MD hám PQJ / Qaraqalpaqstan baspasózinde kórkem puliсistikalıq janrlar

Bayniyaz bir kóriwden naǵız nar kálle, qarakeńniń qarapayım jigitine

uqsaydı-da, biraq wádeparaz, ótirik sóylegen táreplerin onsha xosh kórmedim».65

Mine usılay onıń minezine baha beriledi. Hár qanday sumlıqtıń da tamam bolar jeri bar eken. Ol Shımbay bazarınan mashinasına tutındırǵısh (svecha) alıwǵa irkiledi. Onıń izlegen zatı tek eki orında ǵana bar eken. Ol qaysı biri arzan bolsa alaman, dep oylaǵan sumlıǵı ótpeydi. Jas satıwshı onı baplap «túsiredi». Mennen de beter ótirikshi ekenseńǵo, dep ol óziniń ayıbın moyınlaydı. Turmıstıń ǵalma-ǵalında hár túrli adamlar boladı, ol

óziniń ayıbın hámme de moyınlamaydı. Avtor bul pikirdi nar kálle mısalında usılay bayanlaydı.

B.Bekmuratovtıń jáne bir gúrrińi «Túńiliw» dep ataladı. Ol bılay

baslanadı:

«Bahadır kózi kók, tóbe shashı onsha qalıń emes, jası otız-otız besler shamasındaǵı jigit. Tuwısqan jezdesi Muxan ortanqolday kárxananıń

«favorit»leri. Azanda jumısqa alıp kelip, keshte alıp qaytadı. Hár kúni taksidiń ishinde kárxanada islewshilerden birew-ekewi minip, Bahadır menen birge qıdıradı».66

Gúrrińniń ekinshi qaharmanı Lepesbay baslıqtıń jiyeniniń bul júrisine ishqısta. Bunday dárwanlı kúnleriniń sırın onıń menen bir kún júrgennen keyin bildi. Kún dawamında bir takside obektlerdi birge aylandı, awqatlanıwǵa bardı. Al keshte Bahadır úyiniń janında túsip baratırıp, mına takside kún dawamında júrdik, shofѐrdıń soraǵanın ber, dep ketip qaldı. Kún

65Bekmuratov B. Mennen de beter. «Erkin Qaraqalpaqstan». 11-iyun 2009. №70.

66Bekmuratov. Túńiliw. «Erkin Qaraqalpaqstan». 26-may 2009. №63.

dawamındaǵı «baxıtlı dáwran»nıń pulın Lepesbay qaltasınan tóledi. Lepesbaydıń ishqıstalıǵı túńiliwi menen almastı. Avtor bul jaǵdaydı tómendegishe bayanlaydı.

«Kelesi kúni baslıqtıń jiyeni Lepesbaydıń сexında birge islesetuǵın

Áziz «Favorit» taksi menen jáne bir jaqlarǵa qıdırtıp baratırǵanın kórdi. Biraq, endi Lepesbay burınǵıday ishqısta, qızǵanshaqlıq etpedi, qayta

túńildi. Sebebi, Bahadırdıń búgingi qıdıratuǵı taksi pulın Ázizdiń tóleytuǵınlıǵın biledi».

B.Bekmuratovtıń jazıw stiline tán nárse sonda, ol waqıyanı bayanlaw juwmaǵında shıǵarmasına tema shıǵaradı. Bul tapqırlıq. Óytkeni, oqıwshı temanı oqıp qızıǵıwshılıq oyanarı sózsiz. Al aqırına shekem oqıp bolıp avtordıń tapqırlıǵın maqullaydı. Gúrriń bir waqıyaǵa qurılǵan bolsa da, onda tárbiyalıq motiv bar. Gazeta bunday kishi janr úlgilerinde orın beriw arqalı óziniń tásirsheńlik funkсiyasın orınlaydı

B.Bekmuratovtıń «Káriyma kempirdiń kelini» atlı gúrrińi de

«Awıl áńgimeleri» rubrikasında orın alǵan. Onda sóz etiletuǵın waqıya soсiallıq mashqala dep oylaymız. Sebebi, tamırdı jańalayıq dep Káriyma kempir óziniń jiyen qızın kelin etip túsirgen. Onıń ústine ol kútá jas. Bul awhaldı avtor bılayınsha súwretleydi.

