MD hám PQJ / Berdaqtanıw ilimi tariyxına qısqasha sholıw
.pdf
múmkin bolmaǵan túsiniklkerdi muzıkanıń adam kewline jetkeretuǵının, budan lázzetleniw, ruwxlanıw júz beretuǵının muzıkalıq adamdaǵı baxıtlılıqtı, qapashılıqtı bayanlawǵa qábiletliligin tájiriybede kóp kórdi. Berdaqtıń pikirinshe muzıka real dúńyanı ózinde sáwlelendiredi. Ol óziniń emocional tásirligi menen adam sanasında aktiv sezimler payda etedi. Adamdı jasartıp, yoshlandıradı. Jaslıǵın, qızıqlı turmısların yadqa túsiredi, tolqınlanǵan sazdı tıńlap ómir, dúńya haqqında oylanıwǵa beriledi, adam ózine ideyalar, sezimler lázzetler aladı. Shayır bul pikirlerin
«Húrlimanǵa» qosıǵında kútá jaqsı bayanladı. Muzıka jaslardıń turmıstı estetikalıq qabıl etiwin, oǵan estetikalıq qatnasta bolıw qábiletliligin rawajlandıradı dedi»49
Berdaqtıń pedagogikalıq aǵartıwshılıq kózqarasları onıń jaslardı tariyxıy bilim, tariyxıy sanasezim menen tárbiyalaw máselesin geypara qosıqlarında,
«Shejire», «Aydos biy», «Amangeldi», «Ernazar biy», «Xorezm» poemalarında kóteredi. «Shayır jaslarǵa xalıq tariyxın bayanlap beriw ushın qaraqalpaq xalqınıń ótimshtegi tariyxın tereń úyrenetuǵın hám ullı
«Shejire»ni dóretti. Berdaqtıń «Shejire»si qaraqalpaqlardıń tariyxıysiyasiy hám xojalıq jumısların bayanlaytuǵın kóp ǵana materiallardı óz mazmunına jıynaǵan. Sonlıqtan da Berdaq óz xalqınıń tariyxshısı. Aǵartıwshılıq «Shejire»si arqalı qaraqalpaq xalqınıń áyyemgi dáwirlerinen baslap, XX ásirge shekemgi tariyxına baylanıslı tariyxshılırǵa kóp sanlı maǵlıwmatlar poetikalıq sóz benen berilgen úlken bir tariyxıy shıǵarmaǵa ol filosof shayır hám tariyxshı sıpatında óziniń pikirin
«Taqıyıq Shejiredur sózim» dep bayanlaydı». 50
Qaraqalpaqstanda pedagogika ilimin rawajlandırıwǵa úles qosqan belgili qánige pedagogika ilimleriniń doktorı, professor Ócerbay Áleov Berdaqtıń pedagogikalıq hám aǵartıwshılıq kózqarasların izertlew jumısın 1970-jıllırdan baslaǵan edi. Bul másele boyınsha ol bir qatar kitaplar, maqalalar járiyaladı. Onıń kandidatlıq dissertaciyası tikkeley Berdaqtıń aǵartıwshılıq, pedagogikalıq oy-
pikirirlerin izertlewge qaratılǵan |
e di. |
Ol |
1974-jılı |
«Педагогические |
взгляды Бердаха» (« |
|
|
|
|
49Әлеўов.Ӛ. Сол китапта.361-бет.
50Әлеўов.Ӛ. Сол китапта. 357-бет.
53
Berdaqtıń pedagogikalıq kózqarasları») degen temada kandidatlıq dissertaciya jaqladı. 1995-jılı «Становление и развитее педагогической мысли в Каракалпакстане. ( с древнейших времен до 30-годов ХХ века) degen temada doktorlıq dissertaciya jaqladı. Bulardan basqa ol kóp ǵana maqalalar jazdı: Berdaq jaslar tárbiyasında ortalıqtıń tásiri haqkında. ÓzRIAQQF xabarshısı №1, 1973, 9192 bb; Berdaqtıń pedagogikalıq kózqaraslarınan. (Qaraqalpaq tilindegi mekteplerdiń muǵallimleri ushın metodikalıq járdem. NókisTashkent, 1973, «ÓzRIAQQF xabarshısı», №4,90-92 betler. Berdaqtıń psixologiyalıq kózqarasları. «Ámiwdárya», №9,1973, 124-128 betler. Berdaqtıń estetikalıq kózqarasları hakqında. «Ámiwdárya», №12, 1974, 109-113-betler. Berdaqtıń aqıl hám bilimlilik haqqında. «Sovet Qaraqalpaqstan»,11-avgust, 1976. Berdaq shayır hám aǵartıwshı.
