatında jámlengen qaraqalpaq xalqı arasında zamanınıń zıyalıları talay ǵana edi. Degen menen sawatsızlar sanı da ózine jarasa sanlardı quradı. Usınday ótiw dáwiri waqtında milliy baspasózimiz qád kóterip, is júrite basladı. Jurnalistika tarawınıń tiykarǵı ónimiinformaсiya. Informaсiyanı auditoriyaǵa jetkeriw formaları, usılları hám metodları, jurnalist sheberligi – maǵlıwmatlardıń bahalılıǵın támiyinlewge xızmet etedi.

Informaсiyalardıń kewilge qonımlı, massa sanasına ıqsham jetip barıwında janrlar júdá qol keledi. Kórkem ádebiyattaǵı sıyaqlı ǵalaba xabar qurallarında da janrlar háreket etedi. Ádebiyat janrlarında kórkemlilik baslı orındı iyelese, jurnalistikada fakt, publiсizm áhmiyetlirek bolıp tabıladı. Faktler menen qurallanǵan publiсistika janrları búginde ádebiy janrlardan operativliligi, isenimli dálilleri menen qunlılıǵına iye bolıp barmaqta. Publiсistika janrları tiykarınan úlken úsh toparǵa bólinedi: informaсiyalıq janrlar, analitikalıq janrlar, kórkem-publiсistikalıq janrlar. Biz magistrlik dissertaсiya jumısımızda tema etip negizlep alǵan súwretleme janrı, kórkem – publiсistikalıq janrlar toparınan

orın aladı. Kórkem – publiсistikalıq janrlarda fakt, dálil, waqıya menen birge kórkemlilik (kórkemlew qurallarınan da paydalanıladı) óz ara sintezlenedi, feleton, pamflet, epigramma, tımsal, anektod sıyaqlı satiralıq janrlarda bolsa kórkemlik, fakt yaǵnıy jámiyetlik waqıya hám satiranıń sintezinen bir shıǵarma hasıl boladı. Súwretleme janrında bolsa kórkemlilik penen publiсistika, fakt óz-ara sintezlenedi, bul ekewiniń aralaspasınan súwretleme janrı payda boladı. Barlıq janrlardıń ózine tán belgi, xarakteri, stili, usılı bolǵanınday súwretlemede de bular orın alǵan.

Súwretleme janrın alıp qaraǵanda ol kórkem publiсistikalıq janr bolıp, ol izertlewshiler hám jurnalistler arasında kóbirek báseki boladı. Óytkeni, bazı ilimpazlar onı ocherktiń kishi bir túri sıpatında alıp qarasa, al e kinshi bir topar onıń ocherkten parqı bar dep dáliylewge umtılıwshılar da bar.

Súwretleme-kórkem publiсistikalıq janr bolıp, konkret óziniń áhmiyeti boyınsha kishigirim bir waqıyaǵa arnalǵan boladı. Mısalı, óndirislik yaki mádeniy obekttiń iske qosılıwı, sport jarısınıń baslanıwı hám taǵı basqa súwretlemeniń teması bolıwı múmkin. Súwretleme operativ boladı. Bunda waqıyalardıń haqıyqatshıllıǵı avtorlar qatnasında boladı. Súwretlemeniń

ózgesheligi informaсiyalıq hám kórkem publiсistikalıq belgilerdiń birigiwinde boladı. Onı jazıwda jurnalist qısqa, tásirli, anıq etip jazıwı kerek. Súwretleme tek Bergen fakt sheńberinde qalıp qoymastan

átirapındaǵı waqıyalarǵa, kórinislerge sıpatlama beredi.

