MD hám PQJ / Berdaqtanıw ilimi tariyxına qısqasha sholıw

avtorı usı tartıslı máseleni aynalıp ótpesten olarǵa óziniń pikirin, qatnasın bildirip

ótedi. «Berdaq ijodida epik janrlar evolyuciyasi» nomli bólimida XIX asr qaroqolpoq adabiyotini yangi badiy estetik chuqqilarga olib chiqqon mumtoz shoirlardan biri Berdaq Qarǵaboy uǵlining «Axmoq patsho»,

«Ernazor biy», «Amangeldi», «Kulen bolis», «Xorozm» dostonlari janr nuqtai nazaridan taqlil qilinadi. Ósha bólimda doston, poema kabi epik janrlarga terminologik, umumiy nazariy tushunchalar beriladi. Biz, bir qator adabiyotshinoslar fikirini hisobga olib, (A.Paxratdinov, A.Murtozaevlar va.h.),

Berdaqning «Axmoq patsho» va boshqa epik asarlarini epik asarlari «doston» dep atashni máqul kórdik. Darhaqiqat, Berdaqning epik asarlari dostonchilik yóliga ancha yaqin. Ularga dostonlarga xos syujetni tasvirlash, kompozitsion usullar, tasvir vositalari kóp qóllaniladi. Masalan, «Axmoq patsho» dostonida xalq dostonlariga xos ertak syujeti kóllaniladi. Voqeolar, qohromonlarning ishharakatlari muallif tomonidan uchunchi betdan boshlab bayon qilinadi.»61

Jumısta sonday-aq Berdaq folklor dástúrleri, kompoziciyalıq qurılıs, epikalıq qaharman hám onda xarekter elementleri sıyaqlı máseleler qozǵalǵan. Mısalı, Gúlim obrazın tallaǵanda ol xarakterdiń ayırım elementleri bar ekenligin mısallar menen kórsetedi. Berdaqtıń epikalıq shıǵarmalarında xarakter máselesi berdaqtanıwǵa baylanıslı jumıslarda burın ushıraspaytuǵın edi. Avtor bul máseleni birinshi mártebe ilimiy ortaǵa taslaydı. Ol dissertaciyanı jaqlamastan burın bir neshe maqalalar járiyalaydı. «Berdaqtıń epikalıq shıǵarmalarında folklorlıq belgiler».//

«Ámiwdárya», №5, 2007, 125-126-betler; «Qaraqalpaq ádebiyatında epikalıq qaharman». // «Ámiwdárya», №2, 2008, 108-112-betler; hám basqa da maqalaları. M.Xalmuratovanıń bul jumısları berdaqtanıw iliminde sońǵı jańalıqlardan boldı dep esaplawǵa boladı.

Berdaqtıń epikalıq shıǵarmalarınıń janrlıq ózgesheligi máselesi belgili dárejede Arıwxan Utambetovanıń «Berdaqtıń «Shejire» dástanında folklorlıq hám realistlik súwretlew usıllarınıń qollanılıw ózgeshelikleri» degen kandidatlıq dissertaciyasında qarap ótiledi. (Nókis QMU Qánigelistirilgen keńesi, 2011-jıl). Dissertaciyanıń tiykarǵı bólimleri Berdaqtıń «Shejire» dástanınıń janrlıq ózgesheligin izertlewge

61 Халмуратова М. XIX аср ва ХХ аср бошидаги қорақалпоқ адебиѐтида эпик жанрлар эволюцияси. Конд. Дисс. Автореф. Нукус 2010. 10-бет.