«Ámiwdárya», №1, 1977,117-121-betler. Shayırdıń jaslardı miynetke tárbiyalaw ideyaları. «Sovet Qaraqalpaqstanı» 25-avgust, 1977. Berdaqtıń adamgershilik haqqında násiyatları. «Jas leninshi» 6-sentyabr, 1977. Berdaq muzıka haqqında. «Sovet Qaraqalpaqstanı» 23-dekabr, 1977. Shayır jaslardıń ádepikramlıǵı haqqında. «Erkin Qaraqalpaqstan» 17-dekabr,1998 (Bekimbetov penen birge) hám basqa da maqalaları.
Solay etip, Ó. Áleovtıń «Qaraqalpaqstanda tálim -tárbiyalıq oylardıń qáliplesiwi hám rawajlanıwı» (1993) degen monografiyası hám onıń Berdaq shıǵarmaları tuwralı maqalaları, kitapshaları Berdaqtıń pedagogikalıq, aǵartıwshılıq, estetikalıq kózqarasların úyreniwge úlken úles boldı. Nátiyjede bul miynetler berdaqtanıw iliminiń sheńberin keńeytip, onı hár tárepleme rawajlandırıwda áhmiyetke iye boldı. Bul miynetler Berdaq shıǵarmalarınıń kóp mánililigin, tariyxıyjámiyetlik mazmunın házirgi zamandaǵı áhmiyetin keń túrde ashıwda járdemshi qural bolıp xızmet ete aladı.
54
Úshinshi bap
2000-jıllarda Berdaq poeziyasınıń jańa aspektlerde úyreniliwi
2000-jıllar Berdaq dóretiwshiligin izertlewde jańa basqısh boldı. Bul Berdaq shıǵarmaların hár qıylı aspektlerde úyreniw dawam etti. Sonıń ishinde janrlıq aspektlerde úyreniw jańa jolǵa qoyıldı. Berdaq lirikasın ádebiy janr sıpatında úyreniw máselesinde kórinerlik jumıslar islendi. Bir qatar monografiyalar, kóplegen maqalalar jazıldı., dissertaciyalar jaqlandı.51 Olarda XIX ásir qaraqalpaq poeziyasın, sonıń ishinde Berdaq poeziyasın janrlıq baǵdarda izertlew ámelge asırıldı.
3.1. Berdaq lirikasınıń janrlıq ózgeshelikleriniń úyreniliwi
Ádebiyattanıw iliminde, sonıń ishinde berdaqtanıw iliminde shıǵarmalardıń janrlıq ózgesheliklerin, tábiyatın, turaqlı belgilerin izertlew úlken áhmiyetke iye. Sebebi, kórkem shıǵarmanı belgili bir ádebiy janrdıń qáliplerine salıp, onıń baslı talapların basshılıqqa alıp jazıw, avtordıń ádebiy bilimin, teoriyalıq tayarlıǵın kórsetedi, sonıń menen birge ádebiyattıń ósiw, rawajlanıw dárejesin kórsetedi. Usı 2000-jıllarda Berdaq poeziyasın janrlıq aspektlerde úyreniw boyınsha bir qatar ilimiy jumıslar islendi. Solardıń ishinde filologiya iliminiń doktorı (2005-jıldan), professor Qurbanbay Járimbetovtıń jumısları ilimiyteoriyalıq dárejesiniń joqarılıǵı, aldına qoyǵan maqsetwazıypalarınıń tolıq orınlanıwı menen ajıralıp turadı.