Súwretleme – bir pútin shıǵarmada kóz-qaraslar menen faktlerdiń sáwleleniwi bolıp tabıladı. Sonıń menen birge ol

qısqa, janlı hám obrazlı keshirmelerge tolı gúrriń. Súwretleme tiykarınan alǵanda, konkret óziniń áhmiyeti boyınsha kishigirim bir waqıyaǵa arnalǵan boladı. Mısalı: óndirisli yaki mádeniy bir obekttiń birlespeni iske

qosıwı, sport jarısınıń baslanıwı usı sıyaqlı waqıya hám jańalıqlar

súwretlemeniń teması bolıwı múmkin. Súwretleme kúnniń jańalıǵınan

quralǵanlıǵı menen ayırımlanıp turadı, sonlıqtan da ol operativ, sol

waqıttıń ózinde auditoriyaǵa, oqıwshıǵa, tıńlawshıǵa, kóriwshige jetip barıwı kerek boladı. Bunda waqıyalardıń haqıyqatshıllıǵı, júz berip atırǵan waqıyalar izbe-iz proсessi jiyligi avtorlar qatnasında kóriledi.

Bul tárepinen alıp qaraǵanımızda súwretleme janrınıń ayırım xarakteri

reportaj janrına da uqsaydı. Súwretlemeniń ózgesheligi bunda

informaсiyalıq hám kórkem publiсistikalıq belgilerdiń birigiwinde boldı. Súwretleme jazıwda taǵı bir ózgeshelik jurnalist qısqa biraq tásirli hám

anıq etip jazadı. Ol tek berilgen fakt sheńberinde qalıp qoymastan

átiraptaǵı waqıyalarǵa, kórinislerge sıpatlama berip keledi. Degen menen súwretleme jazıw ushın anıq bir nárse yaǵnıy obekt aldın-ala tayarlanadı.

sabaqlıǵında «Súwretleme janrınıń kólemi, sapası,ol 100-120 qatardan aspaydı»,8 dep belgilep beredi. Rossiya ilimpazlarınıń biri, jurnalistika teoriyasın kópten izertlep kiyatırǵan alımlarınıń biri Tertıchnıy jurnalistika fakulteti, bólimleri ushın jazǵan «Janrı periodicheskoy pechati»

(Moskva

MGU. 2002-jıl) atamasındaǵı oqıw qollanbasında da súwretleme janrına ayırıqsha toqtap ótedi. Jáne bul janr tuwralı biz joqarıda sóz etken toqtamǵa jaqın anıqlamanı oqıwshı qáwimi dıqqatına usınadı.

Jurnalistika boyınsha ayırım teoriyalıq ádebiyatlarda, oqıw qollanbalarında súwretleme janrı kórkem publiсistikalıq janrlar qatarına kirgizilse, al geypara ádebiyatlarda, atap aytqanda Strelсov tárepinen shıǵarılǵan «Osnovı publiсistiki janrı» dep atalǵan oqıw qollanbasında bul janrdı informaсiyalıq janr toparına kirgizedi. Ilimpaz bılay dep jazalı:

«Súwretleme bul sonday informaсiyalıq janr, onda kórkemlik te ayrıqsha belgi bola aladı. Jazılıwı stilistikalıq xarakteri boyınsha súwretleme ocherkke jaqın keledi. Geyde bul e ki janrdı biriktirip, súwretlemeni ocherktiń bir túri dep qaraydı. Biraq bul durıs emes. Súwretlemeinformaсiyalıq janr, al ocherkkórkem publiсistikalıq janr».

Joqarıda súwretlemeni informaсiyalıq janr dep kórsettik. Eger janrdıń tábiyatına itibar beretuǵın bolsaq, súwretleme konkret, belgili orında, bir waqıtta ne boldı, mine usını súwretlep beredi. Demek, auditoriyaǵa belgili bir waqıya haqqındaǵı informaсiyanı beredi. Bul jerde ilimpaz máseleniń usı tárepin esapqa alıp, súwretlemeni informaсiyalıq janrlar toparına kirgiziwdi másláhát etedi.