63

baǵıshlanǵan. Dissertaciyada Berdaq «Shejire» si ayrıqsha epikalıq janr sıpatında qaraladı. Shejireniń basqa epikalıq janrlardan ózgesheligi belgilenedi. Eger de Berdaqtıń basqa dástanları belgili bir syujettiń tiykarında, belgili bir qaharmanlardıń is-háreketlerin súwretlew tiykarında jazılǵan bolsa, «Shejire» shıǵarmasında bir-birinen bólek kóplegen syujetler bir problema, bir ideya átirapında jámlenedi. Olar qaraqapaq xalqınıń táǵdiri, keleshegi máselesi qozǵaladı. Syujetler, qaharmanlar usı ideyalardı sáwlelendiririwge xızmet etedi. Dissertaciyada shejire janrınıń folklorlıq dárekleri kórsetiledi. Mısalı, Altın xan, Almalı kórikli, Shıńǵıs xan, Mayıq biy h.b. obrazları ańızlıq, mifologiyalıq dárekler tiykarında jaratılǵan. Sonday-aq qaraqalpaq urıwlarınıń, qáwimleriniń kelip shıǵıw, qáliplesiw tariyxı da ańızlıq tiykarda bayanlanǵan. Qońırat, Qıtay, Qıpshaq ,Keneges, Mańǵıt urıwlarınıń hám olarǵa tiyreleriniń kelip shıǵıw tariyxın beriwde ańızlıq, mifologiyalıq hám realistlik súwretlew usıllarınıń qollanılıwın kórsete alǵan. Bunı anıqlawdı A.Utambetova folklorlıq, ádebiy hám tariyxıy dárekler menen ádebiyatlarǵa súyengen.

Sonıń menen dissertaciyada Berdaqtıń «Shejire» siniń onnan burınǵı shejireler menen baylanısı kórsetilgen. Olardan Berdaq «Shejire»siniń ayırması bılay aytılǵan: «Fikirimcha, Berdoq shoir «Shejira»si tarixiy mazmunga kóra–shejira, epik tózilishi, shakliga kóra-doston. Chunki unda, birinchidan, qoraqolpoq xalqi etnogenezisidan boshlab, XVII, XVIII, XIX asrlardagi tarixiy voqeolarni aks ettiradigan boy syujet mazmuni mavjud bólsa, ikkinchidan, bu syujet tarqoq, holda bayon qilinmastan muayyan bir kompozitsion tuzilishda, kóp tarmoqli syujet chizigida, har qil motivlarda ifoda topgan. Kóp sonli qahromonlar obrazlari qısqa va lunda, aksariyat órinlarda ayrim ishoralar vositasida aks ettirilgan, eng asosiysi xalq ammosi obrozi keng miqyosda tasvirlangan. Ammo asarda epik mazmunga nisbatan tarixiy mazmun ancha ustovorlik qiladi. Shulardan kelib chiqqan holda uni janr nuqtai nazaridan

«Shajara» shakl jihatidan «Shajara –doston» deb atash maqsadqa muvofiqdir. Berdaq «Shejara» sining xalq ijodi moqsuli bólgan shajaralardan farqi ham shundadir».62 Solay etip A. Utambetova joqarıda aytılǵan ózgesheliklerge súyenip, Berdaqtıń «Shejire» shıǵarması, «Shejire-dástan» degen atama menen atawdı» usınadı. Bul burın qollanılmaǵan jańa janrlıq termin bolıp

62 Утамбетова А. Бердақнинг «Шажара» достонида фольклористик ва реалистик тасвир усулларининг қўлланиш хусусиятлари , Нукус, ҚДУ, 2011, 15-16 бетлер.

64

tabıladı. Bul terminniń ilimiy aylanısqa hám ádebiy processke enisip, onda turaqlasıp sheshiliwin, álbette, waqıt kórsetedi.

A.Utambetovanıń bul dissertaciyalıq jumısı Berdaqtıń «Shejire» shıǵarmasınıń janrlıq qırların izertlewde biraz anıqlıqlar, jańalıqlar engizedi. nátiyjede onı berdaqtanıw ilimine qosılǵan jańalıqlardan dep ayta alamız.

Berdaq shıǵarmalaǵarmaların janrlıq aspektte izertlegen jumıslardıń ishinde ayırım magistrlik dissertaciyalar da bar. Olardan Daniyar Nurseytovtıń «Qaraqalpaq ádebiyatında shejire janrı» degen temadaǵı magistrlik dissertaciyanı atap kórsetiwge boladı. (Nókis, QMU, 2011). Dissertaciyanıń avtorı qaraqalpaq ádebiyatında shejire janrınıń evolyuciyasın izertleydi. Onıń genetikalıq tamırlarınıń eski túrkiy shejireler menen ushlasatuǵının kórsetedi. Berdaq shejiresiniń ayırım syujetleri, máselen, Almalı Kórikli, Shıńǵıs xan syujetleri Uluǵbektiń «Tórt ulıs tariyx»ındaǵı hám Abulǵazı Bahadırxannıń «Túrkler shejiresi»ndegi Alan Gao (Kuwa) hám Shıńǵıs xan syujetleri menen únlesetuǵının, olardıń ańızlıq, mifologiyalıq shıǵısı bir e kenin dálillep beredi. Berdaq