XIX ásir qaraqalpaq lirikasınıń janrlıq qásiyetlerin izertlew jumısın 1990jıllarıaq basladı hám bul másele boyınsha 20 dan aslam maqalalar, kitapshalar shıǵarǵan edi. Mısalı, «Ashıq ziywar» kitapshasında ullı shayırdıń didaktikalıq lirikasınıń janrlıq qásiyetleri «Berdaqtıń násiyatları –biziń ruwxıy ǵáziynemiz»
(1998) kitapshasında ullı shayırdıń didaktikalıq lirikasınıń janrlıq tábiyatı izertlenedi. Bul kitapsha hám ayırım Berdaq máseleleri tuwralı maqalalar usı pitkeriw jumıstıń e kinshi babında
51 Жәримбетов Қ.XIX әсир қарақалпақ лирикасының жанрлық қәсийетлери ҳәм раўажланыў тарийхы. Нӛкис «Билим», 2004; Жәримбетов Қ. XIX аср қорақалпоқ лирикаси. Жанр хусусиятлари ва ривожланиш тарихи. Докторлик диссертация автореферати, Нукус 2005; Турдыбаев Қ. XIX аср қорақалпоқ адабиѐтида шеърлар (Жанр хусусиятлари ва тараққиѐти тарихи). Конд. дисс. Автореф. Нукус 2003.; Турдыбаев Қ. Дидактикалық шығармалар – руўхый байлығымыз. Нӛкис, «Билим», 2009.
55
sóz boldı. Qurbanbay Járimbetov 2000-jılları bul máseleni úyreniw boyınsha jedel jumıslar alıp bardı. Nókis, Tashkent, Ashxabad qalalarında kóplegen maqalalar shıǵardı. Onıń bul tema boyınsha kóp jıllıq izertlew jumıslarınıń nátiyjeleri «XIX ásir qaraqalpaq lirikasınıń janrlıq qásiyetleri hám rawajlanıw tariyxı» (Nókis, 2004) degen monografiyasında sáwlelendi. Monografiyada Kúnxoja, Ájiniyaz, Ótesh shayırlardıń lirikalıq shıǵarmalarınıń janrlıq qásiyetleri olardıń milliy kórkemlik saǵaları hám sol zamannıń ádebiy ortalıǵı menen tıǵız baylanısta izertlenedi. Bul shayırlar jasaǵan hám dóretiwshilik etken XIX ásirdegi tariyxıy hám mádeniy sharayatlardıń lirikalıq qáliplesiwine tásiri ashılǵan. Ásirese, sociallıq turmıstıń lirikada sáwleleniw sebeplerine keńirek toqtaǵan. Sociallıq turmıs, jámiyetlik hám siyasiy jaǵdaylar sáwlelengen lirikada, avtordıń kórsetiwi boyınsha, publicistikalıq pofos basım bolıp keledi. Máselen, Kúnxojanıń «Umıtpaspan», «Oraqshılar», «Túye e kenseń»,
«Yaranlar», «Shopanlar», «Oraqshılar», «Jetimlerdiń haqın jep qoyma», Berdaqtıń «Bıyıl», «Zamanda», «Salıq», «Xalıq ushın», « Jaz keler me», Ájiniyazdıń «Bardur», «Ellerim bardı», «Bozataw», «Kóriń», «Yaranlar»
h.t.b kóplegen qosıqlarında publicistikalıq belgiler hám sıpatlar basım bolıp keledi. Bul qosıqlarda turmıstıń konkret faktları, kúndelikli jaǵdaylar, Adam atları, geografiyalıq toponimikalıq atamalar anıq beriledi. Demek, bunday qosıqlar ocherklik qásiyetlerdi iyeleydi.
