MD hám PQJ / Berdaqtanıw ilimi tariyxına qısqasha sholıw

Milletlerdiń qáliplesiwi menen belgili bir millettiń ruwxıy dúnyasın, arzıwármanların, ekonomikalıq máplerin, tariyxıy sharayatların, psixologiyasın, xarakterin milliy ádebiy tilde sáwlelendiretuǵın milliy ádebiyat payda boldı»70

Al, XIX ásirdegi qaraqalpaq shayırlarınıń ásirese, Berdaqtıń «ádebiy qaharmanları tiykarında qaraqalpaq xalqınıń wákilleri bolıp, usı xalıqtıń arzıwármanların, tileklerin, xarakterin ózinde jámleydi. Olardıń oypikiri, sanasezimleri, ulıwma ruwxıy dúnyası usı xalıqtıń sociallıq, ádalatlıq, milliy azatlıq, milliy rawajlanıw ideyalar menen tıǵız baylanıslı. Buǵan Berdaqtıń «Shejeri», «Aydos biy», «Amangeldi», «Ernazar biy»dástanları mısal bola aladı.»71 Solay etip Q.Járimbetovtıń joqarıdaǵı maqalası qaraqalpaq ádebiyatınıń milliyligi máselesine bir qansha anıqlıqlar kirgizetuǵın, ol haqqında jańa pikirler, ideyalar, usınıslar beretuǵın miynet dep bahalasaq boladı. Onda avtor Berdaq hám Ájiniyaz shıǵarmaların tallaw tiykarında olardıń milliy kórkem pikirlerlewlerin, milliy ádebiy qaharmannıń, ol arqalı milliy ruwxtıń, milliy xarakterdiń, milliy ideyalardıń sáwleleniwin kórsetip bergen.

2000-jılları Berdaq dóretiwshiligi haqqında «Erkin Qaraqalpaqstan», «Qaraqalpaqstan jasları», «Ustaz jolı» gazetalarında, «Ámiwdárya» kórkemádebiy hám ilimiy-publicistikalıq jurnalında, «ÓzRIAQQ xabarshısı»,

«Berdaq atındaǵı QMU xabarshısı», «Ilim hám jámiyet» (Nókis pedinstitutı) ilimiy jurnallarında hár qıylı temalarda kútá kóplegen maqalalar basıldı. Olardıń avtorlarınıń birewi burınnan berdaqtanıw ilimi menen shuǵıllanıp kiyatırǵan bolsa (Á.Paxratdinov h.b.), ekinshiden, bul ilimge keyninen aralasa baslaǵan qánigeler yamasa jas izertlewshiler. Olardan f.i.k., professor Á.Paxratdinovtıń ónimli islegenin atap ótiw kerek. Ol «Erkin Qaraqalpaqstan» gazetasında «Berdaq-

ǵárezsizlik ideyaların jırlaǵan shayır»(№133, 8-noyabr, 2005-jıl), «Jáne de Berdaqqa baylanıslı dárekler» (№137, 14-noyabr, 2006-jıl), «Berdaq shayırdıń «Aydos baba» dástanı» (№113, 19-noyabr, 2006), «Berdaq shayırdıń «Amangeldi» shıǵarması»(«Qaraqalpaqstan jasları»,№120, 17-may, 2007), «Shejire» shıǵarması» («Erkin Qaraqalpaqstan», №64, 26-may, 2007) maqalaları járiyalandı. Olarda avtor Berdaq shayırdıń burın aytılmaǵan táreplerin

70Жәримбетов Қ. Сол мақалада. 141-бет.

71Жәримбетов.Қ. сол мақалада. 142-бет.