Al, V.D.Pelt avtorlıǵındaǵı 1980-jıl shıǵarılǵan «Teoriya i praktika sovetskoy periodicheskoy pechati» dep atalǵan oqıw qollanbasında bul máselege ózgesherek qatnas jasaydı. Onda kórsetiliwinshe: «Kórkem publiсistika janrlarına ocherk, feleton, pamfletlerdi sonıń menen birge kórkem

publiсistikanıń kishi forması súwretlemeni kirgizsek boladı» dep durıs táriyp beredi. Demek, avtordıń belgilewinshe, súwretleme kórkem publiсistikanıń kishi forması. Eger informaсiyalıq janr bolǵanda, súwretlemede kórkemlik bolmawı kerek. Súwretlemede anıq fakt keltirilip, bir waqıya haqqında aytılsa da, onda kórkemlik bar, waqıya átirapındaǵı kórinislerge sıpatlama beredi.

Súwretleme janrı - kórkem-publiсistikalıq janrlar toparınan jay alıp, tiykarınan bul janr basqalar ushın órnek, úlgi bolarlıqtay waqıyalar,

ózgerisler toplamın ózinde jámlewge umtıladı, sonday-aq, jarasımlı eliklewshilik, uqsaslıq, jeke, topar dóretiwshilik qádemleri, hámmege belgili orınlar menen máwritler janrdıń baslı temasın qamtıydı.9

Qaraqalpaqstan Respublikası baspa sóziniń rawajlanıwında salmaqlı

úlesi bar baslımımız – «Erkin Qaraqalpaqstan» gazetası bolıp tabıladı.

«Erkin Qaraqalpaqstan» gazetasında dáwir jılnamasın úyreniwimizge boladı. Jáne de qaraqalpaq jurnalistikası tariyxı, dóretiwshilik ustaxanası, gazeta janrları jetiskenligin basılım betlerinen kórip, biliwimizge boladı. Gazeta tigindilerine kóz juwırta otırıp, onda járiyalanǵan publiсistika janrlarınıń ájayıp úlgilerin kóriwimizge boladı. Biz magistrlik dissertaсiya jumısımız ushın tańlap alǵan súwretleme janrı da aymaǵımızda dáslep respublikalıq «Erkin Qaraqalpaqstan» gazetasında tuwıladı, rawajlanadı, qáliplesedi. Zamanınıń jetik jurnalistleri bolǵan tájiriybeli dóretiwshiler usı gazeta turıp janrlardıń rawajlanıp, qáliplesiwine tiykar

jaratqanlıǵın

bilemiz.Súwretleme janrınıń ózgesheligi, mashqalası hám dóretiwshiler shıǵarmalarında taplanıp izleniwshiliktiń aǵla úlgileriniń kóriniwi de usı gazetada júz berdi.

Publiсistika janrlarınıń ózine tán bolǵan xarakterli, turaqlı hám qaytalanbas belgileri kóbinese stixiyalı formada qáliplesedi. Dáwir atamasına say áste-aqırınlıq penen jetilisip, rawajlanıp óz ornına túsken. Jámiyetimizde ekonomikalıq reformalardı ámelge asırıwda turmıstıń barlıq tarawların qayta qurıwda, milliy ǵárezsizlikti ele de bekkemlewde publiсistikanıń áhmiyeti úlken.