«shejire»siniń onnan burınǵı shejireler menen janrlıq birligi, tematikalıq jaqtan uqsaslıǵı, ańızlıq tariyxıy dárekleriniń jaqınlıǵı sonıń menen birge ideyalıq jaqtan ayırmashılıǵı salıstırılıp tallawlar arqalı ashıladı. Epikalıq janrlar ishinde shejireniń ayrıqsha janr ekenligi anıq tariyxıy analizler arqalı dálillenedi. Berdaq «Shejire»si XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń janrlıq, tematikalıq, ideyalıq jaqlardan joqarı basqıshlarǵa kótergen shıǵarma bolıp esaplanadıdep kórsetedi dissertaciya avtorı D.Nurseytov.

Usı dissertaciyada házirgi zaman jazıwshılarınıń shejireleri de izertlenedi. Mısalı, Kamal Mámbetovtıń « Qaraqalpaq shejiresi» (1993) J.Muratbaevtıń «Shejireniń shıbıǵı», (1991) shıǵarmaları qaraqalpaq xalqınıń tariyxın shejire janrınıń talaplarına muwapıq bayanlaydı. Sonıń menen birge tariyxıy materiallardı da keńnen paydalanadı. D.Nurseytovtıń házirgi shejirelerdegi usı ózgerislerdi kórsetip beredi. Bul magistrlik dissertaciyanı ózine ılayıq jańalıqları bar, berdaqtanıwdaǵı jańalıqlardan dep esaplawǵa boladı.

Berdaq húrmetine shólkemlestirilgen hár qıylı ilajlar hám berdaqtanıw ilimi. 2000-jılları Berdaq shıǵarmaları túrli aspektlerde

65

úyrenilip dawam etedi. kóplegen maqalalar Berdaq miyrası boyınsha burınnan kiyatırǵan talaslı pikirler alısıwı dawam etti. Bir qatar maqalalarda Berdaqtıń kórkem –estetikalıq, filosofiyalıq kózqarasların jańa dáwir talaplarınan kelip shıǵıp izertlew dawam etti. Hár qıylı ilimiy toplamlar Berdaqqa arnalıp shıqtı. Ayırım sabaqlıqlarda Berdaq dóretiwshiligi jańa zaman ruwxında sáwlelendirdi. Berdaqtıń 175-jıllıǵı (2002jılı), 180jıllıq (2007-jılı) yubileyleri ótkerildi. Máselen, shayırdıń 175-jıllıq yubileyi 2002-jıl dekabr ayında Ellikqala rayonınıń orayı Bostan qalasında hám Nókis qalasında Qaraqalpaq mámleketlik Universitetinde ótkerildi. Olarda belgili filolog-ilimpazlar mazmunlı bayanatlar oqıdı, olar sońınan baspa sózde járiyalandı. Qaraqalpaq Mámleketlik Universiteti hám Qaraqalpaqstan jazıwshılar awqamı menen birgelikte 2007-jıl noyabr ayında ullı shayırdıń 180jıllıq yubileyi ótkerildi. Yubileyge arnalǵan ilimiypublicistikalıq konferenciyada belgili alımlar, jazıwshılar bayanatlar oqıdı. Konferenciyada oqıǵan bayanatlar 2008-jılı «Berdaq dúnyası» (ilimiypublicistikalıq maqalalar) degen atamada toplam bolıp basılıp shıqtı. Toplamdı baspaǵa tayarlaǵan hám ilimiy redaktorlaǵan f.i.d., professor Q.Járimbetov. Toplamda belgili jazıwshılar T.Qayıpbergenovtıń, «Qaraqalpaq ádebiyatınıń biyik shıńı», O.Abdiraxmanovtıń «Berdaq dúnyası» degen publicistikalıq maqalalar basılǵan. Berdaq shıǵarmalarında tariyxıylıq máselesi boyınsha f.i.d., professor Q.Járimbetovtıń «Berdaq dóretiwshiliginde tariyxıy dáwirdiń sáwleleniw ózgeshlikleri», f.i.k. B. Genjemuratovtıń