73

aytıwǵa yamasa aytılǵan máselelerge jáne de anıqlıqlar, dúzetiwler kirgiziwge háreket etken. Filologiya iliminiń doktorı, professor, Ózbekstan Ilimler Akademiyasınıń haqıyqıy aǵzası Jumanazar Bazarbaev ta Berdaq dóretiwshiligi, Berdaqtıń filologiyalıq máselesi kózqarası máseleleri boyınsha 1960-jıllardan beri maqalalar jazıp júrgen edi. Ǵárezsizlik jılları ol jedellesip Berdaq haqkında onıń

175-jıllıq yubileyine arnap «Berdaq tuyǵıları-xalıq arzıwları» «Erkin Qaraqalpaqstan», №116, 24-noyabr, 2002), 180-jıllıq yubileyine arnap «Berdaqxalıq danıshpanı» («Erkin Qaraqalpaqstan»,№146, 28-noyabr, 2007), «Xalqımız ullı Berdaq názerinde» («Erkin Qaraqalpakstan»,№147, 7-dekabr, 2006) ; degen maqalalar jazdı. Bul maqalalarda ol Berdaqtıń ullılıǵı, danıshpanlıǵı, onıń shıǵarmalarǵa joqarı ideyalarǵa, tereń filosofiyalıq, turmıslıq oy-pikirlerge tolı ekenliginde dep kórsetken.

Berdaq miyrasına arnalǵan maqalalardıń ishinde polisimikalıq xarakterge iye maqalalarda bar. Geypara avtorlar burın aytılǵan talaslı pikirlerdi qayta qozǵap, olarǵa jańadan múnásebet bildirgisi keledi. Máselen, ayırım shıǵarmaları Berdaqtıń avtorlıǵı máselesi tariyxı 1950-jıllardan baslanadı. Berdaq shıǵarmalarınıń 1950-jılı shıqqan kólemli jıynaǵında «Aydos biy» hám «Erkebay» poemaları basılǵan edi. Bir qatar ádebiyatshılar bul poemalardı basılǵan edi. Bir qatar ádebiyatshılar bul poemalardı Berdaqtıń dástan jazıw stiline durıs kelmeytuǵın, ideyalıq mazmunı tómen,kórkemligi pás, mázi Berdaqtıń atına jazılǵan jeńiltek shıǵarmalar dep esapladı.72 Berdaqtıń bunnan keyin basılǵan toplamlarına bul shıǵarmalar kirgizilmedi. Biraq ádebiyatshılardıń jáne birewleri «Aydos biy», «Erkebay» shıǵarmaların Berdaqqa tiyisli dep esaplaydı. Olar bul pikirge tiykarǵı argument etip bul dástanlardıń informatorlardan jazıp hám ÓzIAQQB qoljazbalar fondında saqlanatuǵın kóshirme nusqaların aladı. Olar ózleriniń miynetlerinde bul dástanlardı Berdaqtıń original shıǵarmaları retinde esaplaydı hám tallaw isleydi.73

72Нурмухаммедов М. ,Есемуратов Г. Бердақ ҳаққында жаңа мағлыўматлар. «Қызыл Қарақалпақстан» газетасы , 24-сентябрь, 1954.

73Сағыйтов И. Саҳра бүлбили. Нӛкис, «Қарақалпақстан» 1974,219-233 бетлер.

Пахратдинов Ә. Бердақ шайырдың дәстанлық шығармалары. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1987,140-195-бетлер ҳәм 321-337-бетлер;

74

Belgili ádebiyatshı, Berdaq shıǵarmalarınıń tekstologiyası menen kóbirek shuǵıllanǵan filologiya iliminiń kandidatı Artıq Karimov joqarıdaǵı pikirdi biykarlaydı. Qánigeniń pikiri boyınsha «Berdaqtıń qosıqlar toplamı ishinde, ásirese 1950-jılı «Tańlawlı shıǵarmaları» tolıp atırǵan tekstologiyalıq qáteliklerge iye. Bul toplamǵa da «Sháhárbay»,

«Ázerbayjan» qosıqları ózgerissiz jiberiliwi menen qatar, shayırdıń atına daq keltiretuǵın, oǵan daq keltiretuǵın, tiyisli e mes «Erkebay»,

«Ballarım», «Dilbarım» sıyaqlı shıǵarmalar kirip ketken. «Erkebay» poeması ideyalıq mazmunı hám kórkemligi jaǵınan tómen shıǵarma. Bunday orsaqı sózlerdiń jıyıntıǵınan qurılǵan shıǵarmanı ullı Berdaq shayır dóretken degenge hesh bir oqıwshı isenbeydi.»74 Artıq Karimov jáne de poema qaharmanı Erkebay degenniń Berdaqtan soń jasaǵanlıǵın, Berdaqqa zamanlas emesligi tastıyıqlayddı. «Erkebay» poemasınıń shıǵarmasın Berdaq emes, onıń shıǵarmaların jıynap júrgen basqa bir shayır. (Rám shayır) jazıp, Berdaqtıń atına ótkergenin faktler menen keltiredi. Ol jáne de tekstologiyalıq salıstırıwlar islep, Berdaqtıń stilin anıqlaydı hám «Erkebay» poemasınıń Berdaqtiki emes ekenin dálilleydi.