«Taza túsken kelin de anda-sanda kórinip, dasturxanǵa bir nárselerdi alıp kelip júr.

Aradan on-on bes minuttay waqıt ótkennen soń asxana tárepten tazadan túsken kelinniń Káriyma kempirdi apalap shaqırǵan dawısı estildi.

- Apa, há apa, apa deymen.

ashıwda jurnalistlik izertlew júrgizilgeni temanıń jańalıǵı esaplanadı.

Hár qanday shınlıqtı shıǵarmaǵa kirgiziw múmkin. Al onıń tásirsheńligine erisiw ushın yumor hám satira eń tiykarǵı qural bolıp tabıladı.

«Erkin Qaraqalpaqstan» gazetasında orın alǵan kórkem publiсistikalıq janrdaǵı shıǵarmalar kúnniń temasına arnalǵanı menen aktual. Hár bir mashqala tereń úyrenilip, faktleri izertlenip, dálillenip, agrumentlestirilip, kórkemlik dárejesi kóterilip, áne sonnan keyin oqıwshılar qáwimine usınıladı. Sonlıqtan, gazetadaǵı kórkemlik dárejesi joqarı. Bul jaǵday jurnalistlerdiń iskerligi, izleniwshiliginen derek beredi.

Satiralıq publiсistika gazetada turaqlı rubrikalarına iye. Gazeta tek jańalıq jetkeriwshi ǵana emes, tárbiya oshaǵı da. Onıń tárbiyalıq xızmetin kórkem publiсistikalıq, satiralıq publiсistika atqarmaqta. Búgingi baspasóz, shın mánisinde, aktual temaǵa qurılǵan, kúnniń mashqalasın sóz etiwshi, xalıqtıń kewlindegi gápin ayta alıwshı oqıwshınıń dostı dárejesine kóteriledi. Bul jetiskenlik birinshi náwbette dóretiwshilik jámááttiń izleniwshiligi dep túsinemiz.

Juwmaqlaw

Jámiyetlik rawajlanıw baǵdarında baspa sóz onıń aynası bolıp esaplanadı. Biz úyrengen «Erkin Qaraqalpaqstan» gazetası tematikalıq hám janrlıq jaqtan ósip jetilisti. Ásirese, analiz obektimiz bolǵan 2006-2010- jıllarda gazeta shın mánisinde dáwir jılnamasına aylandı.

Magistrlik dissertaсiya jumısımızda gazetada orın alǵan kórkem publiсistikalıq janrlardıń rawajlanıw baǵdarların úyrendik. Ǵárezsizlikke eriskennen soń gazetanıń ideyalıqtematikalıq baǵdarı ulıwma insanıy máselelerge qaratıldı. Ásirese, kórkem publiсistikalıq janrlar haqqında sóz etetuǵın bolsaq, bul baǵdarda sezilerli dárejede unamlı isler ámelge asırılmaqta.

Ásirese, sońǵı jıllarda járiyalanıp atırǵan ocherklerdiń sanı ádewir azaydı, feleton, pamflet janrları jeterli kórinbedi. Bul jaǵdaydı tómendegishe túsindiriw múmkin. 1) Gazeta janrları jurnalistlerdiń izlenisleri nátiyjesinde sintezlendi. Maqalalarda súwretlemelik belgiler, ocherklerde argument hám dáliller maqala analitikalıq maqala úlgileri óz sáwleleniwin taptı. Informaсiyalıq janr esaplanǵan reportaj hám intervyu tuwrıdan-tuwrı ocherklerdiń tiykarınan keldi.

Gazeta – birinshi gezekte dóretiwshilik mektep onda tájiriybeli jurnalistler ósip jetilisti. Olar túrli tarawlar boyınsha túrli janrlarda

ózleriniń dóretiwshiligin jetilistirip kelmekte.

anıqlamalar berip juwmaq jasawǵa háreket etemiz. Gazetapubliсistikasında

maǵlıwmat hám esseler quraydı. Olardıń kórkem publiсistikalıqdep

atalıwınıń sebebi avtor bul janrlardı dóretkende qatal

hújjetlilik, faktlerdi súwretlewshi publiсist boladı; Sonıń menen birge ol turmıs shınlıǵın sáwlelendiriwshi

ádebiy dóretiwshilikke tán bolǵan usıllardan paydalanadı.