«Berdaq qosıqları hám tariyxıy dárekler», tariyx iliminiń doktorı B.Qoshanovtıń «Berdaqtıń «Shejire» shıǵarması qaraqalpaq mámleketshiligi boyınsha tariyxıy dárek» degen temalarda ilimiy maqalalar orın aldı. Usı toplamda f.i.d., professor

Á.Paxratdinovtıń «Berdaqtıń dóretiwshilik jolı», f.i.d., professor Q.Orazımbetovtıń «Berdaqtıń poetikalıq dúnyası», Yu.Paxratdinovtıń «Berdaqtıń áwladlarında shayırshılıq bolǵan ba?» filologiya iliminiń kandidatları J.Nizamatdinovtıń «Berdaq hám folklor», S.Matekeevtıń «Berdaq hám Ótesh shayırdıń óz-ara dóretiwshilik baylanısları», Q.Turdıbaevtıń «Berdaq shıǵarmalarında insan tárbiyası máselesiniń súwretleniwi», Q.Qálekeevtıń «Házirgi baspa sózde tematikasınıń sáwleleniwi»,

Q.Aralbaevtıń «Tuwısqanlıq násiyatshısı», Z.Qojıqbaevanıń «Berdaq dóretiwshiliginde publicistikalıq pafos», degen maqalaları, sonday-aq jas assisentoqıtıwshılar M.Orazımbetovanıń « Qaraqalpaq lirikasında Berdaq obrazınıń jaratılıwı», B.Palwanov « Berdaq

66

dóretiwshiliginde mifologiyalıq syujetlerdiń qollanılıw ózgeshelikleri» degen qızıqlı maqalaları basılǵan.

Sonıń menen birge toplamǵa filosofiyalıq, jámiyetlik-gumanitar ilimleri wákilleriniń maqalaları da kirgizilgen. Olardan filosofiya iliminiń kandidatları, docentler M.Yakupovtıń «Berdaqtıń sociallıq filosofiyasında azatlıq hám ǵárezsizlik ideyaları», S.Abaev hám A.Bayrıevtıń «Berdaqruwxıyatımızdıń bulaǵı», jas izertlewshiler M.Niyazımbetovtıń « Berdaqtıń dúnyaǵa kózqarasında adamda sociallıq orientaciyalaw máselesi», A.Saparniyazovtıń « XIX ásirde qaraqalpaq xalqınıń sociallıq jaǵdayı hám onıń Berdaq shıǵarmalarında sáwleleniwi», A.Muxxamedyarovanıń «Berdaq shıǵarmalarında kámil insan ideyası», B.Qutlımuratov, S.Qoshqarovtıń «Berdaqtıń dúnyaǵa kózqarasında gumanistlik ideyalar» degen maqalaların atap ótsek boladı. Toplamda 23 avtordıń

22 maqalası orın alǵan. Kitaptıń kólemi 6,25 baspa tabaq bolıp, 2000 nusqa da basılǵan. Biraq toplam tez arada tarqap ketti. Demek, maǵlıwmatlar bar dep tolıq aytıwǵa boladı.

Juwmaqlap aytqanda, ullı shayır Berdaqqa arnalıp ótkerilgen yubileyler, ilimiy konferenciyalar, baspadan shıǵarǵan ilimiy toplamlar, jurnallarda basılǵan maqalalar Berdaq dóretiwshiliginiń jańa qırların ashqan, onı házirgi ilim hám dáwir kózqarasınan úyrengen. Bul ilajlardıń hámmesi házirgi berdaqtanıw ilimine qosılǵan úles hám jańa qádem bolıp tabıladı.

Berdaq atındaǵı QMU filologiya fakultetiniń baslaması menen 2004-jılı 27- 28-aprel kúnleri Qaraqalpaqstan Respublikası kóleminde ilimiy konferenciya ótkerildi. Onda qaraqalpaq, ózbek, túrkmen, qazaq ádebiyatlarınıń ayırım máseleleri boyınsha ádebiyatshılar bayanatlar isledi, pikir alısıwlar boldı. Bayanatlar QMU ilimiy keńesiniń tastıyıqlawı menen usı jılı toplam bolıp shıqtı. 63 Toplamǵa belgili ádebiyatshılar Q.Járimbetov hám Q.Orazımbetovlar ilimiy redaktorlıq etken. Toplamda berdaqtanıw máselerine arnalǵan bir neshe máseleler bar: Járimbetov.Q Tariyxıy-jámiyetlik hám mádeniy sharayatlardıń ádebiy janrlardıń qáliplesiwine tásiri (XIX ásir qaraqalpaq lirikası mısalında). 3-6-betler; Allambergenova.P. Qaraqalpaq poeziyasında milliy ideyalardıń sáwleleniwi. 24-29- betler; Yusupov.Q. Berdaq shıǵarmaların úyreniwde konferenciya sabaq túrinen paydalanıw. 3032-betler;