Berdaqtanıw ilimine 1950,60,70,80-jıllarda ara-tura kórinip turǵan bul tartıs 1990-2000-jıllarda da dawam e tedi. baspasózde ayırım izertlewshiler

«Aydos biy» poemasın Berdaqtıń poeması retinde tallay basladı. Mısalı, A.Paxratdinov «Berdaq shayırdıń «Aydos biy» dástanı» («Erkin Qaraqalpaqstan», 9-sentyabr, 2007), Q.Yusupov «Aydos biy» dástanı hám tariyx»(«Ámiwdárya» jurnalı ,№2, 2000-jıl), A.Utambetova «Berdaqtıń

«Aydos biy» dástanında folklorlıq dástúrlerdiń qollanılıwı» («Ámiwdárya» jurnalı,

№1, 2002) degen maqalalarında «Aydos biy» dástanın Berdaqtıń avtorlıǵında dep tallaw júrgizedi.

Bul pikirge qosılmaytuǵın qánigeler de baspa sózde oǵan qarsı ózleriniń múnásebetin bildirip baradı. Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq shayırı

I.Yusupov «Aydos biy», «Erkebay» poemalarına tómendegishe óz pikirlerin bildiredi: «Awızeki terme menen shıǵarılǵan «Aydos biy» dep

Пирназаров А. Бердақ шығармаларында қолланылған дӛретиўшилик усыллар. Нӛкис, «Билим»,1998, 82-94- бетлер.

74 Кәримов А. Бердақ шығармалары ҳақкында текстологиялық мәселеге.// Бердақ ҳаққында сӛз. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1987,106-бет.

75

atalǵan jır Berdaqqa bes qaynatqanda sorpası qosılmaydı. Aydos biy tuwralı aytılıp júrgen qodireń sózler tiykarında sońları kimdur ebeteysiz birew bunı jazıp, Berdaqqa tańǵan. (Biraq «Aydos baba» shıǵarması Berdaqtiki ekenligi dawsız) . «Erkebay» atlı poemasımaq nárse tuwralı da usınnan aytıwǵa boladı. Bul shıǵarma Berdaqqa tiyisli emesligi jóninde waqtında M.Nurmuxammedov, G.Esemuratovlar da durıslıǵın aytqan edi.»75

Belgili tekstolog qánigelerdiń biri, filologiya ilimleriniń doktorı Qırıqbay Bayniyazov ádebiyatshı A.Karimovtıń pikirlerin tiykarlı etip esaplaydı, onı qollapquwatlaydı. Q.Bayniyazov «Berdaqtıń shıǵarmaları tekstologiyalıq tallawdı talap etedi» degen maqalasında (T.Bayniyazova menen birlikte jazılǵan) «Aydos biy» hám «Erkebay» poemalarınan kóplegen mısallar keltirip, olarǵa tekstologiyalıq tallawlar jasaydı. Bul dástansımaqlarlardıń Berdaq stiline sáykes kelmeytuǵının, «bunday biymáni qosıq qatarların klasik shayırımız Berdaqtıń jazbaytuǵınına iymanim kámil» dep úzil-kesil óziniń qatnasın bildiredi.76