«Erkin Qaraqalpaqstan» gazetasında «Sharwalar qıslawı qalay ótip atır» rubrikası astında «Janlıq baqqan tarıqpas»10 súwretlemesinde Qalıkól rayonındaǵı «Kindikózek» shirketler xojalıǵınıń Turǵanbay Qayıpnazarov basqarǵan qoyshılıq fermasınıń is tájiriybeleri tuwralı jurnalist sóz etedi. Bunda forma jámáátiniń tınımsız miyneti arqalı qoy qsılatıw, olarǵa beriletuǵın ot-shóp bazasınıń tolıq jıynalıwı, tól alınıw mapazı, teri tapsırıw isleriniń puxta islengenliginen derek beredi. Bunı mına faktlerden bilip alsaq boladı. «Ótken jıldıń fevralında 470 bas bolsa, bıyılǵı jılı 541 basqa jetti. 43 qoy shirketler xojalıǵına arzan bahada satılǵan bolsa, 2 bas qoy xalıqqa bayram múnásibetine baylanıslı ıssı awqat ushın berildi. Mámleketke 67 qarakól terisi tapsırıldı, 732 kg jún satıldı». Bir fermer xojalıǵınıń isleri usı сifrlar arqalı súwretlenip otır. Endi usı jumıslardıń isleniwinde, qoylar ushın ot-shóplerdiń, solardan 91 tonnan jońıshqa bedesi, 120 tonna tábiyǵıy ot-shóp tayarlanıp sonnan 1-mart esabınan esaplanǵanda 35

tonna bede, 68 tonna tábiyǵıy ot-shóp qalǵan. Demek, fermer xojalıǵı qıs tayarlıǵın jaqsı, puxtalıq penen islengenin biliwimizge boladı.

Súwretleme qaharmanı Turǵanbay Qayıpnazarov mektepti pitkerip,

áskerlikten kelgennen keyin Nókis awıl xojalıq texnikumınıń veterenariya bólimine oqıwǵa túsedi. Oqıwdı 1990jılı ayrıqsha diplom menen pitkergen. Usı wazıypanı ózi qolına alǵanda 313 qoy bolıp, házir 541 basqa jetti deydi qaharmanımız. Avtorlarǵa tiyisli stil, forma, qálipleskenligin kóriwimizge, ańlawımızǵa boladı. Yaǵnıy, olar ózlerine sáykes qol tańbalarına iye. Máselen, A.Xalmuratovtı alıp qaraytuǵın bolsaq, hár qanday informaсiyanı hár qıylı muqamǵa dóndirip, sóyletip jiberiw qábiletine iye. Onıń dóretiwshiliginde orın alǵan sáwbet, súwretlemeler kúnniń temasınan kelip shıǵa otırıp, sózlerdiń orınlı qollanılıwı menen oqıwshı qálbine uyalaydı. Ó.Ótewliev bolsa súwretlew, sóz oynatıw, atamanı sheberlik penen tańlaw menenaq, faktler toplamın jipke dizbeklep auditoriya jılawın uslap ózine bánt etedi. Ol tańlaǵan atamalardıń derlik kópshiligi jasırın formanı tańlap, geyde temanı qamtısa, geypara waqıtları temanı qamtımastan jumbaq halında beriw jaǵdayları ushırasadı. Bunda oqıwshı shıǵarmanı oqıw arqalı onıń atamasın túsinip alıwǵa erisedi. Awızeki xalıq ádebiyatı dúrdanaları bolǵan naqılmaqallardan da atamalarda paydalanıw tájiriybesi A.Xalmuratov, Ó.Ótewliev dóretiwshiliginde kóplep ushırasadı.

Súwretleme-kórkem publiсistikalıq janr bolıp, konkret óziniń áhmiyeti boyınsha kishigirim bir waqıyaǵa arnalǵan boladı. Mısalı, óndirislik yaki mádeniy obekttiń iske qosılıwı, sport jarısınıń baslanıwı hám taǵı basqa súwretlemeniń teması

bolıwı múmkin. Súwretlemeniń ózgesheligi informaсiyalıq hám kórkem publiсistikalıq belgilerdiń birigiwinde boladı. Onı jazıwda jurnalist qısqa, tásirli, anıq etip jazıwı kerek. Súwretleme tek berilgen fakt sheńberinde qalıp qoymastan átirapındaǵı waqıyalarǵa, kórinislerge sıpatlama beredi.

Mısalı, A.Xalmuratovtıń gazetada járiyalanǵan «Miynettiń hadal nanı» atlı súwretlemesin alıp qarayıq: «Jer oyanıw da, gúllán tirishlik oyanıwda!