63 Түркий халықлары әдебиятының гейпара мәселелери.(Илимий мийнетлер топламы). Нӛкис,2004.

67

Ashırov.D. Berdaqtıń dúnya, jámiyet tuwralı oyları. 40-44-betler; Kerwenov.T. Berdaqtıń «Shejire»sinde ańızlardıń hám miflerdiń sáwleleniwi haqqında. 66-69- betler; Turdıbaev.Q. XIX ásir qaraqalpaq didaktikalıq lirikasınıń ideyalıq - kórkemlik dárekleri. 69-74-betler. Mátimov.Q. Berdaqtıń «Shejire» dástanı hám onıń Abulǵazı Bahadır xannıń «Túrkler shejiresi» shıǵarmasınan ózgesheligi. 77- 79-betler. Bul maqalalarda Berdaq dóretiwshiliginiń túrli qırları sóz etilgen.

2011-jıldıń 6-may kúni Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetinde usı universitettiń Qaraqalpaq filologiyası baslaması menen Ózbekstan Respublikasınıń 20-jıllıǵına baǵıshlanǵan «Házirgi filologiya iliminiń áhmiyetli máseleleri» degen temada Respublikalıq ilimiyteoriyalıq konferenciya shólkemlestirdi hám ótkerildi. Onda belgili filologalımlardıń hám jas izertlewshilerdiń bayanatları tiyisli ilimiy sekciyalarda tıńlandı, pikirler alısıw boldı. Konferenciyanıń bir qatar bayanatları QMU ilimiy keńesiniń tastıyıqlawı menen óz aldına ilimiy toplam bolıp shıqtı.

64 Bul toplamda Berdaq dóretiwshiligine baylanıslı tómendegi maqalalar basıldı: Járimbetov.Q. Berdaq poeziyasında milliy ideyalardıń sáwleleniwi. 118-121-betler; Matekeev.S. Berdaqtıń publicistikalıq qosıqlarında lirikalıq qaharman obrazı. 141- 145-betler; Toqımbetova.G. Berdaq dóretiwshiliginde dástúr hám dóretiwshilik individuallıq. 181-184-betler; Zarlıqov.I. XIX ásir qaraqalpaq lirikasında epikalıq dástúrlerdiń kórinisleri. 193-196 bb. Maqalalardıń temalarında kórinip turǵanday Berdaq dóretiwshiliginiń burın aytılmaǵan yamasa az aytılǵan tárepleri sáwlelengen. Bul berdaqtanıw iliminiń jáne de tolısıp, rawajlanıp atırǵanınan dárek beredi.

Berdaqtanıw ilimin rawajlandıratuǵın ilajlardıń biri bul, álbette, Berdaqtıń ómiri, ádebiy miyrası, ulıwma dóretiwshiligi ushın jazılǵan ilimiy hám ilimiypublicistikalıq maqalalardıń, ocherklerdiń, monografiyalardıń, toplamlardıń bibliografiyalıq kórsetkishleri bolıp esaplanadı. Bibliografiyalıq kórsetkishler anaw yaki mınaw ilimiy problemanıń qashan, qay dárejede, kimler tárepinen islengeni, ilimniń qaysı janrında islengenligi haqqında anıq maǵlıwmatlar, dárekler beredi. nátiyjede ol izertlew jumısın orınlawǵa sezilerli dárejede járdem beredi, ásirese ádebiyattanıw yamasa onıń ayırım tarawları menen tanıs bolmaǵan jas

64 Ҳәзирги филология илиминиң әҳмийетли мәселелери. Нӛкис, 2011.