Izertlewshiniń kórsetkenindey Berdaqtıń hám basqa da shayırlardıń publicistikalıq qosıqlarında sol dáwirdiń, kúnniń máseleri keskin qoyıladı, sol kúnniń jaǵdayları real sáwlelendiredi… Biraq publicistikalıq qosıqlardaǵı sociallıq motivler, ocherklik qásiyetler kórkemestetikalıq talaplarǵa baǵınǵan halda, yaǵnıy kórkem fantaziya , kórkem obrazlar arqalı beriledi.52
Monografiyada Berdaqtıń hám onıń zamanlas shayırlarınıń kóplegen lirikalıq shıǵarmalarında adam ómirindegi kewilsizlikten, sátsizliklerden tuwılatuǵın ǵamlı, hásiretli nalıshqa tolı sezimler, ruwxıy daǵdarıslar beriledi. «Muńlı hásiretli sezimlerge tolı nalısh qosıqlardı XIX ásirdegi qaraqalpaq shayırları kútá kóp jazǵan. Sebebi, qaraqalpaq xalqınıń
52 Жәримбетов Қ.XIX әсир қарақалпақ лирикасының жанрлық қәсийетлери ҳәм раўажланыў тарийхы. Нӛкис «Билим», 2004.
56
awır jaǵdaylarǵa tolı turmısqa, zamanǵa narazılıǵı, shayırdıń ómirdegi daǵdarıslı momentler muńlı, hásiretli sezimlerdi oyatıp, qayǵılı mazmundaǵı qosıqlardı jazıwǵa túrtki bolǵan. Mısalı:
Dúnya dúnya bolǵanıń ba? Endi mennen qalǵanıń ba? Waqtıń jetpey solǵanıń ba? Óttiń be bastan ómirim. (Berdaq
«Ómirim».)
Berdaqtıń bul qosıǵında lirikalıq qaharman nalısh sezimlerin beriw arqalı bul dúnyaǵa zamanǵa narazılıǵın bildiredi, onıń jaqsı niyetleri, tatlı arzıw ármanları zaman tosqınlıqlarına soqlıǵısıp iske aspaydı. Sonlıqtan lirikalıq qaharmannıń júregi qayǵılı, ármanlı sezimlerge tolı»53
Izertlewshiniń pikiri boyınsha, bunday qayǵı-ǵam, muń-sher sezimleri menen suwǵarılǵan lirikalıq shıǵarmalardı nalısh qosıqları terminologiyalıq atama menen júrgiziliwi usınıs etedi. XIX ásir qaraqalpaq shayırlarınıń bunday qosıqlarına ellegiya degen atamadan góre nalısh dep ataǵan hám qolaylı , hám tematikalıq , ideyalıq mazmunǵa sáykes keledi, - dep tastıyıqlaydı izertlewshi óziniń monografiyasında. 54
Izertlewshiniń janrı boyınsha bul usınısı qaraqalpaq ádebiyattanıw iliminde sońǵı jańalıqlardan edi. Ol bunı Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq shayırlardıń muń-sher, nala sezimlerine tolı lirikalıq shıǵarmaların tallaw nátiyjeleri boyınsha aytılǵan. Usı monografiyada Berdaq hám basqa da shayırlardıń yumorsatiralıq qosıqlarınıń janrlıq ózgeshelikleri ashılǵan. Avtor dúnya ádebiyattanıw ilimi haqqında aytqan kórnekli ádebiyatshılardıń pikirin úyrenedi, olardıń jetiskenliklerin XIX ásir qaraqalpaq satirasın tabıslı qollanadı. Olardı ıqshamlap satiraǵa tómendegishe anıqlama beredi: « satira turmıstaǵı unamsız qubılıslardı, hádiyselerdi, waqıyalardı hám adamlardı kóbinese unamsız obraz arqalı súwretleydi. Satiralıq obraz mazmun menen formanıń, turmıs penen ideyaldıń sáykes bolmaǵan jaǵdayların ashıq-aydın ashıp beredi. .. Satiralıq
53Жәримбетов Қ.XIX әсир қарақалпақ лирикасының жанрлық қасийетлери ҳәм раўажланыў тарийхы. Нӛкис
«Билим», 2004.; 97-бет
54Жәримбетов Қ.XIX әсир қарақалпақ лирикасының жанрлық қәсийетлери ҳәм раўажланыў тарийхы. Нӛкис «Билим», 2004; 97-98 бетлер.