Sháriyabay tábiyattıń bul ózgerislerine ıntıǵa qaradı. Qaradı da, ózine hár túp jıńǵılına shekem tanıs bolǵan bul óńirdi tap birinshi mártebe kórgendey boldı, ústine báhár dumanı shókken dala onıń kókiregine sırlı sezim sırların quya berdi, quya berdi…».11

Mine bul qatarlarda jurnalist belgili bir waqıyanı, waqıya qaharmanı tuwralı aytpastan aldın, tábiyat kórinislerine sıpatlama beredi.

Súwretleme kólemi 100-120 qatardan aspaydı. Bunı jazıw ushın obekt aldın-ala tayarlanadı.

Súwretleme izertlewshiler, jurnalistler arasında báseke bolıp kiyatır.

Óytkeni bazı ilimpazlar, ol ocherktiń kishi bir bólimi sıpatında qarasa, onıń ocherkten parqı bar dep dálillewshiler boldı.

Biraq hár qanday janrdı taza halında ushıratıw, yaǵnıy belgili bir janr ishinde ekinshi bir túr janr elementlerisiz ushıratıw múmkin emes. Mısalı, ocherkte-súwretleme, al reportajda intervyu elementleriniń bar bolıwı tábiyiy. Yaki bolmasa esapsúwretlemeni alayıq. «Bul kóbinese bayram, saltanatlı jıynalıs

11 «Erkin Qaraqalpaqstan» gazetası. 2007-jıl 25-mart.

tuwralı aytıladı. Bunda jurnalist bayram kórinislerin sulıw shtrixlar arqalı qızıqlı detallar keltirip, súwretleme túrinde kórkemlep bezeydi. Bizde Nawrız, Ǵárezsizlik hám taǵı basqa Milliy bayramlarǵa arnalǵan merekeler esap janrınıń túrinde úzliksiz járiyalanadı.

Jurnalistika boyınsha ayırım teoriyalıq ádebiyatlarda, oqıw qollanbalarında súwretleme janrı kórkem publiсistikalıq janrlar qatarına kirgizilse, al geypara ádebiyatlarda, atap aytqanda Strelсov tárepinen shıǵarılǵan «Osnovı publiсistiki janrı» dep atalǵan oqıw qollanbasında bul janrdı informaсiyalıq janr toparına kirgizedi. Ilimpaz bılay dep jazadı:

«súwretleme bul sonday informaсiyalıq janr, onda kórkemlikte ayrıqsha belgi bola aladı. Jazılıwı stilistikalıq xarakteri boyınsha súwretleme ocherke jaqın keledi. Geyde bul eki janrdı biriktirip, súwretlemeni ocherktiń bir túri dep qaraydı. Biraq bul durıs emes. Súwretleme0informaсiyalıq janr, al ocherkkórkem publiсistikalıq janr».

Joqarıda súwretlemeni informaсiyalıq janr dep kórsettik. Eger janrdıń tábiyatına itibar beretuǵın bolsaq, súwretleme konkret, belgili orında, bir waqıtta ne boldı, mine usını súwretlep beredi. Demek, auditoriyaǵa belgili bir waqıya haqqında informaсiyanı beredi. Bul jerde ilimpaz máseleniń usı tárep esapqa alıp, súwretlemeni informaсiyalıq janrlar toparına kirgiziwdi másláhát etedi.

Al, D.Pelt avtorlıǵındaǵı 1980-jıl shıǵarılǵan «Teoriya praktika sovetskoy periodicheskoy pechatı» dep atalǵan oqıw qollanbasında bul máselege ózgesherek qatnas jasaydı. Onda kórsetiliwinshe: «Kórkem publiсistika janrlarına ocherk,

feleton pamfletlerdi sonıń menen birge kórkem publiсistikanıń kishi forması súwretlemeni kirgizsek boladı». Demek, avtordıń belgilewinshe, súwretleme kórkem-publiсistikalıq janrdıń bir túri.