68

izertlewshilerge jaqın járdemshi retinde xızmet etedi. Usınday bibliografiyalıq kórsetkishler dúziw háreketi ǵárezsizlik jıllarında bolıp turdı. Mısalı, filologiya iliminiń doktorı, professor S.Axmetovtıń «Qaraqalpaqstan Respublikasınıń ádebiyatshı alımları hám sınshıları: (Bibliografiyalıq kórsetkish. Nókis, «Bilim»,1993), Q.Paxratdinov, Q.Orazımbetovtıń

«Qaraqalpaqstan Respublikası Ilimler Akademiyası Qaraqalpaqstan filialınıń xabarshısı»(1960-1998) jurnallarınıń materialları boyınsha, Nókis, 1999) degen atamada bibliografiyalıq kórsetkish shıqtı. Olarda ulıwma ádebiyattanıw máseleleri boyınsha ilimiy miynetler tuwralı maǵlıwmatlar beriledi, sonıń menen birge berdaqtanıw máseleleri boyınsha da tiyisli orınlar da maǵlıwmatlar berilgen. nátiyjede bul jumıslar Berdaqtı izertlewshilerge, ásirese berdaqtanıw pánin úyreniwshi magistrantlar hám studentlerge járdemshi qural bolıp xızmet etip kiyatır. Sońǵı jılları klasik dóretiwshiligimizdiń dóretiwshiligi haqkında jazılǵan miynetlerdiń bibliografiyasın dúzgen arnawlı miynetler payda boldı. Olardan Q. Paxratdinov penen G.Qarlıbaevanıń Ájiniyaz. Bibliografiyalıq kórsetkish. (Nókis, 2003); Sh.Ábdinazimov penen Q.Paxratdinovtıń Berdaq. Bibliografiyalıq kórsetkishi. (Nókis, 2003) degen atamalardaǵı bibliografiyalıq miynetleri shıqtı. Olarda XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń klasik shayırları menen Ájiniyaz hám Berdaq dóretiwshiliginiń hár qıylı máseleleri tuwralı bibliografiyalıq maǵlıwmatlar berilgen. Bul kórsetkishler studentler, magistrantlar, aspirantlar ushın qolaylı hám zárúrli qollanba xızmetin atqarıp kiyatır.

Berdaqtı biliwde, onı ilimiy tanıwda, miyrasların házirgi jaslarǵa úgitnásiyat etiwde Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń quramındaǵı Berdaq milliy muzeyi jámáátinde xızmetleri bar. Bul muzeydiń imaratı zamanagóy arxitektura jobasında qurılıp (joba avtorı arxitektor Orınbay Tóreniyazov), 1998-jılı ashıldı. Onda Berdaqqa tiyisli kóplegen ekspanatlar saqlanadı hám kórgizbege qoyılǵan. Berdaq shıǵrmalarınıń qoljazba kóshirmeleri, baspadan shıqqan nusqaları, Qıl qálem ustalarınıń (xudojniklerdiń) súwretleri, Berdaqqa hám onıń zamanına tiyisli buyımlar, kiyimler, hár qıylı zatlar, kiyimler, kitaplar, jazıw-sızıw buyımları, Berdaq temasına jazılǵan ilimiy hám ilimiy-publicistikalıq kitaplar, tariyxıy, ilimiy áhmiyetke iye foto-súwretler keliwshilerdiń dıqqatın tartadı, Berdaq hám onıń zamanı, dóretiwshiligi tuwralı qızıǵıwshılıǵın arttıradı, oǵan degen húrmetizertlegen sezimlerin oyatadı. Ásirese, muzey ekspanatları Berdaq

69

dóretiwshiligi miyrası menen endi tanısıp atırǵan jas kóriwshilerdiń sanasezimine tásir etip, olardıń ullı shayırımızǵa degen qızıǵıwshılıǵın oyatadı.

Berdaq Milliy muzeyinde sonıń menen birge hár qıylı ilimiy, mádeniy, oqıwaǵartıwshılıq ilajları ótkerilip turadı. Onıń qolaylı konferenciya zalında Berdaq yubileyleri, kúnlerine arnalǵan ilimiy, ámeliy konferenciyalar ótkerildi. Berdaq qosıqlarınan toplanǵan koncertler qoyıldı. Bul jerde Ózbekstan qaharmanı, Ózbekstan xalıq shayırı I.Yusupov, Ózbekstan qaharmanı, Ózbekstan xalıq jazıwshı T.Qayıpbergenov, Ózbekstan Qaharmanı, Ózbekstan xalıq shayırı A.Aripov hám basqada shayırlar, jazıwshılar, akademikler, ilim doktorları, professorlar Berdaq dóretiwshiliginiń házirgi zaman, házirgi áwlad tárbiyası ushın áhmiyeti haqqında, onı biliw ushın, ilimiy tiykarda úyreniwdiń zárúrligi haqqında bayanatlar isledi, shıǵıp sóyledi, qızǵın sáwbetler qurdı.