57
obraz ashshı til, ótkir, túyreme sózler menen jasaladı»55 usı teoriyalıq anıqlamanı avtor Berdaqtıń «Kálan usta», «Sıqmar eken», «Xojam», «Teris qaytqan», Kúnxojanıń «Umıtpaspan», «Túye ekenseń», «Sók sanar», Óteshtiń «Nuratdin», «Shermende» qosıqların tallaǵanda tabıslı qollanadı, olardaǵı satiralıq pafostı anıqlaydı, usı tiykarda satiralıq qosıqlardıń janrlıq tábiyatın belgileydi.
Sonıń menen birge bul miynette XIX ácir qaraqalpaq shayırlarınıń yumorlıq qosıqları da janrlıq joba da tallanǵan. Berdaqtıń «Altı qız»,
«Múyten», Ájiniyazdıń «Kerek», «Dúysen qándekli», «Ala qus» qosıqlarınıń yumorlıq negizi anıqlanǵan. «Juwmaqlap aytqanda, Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq, Ótesh shayırlardıń yumorı xalıq kúlkisi, házil-dálkegi menen tereń tamırlasqan. Olardıń yumorlıq qosıqları óziniń qızıqlı súwretlewleri, tatımlı tili menen ajıralıp turadı. Bul shayırlardıń yumorlıq shıǵarmaları XIX ácirdegi qaraqalpaq qosıǵın túr jaǵınan bayıttı.»56
Berdaq lirikasın janrlıq jaqtan klasifikaciya qılǵanda joqarı da tallap ótken didaktikalıq , publicistikalıq, nalısh, satira hám yumor janrları kóbirek kórinetuǵınlıǵı seziledi. Q.Járimbetovtıń óz jumısında lirikalıq bulardan basqa tariyp, ashıq qosıqları, báyitler, namalar ( xat qosıqları) náziyra qosıqları bar ekenin , sondayaq lirikanıń formalıq janrlarınan ǵázzel, muxallesler bar ekenligi, biraq, olar Berdaq dóretiwshiliginde ushıraspaytuǵının, kóbinese Ájiniyazda qollanatuǵının mısallar menen kórsetip bergen.
Ulıwma alǵanda, Q.Járimbetovtıń « XIX ásir qaraqalpaq lirikasınıń qásiyetleri hám rawajlanıw tariyxı» (Nókis, 2004) monografiyası XIX ásir qaraqalpaq shayırlarınıń lirikasın, sonıń ishinde Berdaq lirikasın janrlıq jaqtan izertlegen jańa jumıs boldı. Onda XIX ásir qaraqalpaq lirikası formalıq janrlar, mazmunlıq janrlar dep eki baǵdarda jiklenedi. Hár bir janrdıń payda bolıw, qáliplesiw procesin izertlegende sol janrdıń tariyxı, XIX ásirdegi qaraqalpaqlardıń tariyxıy, jámiyetlik, ekonomikalıq jaǵdaylar, mádeniy sharayatlar, ádebiy hám folklorlıq ortalıq esapqa alınadı. XIX ásirdegi lirikalıq janrdıń genitikalıq hám tariyxıy tamırları ashıp beriledi.
55Жәримбетов Қ.XIX әсир қарақалпақ лирикасының жанрлық қәсийетлери ҳәм раўажланыў тарийхы. Нӛкис «Билим», 2004; 145 бет.
56Жәримбетов Қ.XIX әсир қарақалпақ лирикасының жанрлық қәсийетлери ҳәм раўажланыў тарийхы. Нӛкис «Билим», 2004; 157 бет.