Óz RIAQQB N.Dáwqaraev atındaǵı til hám ádebiyat institutınıń ilimiy xızmetkeri klasik shayırlarımızdıń shıǵarmaların tekstologiyalıq jaqtan izertlep júrgen Kıdırbay Smamutov «Aydos biy» poemasına Berdaqtıń qatnası máselesi» degen maqalasında burın bul másele boyınsha maqalalalar jazǵan hám «Aydos biy» poemasına Berdaqtıń avtorlıǵın biykarlaǵan M.Nurmuxammedov, G.Esemuratov, A.Karimov, I.Yusupov, Q,Bayniyazovtıń pikirlerine qosıladı. Avtor «Aydos biy» poemasınıń arab hám kiril jazıwlarındaǵı ÓzIAQQB qoljazba fondında saqlanatuǵın kóshirmelerin ham baspa variantın (1950-jılı basılǵan) salıstırıp tekstologiyalıq tallaw júrgizgen. Ol I.Saǵıytovtıń hám Á. Paxratdinovlardıń joqarıda aytılǵan poemalar Berdaqtiki degen pikirlerin jáne de qosımsha biykarlaydı, olardıń Berdaq shayırdıń qálemine tiyisli emes ekenligin isenimli dálilleydi. 77 Q.Smamutov «Berdaqtıń shıǵarmaların tekstologiyalıq izertlew máselesine» degen maqalasında da Berdaqtıń bir qatar shıǵarmalarına tekstologiyalıq

75Юсупов И. Қарақлапак халқының миллий мақтанышы. //Бердақ. Сайланды шығармалары. Нӛкис,»Қарақалпақстан»,1997, 9-бет.

76Байниязов Қ. , Байниязова Т. Бердақтың шығармалары текстологиялық таллаўды талап етеди. «ӚзИАҚҚБ хабаршысы», №3, 2008,92-95-бетлер.

77Смамутов Қ. «Айдос бий» поэмасына Бердақтың қатнасы мәселесине. ӚзИАҚҚБ хабаршысы»,№1, 2010, 91-94-бетлер.

76

tallawlar jasap, olarǵa bir qatar leksikalıq terminologiyalıq hám stilistikalıq anıqlıqlar kirgizedi.»78

Biz ayırım shıǵarmalarǵa Berdaqtıń avtorlıǵı máselesine tiyisli tartıslı pikirlerdi salıstırıp kórip, «Aydos biy», «Erkebay» poemaları hám basqada ayırım shıǵarmalar Berdaqtiki emes degen pikirge qosılamız. Sebebi, bul pikirdiń tárepdarları ulıwma filologiya iliminin tárepdarları, sonıń ishinde tekstologiya iliminiń talaplarına muwapıq izertlew júrgizgen. Sonlıqtan olardıń pikirleri ilimiy tiykarlı hám isenimli dep esaplaymız.

Keyingi jılları Berdaq dóretiwshiliginde ańız hám miflerdiń ózgesheligi máselesi ilimiy aylanısqa túsip kiyatır. Bul boyınsha bir neshe maqalalar járiyalandı. Olardıń ishinde f.i.d. professor Q.Járimbetovtıń (T.Kerwenov penen birlikte) «Некоторые вопросы искользования мифов в каракалпакской поэзии

XIX века» degen maqalası Rossiya Federaciyasınıń Chelebinsk universitetinde shıǵatuǵın «Вестник» jurnalında basıldı. Maqalada Berdaqtıń lirikalıq shıǵarmalarında qollanılǵan mifologiyalıq kórkemlik xızmetleri ashılǵan.79

T.Kerwenovtıń «Berdaqtıń «Amangeldi» shıǵarmasında ańızlardıń qollanılıw

ózgesheligi», «Ájiniyaz hám Berdaqtıń dóretiwshiliginde mifologiyalıq syujetlerdiń qollanılıw ózgeshelikleri»degen maqalaları usınday baǵdarda jazılǵan.80

Ǵárezsizlik jılları Berdaq filosofiyasın jańa kózqaraslardan, atap aytqanda islam filisofiyası menen tıǵız baylanısta qarastırıwǵa múmkinshilik tuwıldı. Bul boyınsha filosof alımlarımızdıń biri, filosofiya ilimleriniń kandidatı, docent Maqsud Yakupov mazmunlı maqalalar jazıp turadı. Olardıń ishinde «Berdaqtıń filosofiyalıq dúnyatanımı haqqında» degen maqalası pikirlerdiń jańalıǵı menen ózine tartadı. Maqalada Berdaqtıń filosofiyalıq mazmunǵa iye «Izler edim», «Jaqsıraq», «Ómirim» qosıqların analizge tartıp , olardan shayırdıń filosofiyalıq, etikalıq kózqarasların keltirip shıǵaradı. Maqala avtorı Berdaqtıń filosofiyalıq analizinen kelip shıǵıp, tómendegishe juwmaq shıǵaradı:» Berdaq

78Смамутов Қ. Бердақтың шығармаларын текстологиялық изертлеў мәселесине. «ӚзИАҚҚБ хабаршысы» №2, 2010,19-52 бетлер.