Bul muzeyde sońǵı jılları Respublikalıq kólemde hár jılı noyabr ayınıń aqırında (27-noyabrde) Berdaq kúnlerin ótkeriw úrdiske aylandı. Bul kúni Nókistegi esteligine gúller qoyıladı, Muzey zalınıń saxnasında Berdaqtıń qosıqları jańlaydı, studentler Berdaq shıǵarmaların kórkemlep oqıydı, ilimiy bayanatlar oqıydı, shıǵıp sóylewler, sáwbetler qurıladı.

Bul ilajlardıń hámmesi hazirgi jaslardı joqarı ruwxta tárbiyalawǵa, olarda ólmes miyraslarımız haqqında, sonıń ishinde Berdaq miyrasları haqqında ilimiy hám kórkem-estetikalıq túsiniklerdi qáliplestiriwge sózsiz tásirin tiygizedi.

Sonıń menen birge olar berdaqtanıw ilimi ushın da bay materiallar bolıp xızmet ete aladı. Sonlıqtan bunday ilimiy , mádeniy, aǵartıwshılıq baǵdarlardaǵı ilajlar berdaqtanıw ilimin rawajlandırıwǵa belgili dárejede áhmiyetli, ornı bar.

70

3.3. Berdaq poeziyasınıń hár qıylı aspektlerde úyreniliwi

2000-jılları Berdaq miyrasın úyreniw hár qıylı aspektlerde alıp barıldı. Máselen, Berdaq shıǵarmalarında milliy ideyalardıń sáwleleniw máselesi boyınsha tartıslı pikirler payda boldı. Bul máselege f.i.k. I.Ótewliev 1990jıllardıń aqırındaaq qızıǵıp, ol boyınsha maqalalar hám ilimiy kitaplar shıǵarǵan edi.65 haqqında aldıńǵı bólimde maǵlıwmatlar bergen edik. Usı temanı dawam etken halda I.Ótewliev 2005-jılı Berdaq shayırdıń milliyligine arnalǵan jańa monografiya shıǵardı.66 Monografiyada «Berdaq qaraqalpaq xalqınıń milliy shayırı» degen problemanı tiykarlawǵa, onı tekstlik tallawlar arqalı dálillewge niyet etken. Berdaqtıń milliyliginiń dáreklerin kórsetiwge háreket etken. Bulardı ol milliy epostan izleydi. Mısalı, Berdaq dástanlarınıń qaharmanları, Amangeldiniń, Aydos biydiń, Ernazar biydiń xalıq e rkinligi ushın alıp barǵan gúresleriniń dáreklerin,

«Qırıq qız», «Alpamıs» basqa da eposlardaǵı batırlıq, el-xalıqtıń erkinligi ushın gúres motivleri menen baylanıstıradı. Berdaqtıń hayal-qızlar obrazın jaratıwda xalıqlıq eposqa súyengenin aytadı. «Aqmaq patsha» dástanındaǵı Gúlim obrazı menen «Qırq qız» dástanındaǵı Gúlayım obrazın salıstıradı, Gúlimdi súwretlewde xalıq poeziyası dástúrlerinen paydalanǵanın kórsetedi. Berdaqtıń milliyligin ashıwda ádebiyatımızdıń saǵaları bolǵan eski túrkiy ádebiyattıń áhmiyetin kórsetedi. Berdaqtıń ayırım qosıqlarında Orxon-Enesey jazba estelikleriniń, Maxmud Qashqariydiń «Devanu luǵatit túrk» kitabınıń, Yusup has hajibtiń «Qutadǵu bilik» dástanınıń bar ekenligin aytadı. Berdaq shıǵarmalarınıń milliy belgileri retinde qaraqalpaq xalqınıń úrp-ádetleriniń, dástúrleriniń, úrdisleriniń, kiyim-kenshekleriniń, úy-úskeneleriniń súwretleniwin keltiredi. Taǵı bir milliy belgi retinde Berdaq shıǵarmalarınıń milliy tilde (qaraqalpaq tilinde) jazılǵanın keltiredi. Kitapta avtor Berdaq poeziyasınıń milliy belgilerin usı baǵdarda ashıp beriwge háreket etken.