58
Olardıń xalıq poeziyasına hám eski túrkiy ádebiy saǵalarına barıp taqalatuǵınını anıqlanadı. XIX ásir qaraqalpaq poeziyasında Berdaq lirikası óziniń janrlıq anıqlıǵı, emocional hám ekspressiv qásiyetleriniń kúshliligi menen ajıralıp turatuǵının izertlewshi tallawlar menen dálillengen. Berdaq poeziyasınıń janrlıq tábiyatın, onıń genetikalıq tamırların, Shıǵıs lirikası menen kórkem -estetikalıq baylanısların izertlewde Q.Járimbetovtıń bul monografiyası salmaqlı ilimiy jańalıq boldı. Berdaq poeziyasın janrlıq jaqtan izertlewdi dawam etiwge jol salıp bergen jumıs boldı. Ol berdaqtanıw ilimine qosılǵan salmaqlı úles bolıp tabıladı. Usı jumıstıń izinen XIX ásir qaraqalpaq lirikasın janrlıq jaqtan izertlegen bir qatar dissertaciyalar, maqalalar, monografiyalar jazıldı. Olardan Q.Turdıbaevtıń
«XIX ácir qaraqalpaq ádebiyatında didaktikalıq lirika» (janr ózgeshelikleri hám rawajlanıw tariyxı) degen temadaǵı kandidatlıq dissertaciyasın (Nókis, 2005), izerlewshiniń usı dissertaciyasınıń tiykarında jazılǵan «Didaktikalıq shıǵarmalarruwxıy baylıǵımız» degen temadaǵı monografiyasın (Nókis,
«Bilim», 2009) atap kórsetsek boladı. Onda XIX ácir qaraqalpaq ádebiyatındaǵı didaktikalıq qosıqlardıń janrlıq ózgesheligi menen rawajlanıw tariyxı sóz etilgen. Bul máseleni ashıw ushın Q.Turdıbaev didaktikalıq janrdıń teoriyalıq máselelerine toqtaydı. Bul boyınsha ol kórnekli ádebiyatshılardıń oy-pikirlerin toplap, didaktikalıq ádebiyat yamasa aqıl-násiyat ádebiyatı, ilimiy, filosofiyalıq, morallıq, diniy h.t.b bilim hám ideyalardı kórkem formada sáwlelendiretuǵının kórsetedi. Sonıń menen birge ádebiyat óziniń quramına hár qıylı janrdaǵı shıǵarmalardı qamtıydı: didaktikalıq epos (qosıq penen jazılǵan tálimtárbiyalıq poemalar, dástanlar, povestler) sonday-aq didaktikalıq lirika (qosıq penen jazılǵan tereń mánili sózler, aqıl-násiyatlar, tımsallar h.t.b.) 57 bunnan soń monografiya avtorı XIX ásir qaraqalpaq shayırları Berdaq hám basqalardıń poeziyasında didaktikalıq lirikanıń milliy-kórkemlik dáreklerine toqtaydı. Bul saǵalardı avtor qaraqalpaq xalqınıń naqıl-maqallarınan, násiyat sózlerinen, termeleri menen tolǵawlarınan izlestiredi. Olarda berilgen didaktikalıq oypikirlerdiń Berdaq lirikasında dóretiwshilik usıllar menen sáwlelengenin ashıp beredi. Bunıń ushın Berdaqtıń «Balam», «Qashan ráhátlanadursań»,
«Jaqsıraq», «Bilgeysiz», «Xalıq ushın» qosıqları menen xalıq poeziyasında bir qatar naqıl-maqallar, aqıl-násiyat sózleri, termeler, tolǵawlardı salıstırıp
59 Турдыбаев Қ. Дидактикалық шығармалар – руўхый байлығымыз. Нӛкис, «Билим», 2009., 67 бет.
59
tallaydı.58 Izertlewshiniń tallawlarınan bir úzindi keltirsek, artıqmashılıq etpeydi. «Berdaqtıń qashan ráhátlanadursań» qosıǵında hár bir bántinde qálegen adam úlgi, ibarat alǵanday didaktikalıq oy-pikirler keńnen qozǵaladı. Mısalı, Berdaqtıń didaktikalıq qosıǵınıń birinshi bántinde shańaraq, neke, haddallıq máselesi sóz etilse, ekinshi bántinde el-xalıq, jámáát penen birge bolıw hám hár qanday ótirik, ǵıybat sózden awlaq júriw násiyat etiledi. Al, úshinshiden bolsa, hadal miynet etiw hám onıń jemisin aqılǵa uǵras túrde iship-jew máselesi qozǵaladı. Demek, didaktikalıq qosıqlarda kórkem oy-pikir bir neshe baǵdarda rawajlanadı. Solay etip, didaktikalıq qosıqlar lirikanıń basqa túrlerinen mazmunında bir neshe ádepikram máselelerin qozǵaw menen ózgeshelenip turadı.»59
Izertlewshi Berdaq násiyatlarınıń jáne biri dáreklerin Shıǵıs didaktikasınan izertleydi. Shıǵıs klasikleriniń baslı temalarınıń biri didaktika-aqıl-násiyat bolǵanı málim. Onı Axmad Yassawiy hikmetlerinde, Yusup Xas Hajibtiń «Qutadǵu bilik» dástanında Nawayınıń ǵázzellerinde,
«Xayrat ul abror» dástanında, Babaohim Mashrabtıń ǵázzelleri menen murabbalarında, Maqtımqulınıń qosıqlarında kóriw múmkin. Berdaq hám basqa da shayırlarınıń didaktikasınıń Shıǵıs didaktikası menen ideyatematikalıq, kórkemestetikalıq baylanısların ashıwǵa háreket etedi.