79Жәримбетов ,Қ, Керўенов Т.Некоторые особенности использования мифов в Каракалпакской поэзии XIX века. №6, 2012,стр. 62-64.

80Керўенов Т. Бердақтың «Амангелди» шығармасында аңыздлардың қолланылыў ӛзгешеликлери.

«Әмиўдәрья» ,№9,2008, 124-бет.

Керўенов Т. Әжинияз ҳәм Бердақ дӛретиўшилигинде мифологиялық сюжетлердиң қолланылыў ӛзгешелиги. //Бердақ дүньясы. Нӛкис, «Әмиўдәрья» китапханасы. 2008, 65-68 бетлер.

77

dúnyadaǵı barlıq nárseler óz ara baylanıslı , olar háreket etip ózgerip turadı, -dep túsingen. Dúnya jaqsılıq hám jamanlıq, jaslıq hám ǵarrılıq, tirishilik hám jarlılıq, baxıt hám baxıtsızlıq usaǵan qarama-qarsılıqlardıń durıs bahalanǵan, qaramaqarsılıqlardıń orın almasıwı múmkinshiliklerin aytqan. Máselen, jarlı bayǵa, bay jarlıǵa aylanıwı múmkin dep esaplaǵan. Berdaqtıń shıǵarmalarında dialektikanıń, estetika hám etika kategoriyalarınıń mánis-mazmunın ózinde sáwlelendiretuǵın pikirlerdi kóplep ushıratıwımız múmkin».81 Usı avtordıń jáne bir maqalasında Berdaq filosofiyasında azatlıq hám ǵárezsizlik ideyaları sáwlelendirilgen. Avtordıń kórsetiwi boyınsha «Insanǵa húrmet, azatlıq, teńlik, sociallıq, ádalat, tınıshlıq, milliy tatıwlıq , erkin miynet shańaraqtıń bekkemligi hám muqaddesligi, ataanaǵa muhabbat, jaslar tárbiyası ideyaları Berdaq dóretiwshiliginde oraylıq orındı iyeleydi.»82

Bunday makalalardıń payda bolıwı Berdaq dóretiwshiliginde tálim tarawları wákilleriniń úlken qızıǵıwshılıq penen qatnas jasap atırǵanınan, berdaqtanıw iliminiń hár tárepleme rawajlanıp atırǵanınan dárek beredi.

Berdaqtı tanıw, onıń ideyalıq, kórkemlik dúnyasın úyreniw oqıw orınlarınan baslanadı. Sońǵı jıllarda ulıwma bilim beriw mekteplerinde , akademiyalıq licey hám qásip-óner kolledjlerinde berdaqtı úyrneniw jańa oqıw baǵdarlamaları, jańa sabaqlıqlar tiykarında alıp barılmaqta. Máselen, S.Axmetov, K.Mambetov hám Q.Járimbetovlardıń jazǵan «Qaraqalpaq ádebiyatı» degen sabaqlıǵı 18,5 baspa tabaq kóleminde jazılǵan. (Ulıwma bilim beriw mektepleriniń 10-klası ushın. Nókis, 2004) onda Berdaq dóretiwshiligine ádewir orın ajıratılǵan. Berdaq dóretiwshiligi haqqında keń maǵlıwmatlar berilgen, ideyalıq-tematikalıq baǵdarları jańa dáwir talabına ılayıq tallanǵan.

Al, kásip-óner kolledjleri studentlerine arnawlı shıǵarılǵan sabaqlıqta da (Q.Járimbetov, Q.Orazımbetov «Qaraqalpaq ádebiyatı», Nókis, «Bilim», 2006)

Berdaq dóretiwshiligi jańasha talllanǵan. Onda jańa ǵárezsizlik dáwirdiń ruwxıy hám bilimlendiriw talapları, berdaqtanıw iliminiń sońǵı

81Якубов М.А. Бердақтың философиялық дүнья танымы ҳаққында. «Бердақ атындағы ҚМУ хабаршысы» , №2, 69 бет.