I.Ótewlievtiń bul monografiyası, álbette, zárúrli kún tártibinde turǵan temalardıń birine baǵıshlanǵan. Kórkem ádebiyattıń milliyligi máselesi

65Ӛтеўлиев.И. Бердақ поэзиясының миллий ӛзгешеликлери. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1998.

66Ӛтеўлиев.И. XIX әсир қарақалпақ әдебиятының миллий ӛзгешеликлери. Әжинияз, Бердақ дӛретиўшилиги мысалында. Нӛкис, «Билим»,2005.

71

ásirese, milliy ǵárezsizligimiz jılları ádebiyattanıwdaǵı áhmiyetli máselelerden boldı. Mine, ilimdegi usınday zárúrli talaplardı orınlaw ushın joqarıdaǵı monografiya avtorı háreket etken. Biraq onı da eskertip ótiwimiz kerek, I.Ótewlievtiń «XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń milliy ózinshelikleri. Ájiniyaz. Berdaq dóretiwshiligi mısalında» degen monografiyasınıń áhmiyeti haqkında baspasózde qarama-qarsı sın pikirler bildiredi. Sınshılardıń birewleri monografiyanı ilimdegi jańalıq, áhmiyetli temanı ashıwǵa arnalǵan kerekli jumıs dep esaplaydı.67 Ekinshileri bul monografiyanı aldına qoyǵan wazıypaların orınlay almaǵan, ilimiy qunı tómen, sanasız jumıs dep biledi.68 Ádebiyatshı Q.Járimbetov bul jumıstı tómendegishe bahalaydı: «XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń milliy ózgesheligi máselesin monografiyalıq kólemde sáwlelendiriw háreketi boldı. Biraq bul temadaǵı monografiyanı (I.Ótewlievtiń monografiyasın- E.K.) sátli jumıslar qatarına qosıw qıyın. Sebebi, milliy ádebiyattıń baslı belgilerinen bolǵan milliy ruwxtıń, milliy xarakterdiń, milliy ideyalardıń sáwleleniwi, qaraqalpaq ádebiyatınıń basqa túrkiy ádebiyatlardan (ózbek, qazaq, túrkmen ádebiyatlarınan) milliy ózgeshelikleri menen ajıralıwı, basqa túrkiy ádebiyatlarǵa qosılmaytuǵın milliy kórkemlik dástúrleri sıyaqlı ózbek máseleler bul jumısta ilimiy-teoriyalıq máseleler ashıp berilmegen».69

Maqala avtorı joqarıda dizip ótilgen milliy ádebiyat ózgesheliklerin

XIX ásir qaraqalpaq poeziyası, tiykarınan Berdaqtıń poeziyası mısalında ashıp beriwge háreket etedi. Avtordıń teoriyalıq kózqarası boyınsha «Orta ásirlik ádebiyatlarda milliy belgiler anıq kórinbeydi, Nawayınıń «Farxad hám Shiyrin»

67Алымов Ә. Сейтжанова У. XIX әсир қарақалпақ әдебиятының миллий ӛзгешеликлери ҳаққында қунлы мийнет. «Еркин Қарақалпақстан», 18-май, 2006-жыл; Доспанов О, Сапаров К. О национальном своеобразии каракалпакской литературы. «Вести Каракалпакстане», 13-февраля, 2007год.

68Жәримбетов.Қ. Оразымбетов Қ, Сынасаң сынып кетежақ. (Ҳәзирги әдебияттаныўдағы айырым жумыслар туўралы) «Әмиўдәрья»,№4, 2007; Жәримбелов.Қ. XIX әсир қарақалпақ әдебиятының миллий ӛзгешеликлери ҳаққында гейпара ойлар. «Бердақ ҳаққында ҚМУ хабаршысы», №1, 141-144-бетлер.

69Жәримбетов Қ. XIX әсир қарақалпақ әдебиятының миллий ӛзгешеликлкри ҳаққында гейпара ойлар.

«Бердақ атындағы ҚМУ хабаршысы», №!,2009,141-бет;

72