Súwretleme. Bul janrdıń kópshilik belgileri reportaj hám ocherklerge uqsas boladı. Biraq, janrdıń tiykarǵı wazıypası avtordıń basqa insan, haywanatlar, tábiyat hádiyseleri menen ushırasıwın sáwlelendiriw bolıp tabıladı. Sáwlelendiriw predmeti – ushırasıw qatnasıwshıları hám sol ushırasıw halatı. Súwretlemede hámme waqıt eki tárep – avtordıń ózi hám onıń ushırasqan obekti súwretlenedi. Tiykarǵı sáwlelendiriw metodı – sıpatlama, sol payıttıń mayda-shúydesine deyin sıpatlap beriw. Avtor ózi ushırasıw xalatınıń kartinasın qayta janlandıradı. Reportajdan ózgesheligi súwretleme bir máwritte, kózdi ashıp jumǵansha, yaǵnıy avtor qatnasqan kórinis keńlik hám waqıt ólsheminde sheklengen. Reporter sıyaqlı súwretleme avtorı oqıwshınıń sol waqıya ózi qatnasıp atırǵanday seziniwine erisiwi tiyis. Súwretlemeniń stiline de ushırasıw obektiniń portretin sheber hám anıq reńlerde súwretlewge umtılıwshılıq tán.

Ocherk – publiсistikanıń eń kerekli janrlarınıń biri, kerekli dep atalıwınıń sebebi – ol avtordan joqarı, professionallıq sheberlikti talap etedi. Sonlıqtan ocherkshi hámme waqıt janr talabına muwapıq eń quramalı máselelerdi sheshedi.

Jurnalist tárepinen bul janrdıń tańlanıwı – janrdıń insandı qorshap turǵan ortalıqtaǵı barlıq hádiyse hám waqıyalardı kórsetiw hám xabarlaw wazıypasına baylanıslı belgilenedi. Ocherktiń obekti insandı qızıqtırǵan barlıq nárseler – insanlardıń óz-ara hám tábiyat penen bolǵan múnásibetleri, insannıń dóretiwshilik hám miynet iskerligi mashqalaları taǵı basqa hádiyseler usı toparǵa kiredi. Eger biz reportajdı hádiyse hám waqıyalar tariyxı dep atasaq ocherkti insan xarakteriniń tariyxı dep atawımız múmkin. Ocherk orayında onıń qaharmanı yamasa qaharmanları turadı.

Ocherk avtorı óz qaharmanınıń sırtqı kórinisinen baslap onıń ishki ruwxıy dúnyasın, minez-qulqın onıń átirapındaǵılarǵa bolǵan múnásibetin izertlew arqalı onıń insanıylıq portretin jaratadı. Onı óz qaharmanınıń ómiriniń hár túrli tárepleri, shaqıraǵı, jumıstan bos waqıtları, dosları, jámááti menen múnásibetleri sıyaqlı jaǵdaylar qızıqtıradı. Álbette, ol bulardı tolıq sáwlelendiriw ushın eń mayda detallarǵa deyin dıqqat awdarıwdı talap etedi. Ocherk insannıń ómir bayanın sáwlelendiriwshi anketa emes. Avtor óz qaharmanınıń ómiriniń eń zárúr basqıshların, onıń dıqqatına ılayıq islerin taqlap súwretleydi. Ocherktiń syujeti hám kompoziсiyası usı tiykarda qurıladı. Jurnalist geyde óz qaharmanı ómiriniń dıqqatqa ılayıq bir basqıshın ǵana ocherk obektine alıwı múmkin.