82Якубов М.А. Бердақтың социаллық философиясында азатлық ҳәм ғәрезсизлик идеялары. (Илимий публицистикалық мақалалар) Нӛкис, «Әмиўдәрья» китапханасы, 2008, 72 бет.

78

jetiskenlikleri esapqa alınǵan. Berdaqtıń didaktikalıq, watanparwarlıq, ǵárezsizlik ideyaları menen suwǵarılǵan shıǵarmaları analizge tartılǵan.

Usınday bahanı K. Mambetov, Z.Ayjanova, T.Daniyarovanıń «Qaraqalpaq ádebiyatı» (8-klass ushın sabaqlıq. Nókis, «Bilim», 2006) sabaklıǵında Berdaqqa arnalǵan bólimine de aytıwǵa boladı.

Berdaqtıń altın miyrası qońsıllas respublikalarda shet ellerde de qanigelerdiń, ápiwayı kitap oqıwshılarınıń, oqıw orınlarınıń dıqqatın tartpaqta. Mısalı, Azerbayjan Respublikası Mámleketlik, slavyan universiteti professorı, filologiya iliminiń doktorı Nizamiy Mamedov qaraqalpaq ádebiyatı tariyxı boyınsha kólemli oqıw qollanbasın shıǵarǵan. 83 Onda ol azerbayjan studentlerin Berdaqtıń ómiri hám dóretiwshiligi tuwralı ulıwma maǵlıwmatlar menen tanıstıradı. Berdaqtıń bir qatar lirikalıq hám epikalıq shıǵarmaları tallanadı. Berdaq dóretiwshiligi bul kitapta

«Творчество Бердахавершине каракалпакской классической поэзии» degen bólimde qaralǵan. (180-188 betler).

Berdaq shıǵarmaları azerbayjan kitap oqıwshılarına belgili awdarmashı Azerbayjan xalıq shayırı Guseyn Ariftiń awdarmaları arqalı tanıs. 84 Berdaqtıń azerbayjan tiline awdarmasınan. Mamedov tómendegishe baha beredi: «Rus awdarmashılırına qaraǵanda G.Arif Berdaqtıń poetikalıq hám individual ózgesheliklerin durıs ańǵarǵan. Ol Berdaqtı azerbayjan oqıwshılarına xalıq shayırı retinde kórsete alǵan, onıń dóretiwshiligi menen Dáde Alekser, Xiyast Gasilń, Ashıg Ali dóretiwshiligi arsındaǵı jaqınlıqlardı ańǵarǵan… Guseyn Arif qaraqalpaq baxshısınıń poetikasına súyiwshilik penen qatnas jasaǵan ham onı jaqsı bere alǵan. Biziń kózqaraslarımızdan ásirese Berdaqtıń «Dáwran», «Bıyıl», «Amangeldi», «Ómirim», «Balam», «Jaz keler me?», «Kelin», «Ayralıq», «Nadan bolma», «Bilmedim» hám basqa da qosıqlarınıń awdarmaları ayrıqsha jaqsı shıqqan.» 85

Bul faktlerdiń hámmesi qaraqalpaq ádebiyatı klassigi Berdaqtıń Qaraqalpaqstannan tısqarı jerlerde de tanılıp, basqa xalıqlardıń ruwxıy dúnyasınan orın alıp atırǵanın kórsetedi.

83Маметов Низамий. Каракалпакская литература. Учебное пособие. « Китәб аlami» баспасы, Баху,2007.

84Berdaǵ. Sehrlar. Baku, Vazigi, 1989.

85Мамедов Низамий. Каракалпакская литература. Учебное пособие. «Kitab alәmi», Баку, 2007.

79

Juwmaqlaw

Berdaqtanıw iliminiń ǵárezsizlik jıllarındaǵı rawajlanıw jolların házirgi ádebiyattanıw ilimi talaplarına muwapıq izertlew jumısımızda jańa nátiyjelerge eristik hám tómendegi juwmaqlarǵa keldik:

1.Jumıstıń birinshi babında berdaqtanıw ilimi tariyxına qısqasha sholıw jasaǵanda Berdaq hám onıń ádebiy miyrasınıń izertleniwi, jıynalıwı basıp shıǵarılıwı XX ásirdiń baslarınan ( I.A.Belyaev) hám 30- 40-jılları qáliplesedi (N.A.Baskakov, N.Dáwqaraev, Q.Ayımbetov, I.Saǵıytov, S.Máwlenov, S.Shámshetov h.b.).

2.50-60-jılları Berdaqtı izertlew jańa basqıshlarǵa kóteriledi. Toplamları basıladı (1950, 1956), monografiyalıq jobada izertlewler júrgiziledi. (I.Saǵıytov.

«Berdaqtıń tvorchestvosı».1958; A.Murtazaev «Berdaqtıń

«Aqmaq patsha» dástanı» 1967, Худайбергенов.К. Этические воззрения каракалпакских мыслетелей. Монография. Нукус, 1967, M.Tilewmuratov.

Berdaqtıń shıǵarmaları –qaraqalpaqlar tariyxınıń dárekleri. Kandidatlıq dissertaciya. Nókis, 1967. kóp sanlı maqalalar gazeta-jurnallarda basıldı.

3.70-80-jıllarda qaraqalpaq ádebiyattanıw ilimi ádewir shelli jetilisedi, onıń menen birge berdaqtanıw ilimi de biraz jetiskenliklerge erisedi. Onıń izertlew sheńberi keńeyip, ádebiyattanıw shegarasınan shıǵıp, basqa ilimlerdiń izertleniw obektine kiredi: У.Алеуов. Педагогические взгляды Бердаха. Кандидатлыq диссертация. 1974; К.Худайбергенов. Общественнополитические и философские взгляды каракалпакских XIX и начала ХХ веков. Монография.1987.

Berdaqtı tariyxıy-filologiyalıq baǵdarda izertlew dawam etedi: Saǵıytov.I. Sahra búlbili. 1974.Qurbanbaev B. Berdaq hám ózbek ádebiyatı.1986; Paxratdinov Á. Berdaq shayırdıń dástanlıq shıǵarmaları. 1987. h.b.

4.Sonı da aytıw kerek ǵárezsizlikke shekemgi izertlewlerde Berdaqtıń ayırım shıǵarmaları hám olardıń ideyalıq mazmunı tuwralı obektiv pikir aytıw qıyın boldı. Sebebi kommunistlik ideologiya ústemlik etken sovetlik dáwirde buǵan imkaniyat bolmadı. Onıń ayırım shıǵarmaların bahalaǵanda izertlewshiler olardaǵı sociallıq narazılıq

80

motivlerin kózde tutıp, onı klaslıq gúresti sáwlelendiriwshi etip kórsetip háreket etti.

5.1990-jılları mámleketimizdiń ǵárezsizlikke erisiwi menen jańa tariyxıy, siyasiy-jámiyetlik ózgerisler júz berdi hám ekonomikalıq reformalar baslanadı. Usıǵan baylanıslı ruwxıy dúnyanı qayta qurıw, ótmish mádeniyatı hám ádebiyatın jańa kózqaraslardan qayta qurıw talapları payda boldı. Usı esaptan Berdaq miyrasların da jańa talaplar dárejesinde izertlew zárúrligi payda boldı.

6.Ǵárezsizlik jılları Berdaq miyrasın úyreniwde jańa baǵdarlar payda bola basladı. Berdaqtıń shayırlıq sheberligin, yaǵnıy onıń shıǵarmalarınıń poetikasın úyreniwge dıqqat awdarıla basladı. (A.Murtazaev. Berdaqtıń sheberligi. Doktorlıq dissertaciya. 1994; A.Pirnazarov. Berdaqtıń shıǵarmalarında qollanılǵan dóretiwshilik usıllar. 1998). Kóplegen maqalalar usı máselege arnaladı.

7.Berdaqtıń miyrasınıń janrlıq tábiyatın úyrenetuǵın arnawlı jumıslar payda bola basladı. ( Q. Járimbetov. XIX ásir qaraqalpaq lirikasınıń janrlıq qásiyetleri hám onıń rawajlanıw tariyxı, 2004; Q.Járimbetov. Berdaqtıń násiyatları-biziń ruwxıy ǵáziynemiz.1998; Q. Turdıbaev. Didaktikalıq shıǵarmalarruwxıy baylıǵımız.2009; Berdaqtıń epikalıq shıǵarmalarda arnawlı túrde janrlıq aspektte úyrenildi: M.Xalmuratova, A.Utambetovanıń Berdaqtıń epikalıq shıǵarmalarınıń janrlıq tábiyatın úyrengen kandidatlıq dissertaciyaları.