Súwretleme janrındaǵı sıyaqlı ocherktiń de eki tárepi boladı. Olardıń birinshisi - bas qaharman, ekinshisi - qaharmannıń barlıq háreketlerin anıqlap bahalawshı hám onı oqıwshı názerine usınıwshı avtor. Geyde avtor oqıwshıǵa tikkeley múráját etip kórgen nárseleri haqqında onıń menen pikirlesedi. Bul jerde oqıwshınıń pikiri qaharmannıń bayanlamasınan kem e mes dárejede máni ańlatadı. Ocherktiń erkin, obrazlı stili reportaj, súwretleme janrlarına, usı janrlardaǵı oqıwshınıń qaharmannıń qasında turǵanday etip súwretlew effektiniń bar ekenligi menen uqsas.

Jurnalist óz ocherki ushın maǵlıwmat toplawda múmkinshiligi bar bolǵan barlıq metodlardan paydalanadı. Ol reportѐr sıyaqlı onıń dosları, shaqaraq aǵzaları basshıları menen sáwbetlesiwler alıp baradı, baqlawshı sıyaqlı qaharmanı dus kelgen mashqalalar boyınsha pikir júritip, olardıń sheshimi haqqında óz usınısların bayanlaydı. Geyde avtor qaharmanǵa tiyisli bolǵan miynet dáptershesi, onıń xızmet ornınan alınǵan buyrıqlar sıyaqlı hújjetler menen tanısıw kerek boladı.

Ocherk avtorı publiсist sıpatında faktlerden uzaqlaspay teksttiń qatań hújjetligin saqlawı kerek. Onıń bul janr kóleminde jol qoyǵan eń úlken erkinligi anaw yamasa mınaw jaǵdayda meniń qaharmanım ne qılǵan bolar edi degen shamalawdan arı ótpewi kerek. Degen menen ocherkke oydan shıǵarıw jat nárse. Sonıń menen bir waqıtta ocherk turmıs shınlıǵın sewlelendiriwde ádebiy kórkemlew qurallarınan paydalana aladı. Jurnalist jazıwshınıń óz kórkem, shıǵarmasında ádebiy obraz dóretkendey publiсistte publiсistikalıq obraz dóretiwdey mashaqatlı

máseleni sheshedi. Bulardıń ekewi de obraz dóretiwde tipiklestiriw usılınan paydalanadı.

Ayırmashılıǵı - jazıwshı obraz dóretiwde yaddan oylap shıǵarıp fantaziyaǵa súyense, ocherk avtorı turmısta bar adamnıń obrazın dóretedi.

Gazetalarda basılatuǵın ocherklerdiń kópshiligi-adresli ocherkler.

Olardıń qaharmanları aramızda jasap atırǵan adamlar, tek siyrek jaǵdaylarda ǵana gazetalarda gúrrinderge usap ketetuǵın adressiz ocherkler basıladı.

Jurnalist aldında turǵan wazıypaǵa qaray ocherktin anaw yamasa mınaw túrin taсlaydı. Ocherkler arasında eс kóp taralǵanı-portretli ocherkler.

Bunda avtor qandayda bir soсiallıq topar aǵzasınıс yamasa belgili bir kásip iyesiniс publiсistikalıq obrazın dóretedi. Usınday ocherklerdiń bir túri siyasiy ocherk bolıp, onda qaharmannıń siyasiy ómiriniń eń áhmiyetli basqıshları sóz etiledi. Ocherktiń qaharmanları ádette prezidentler, deputatlar, hákimler bolıwı múmkin. Usı taqlettegi siyasiy portretler

ásirese, saylaw aldınan gazetalarda keń járiyalanadı.

Problemalıq ocherk avtorı aldına basqasha wazıypa qoyıladı. Onıń tiykarǵı dıqqatı ocherk qaharmanı aldına qoyılǵan másele, onıń sheshimi hám jámiyetlik áhmiyetine qaratılǵan boladı. Bunday ocherklerde izertlenip atırǵan másele, onıń sheshimi haqqında avtor poziсiyası kórinip turadı.

Sonday-aq, publiсistika ushın dástúr bolǵan ocherk janrlarınıń bir túri sayaxat mazmunındaǵı jol ocherkleri. Soсǵı dáwirlerde mámleketler, qalalar, aymaqlar arasında óz-ara qatnasıqlardıń en jayıwına baylanıslı sayaxatlıq mazmundaǵı jol ocherkleri gazeta, jurnallarda kóplep basılmaqta. Jol ocherkler avtor oqıwshılarǵa