8.Ǵárezsizlik jılları Berdaq dóretiwshiligi ádebiyat tásirler hám baylanıslar aspektinde de izertlendi. Bul baǵdardaǵı jumıslarda Berdaq dóretiwshiliginiń Shıǵıs klasikalıq ádebiyatı menen baylanısları, olardıń ideyalıq, tematikalıq, kórkemlik dástúrleriniń Berdaq poeziyasında kórinisleri qarastırıladı: H.Hamidiy. Shıǵıs jazba dárekleri hám XIX ásir qaraqalpaq shayırları. 1992; P.Allambergenova. Qaraqalpaq ádebiyatında Maqtımqulı dástúrleri. Kandidatlıq dissertaciya.1999.

9.Ǵárezsizlik dáwirinde Berdaq shıǵarmaları tek ádebiyattanıw ilimi sheńberinde ǵana emes, ol basqa ilimlerdiń de izertlew obekti boldı. Bul baǵdardaǵı jumıslarda Berdaqtıń shıǵarmalarınıń analizi tiykarında onıń filosofiyalıq, etikalıq,

К.Қудайбергенов. Развитие общественно-

81

политической и философской мыслы в Каракалпакстане. 1990; Ó.Áleov Qaraqalpaqstanda tálim-tárbiyalıq oylardıń qaliplesiwi hám rawajlanıwı. 1993; M.Tilewmuratov. Qaraqlapaq poeziyası-tariyxıy dárek.1994; M.Yakupovtıń «Berdaqtıń dúnya tanımı» (QMU xabarshısı», №2, 2009) hám basqa da maqalaları.

10.Berdaq shıǵarmalarınıń milliyligi máselesi bir qatar jumıslarda ortaǵa qoyıladı. Bul boyınsha ayırım polemikalıq jumıslar payda boladı. (I.Ótewlievtiń «XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń milliy ózgeshelikleri. Ájiniyaz, Berdaq dóretiwshiligi mısalında. Monografiya. 2005; Q.Járimbetov, Q.Orazımbetov. Sınasań sınıp ketejaq (2007); Q.Járimbetov. XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń milliy ózgeshelikleri haqqında geypara oylar.

«QMU xabarshısı», №1,2009;

11.Berdaqtı tanıwdı, onı úyreniwde, xalıqqa úgit-násiyat etiwde hár qıylı mádeniy, ádebiy ilimiy ilajlardıń ornı bar ekenligi hám bul ilajlardı shókemlestiriw, ótkeriw maqseti, áhmiyeti, waqıtı tuwralı dissertaciyamızda tiyisli maǵlıwmatlar beriledi. (Berdaqtıń yubileyleri, kúnleri, ilimiy hám ámeliy konferenciyalar, ilimiy toplamlar, Berdaqtıń toplamlarınıń baslıwı: 1977, 1987, 1997).

12.Dissertaciyada Berdaq dóretiwshiligin oqıw orınlarında úyreniw máselesi hám onıń sabaqlıqlarda, oqıw qollanbalarda sáwleleniwi de sóz etilgen. (Qaraqlapaq ádebiyatı boyınsha sabaqlıqlar: S.Axmetov, K.Mambetov, Q.Járimbetov h.b. avtorlıǵında sabaqlıqlar).

13.Berdaqtıń poeziyasınıń shet ellerde tarqalıwı haqqında maǵlıwmatlar dissertaciyadan orın alǵan. Berdaq poeziyası rus, ózbek, qazaq, túrkmen, qırǵız, azerbayjan tillerine awdarılıp, hár qıylı jıllarda kitap bolıp shıqkan.

Al, Azerbayjan Respublikasında f.i.d., professor Nizamiy Mamedov «Каракалпакская литература» degen oqıw qollanba jazǵan (Baku, 2007). Onda Berdaqtıń ómiri hám dóretiwshiligi tuwralı maǵlıwmatlar berilgen, ayırım shıǵarmaları tallanǵan, ideyalıq, tematikalıq, kórkemlik ózgeshelikleri anıqlanǵan.

82