Usı jumıstıń sońǵı bóliminde avtor didaktikalıq lirikanıń qosıq qurılısı hám basqa da kórkemlik máselelerine toqtaydı. Bul máseleni sheshiwde ol tiykarǵı tallaw bazası etip Berdaq penen Ájiniyazdıń didaktikalıq shıǵarmaların aladı. Bólimde didaktikalıq qosıqlarda ushırasatuǵın ayırım toplamlardıń, stilistikalıq figuralardıń qollanılıw ózgesheliginde qarap ótiledi.
Solay etip, filologiya iliminiń kandidatı, docent Qonaqbay Turdıbaevtıń «Didaktikalıq shıǵarmalar-ruwxıy baylıǵımız» (2009) monografiyası hám usı temadaǵı kandidiatlıq dissertaciyası (2005) Berdaqtıń didaktikalıq shıǵarmalarınıń janrlıq qásiyetlerin ashıp beretuǵın jańa jumıslardan boldı. Bul jumıslar sonıń menen birge berdaqtanıw ilimine qosılǵan elewli úles boldı.
58Турдыбаев Қ. Дидактикалық шығармалар – руўхый байлығымыз. Нӛкис, «Билим», 2009., 19-32 бетлер.
59Турдыбаев Қ. Дидактикалық шығармалар – руўхый байлығымыз. Нӛкис, «Билим», 2009., 67 бет.
60
3.2. Berdaqtıń epikalıq shıǵarmalarınıń jańasha izertleniwi.
Ǵárezsizlik jıllarında Berdaqtıń epikalıq shıǵarmaları janr aspektinde jańadan izertlene basladı. Durıs, burınǵı dáwirlerde de Berdaqtıń epikalıq shıǵarmaları izertlendi. Máselen, N.Dáwqaraev, I.Saǵıytov, A.Murtazaev, H.Hamidov, A.Paxratdinov, hám basqalar Berdaq poemaların hár qıylı aspektlerde úyrendi, sonıń ishinde janr aspekti de belgili dárejede úyrendi. Bul boyınsha I.Saǵıytovtıń «Sahra búlbili»(1974), A.Murtazaevtıń «Berdaqtıń
«Aqmaq patsha» poeması, (1979), A.Paxratdinovtıń «Berdaq shayırdıń dástanlıq shıǵarmaları»(1979), monografiyaların atap kórsetiwge boladı. Olarda Berdaqtıń epikalıq shıǵarmalarınıń tariyxıy dárekleri, tariyxıy sharayatlar sıyaqlı másleler sonday-aq ádebiy miyras aspektinde dástannıń kimnen hám qashan jazıp alınǵanı, baspadan qashan shıqqanı sıyaqlı maǵlıwmatlıq máseleler kóterilgen. Usı jaǵdaylardı esapqa alǵan halda Berdaqtıń epikalıq shıǵarmalarınıń janrlıq qásiyetlerin izertleytuǵın jumıslar arnawlı túrde rásmiylestirilip kandidatlıq dissertaciyalar túrinde jas qánigelerge tapsırılǵan edi. Olar Berdaqtıń dástanlıq shıǵarmaların burınǵıday tariyxıyfilologiyalıq baǵdarda ǵana emes, al sol ádebiy janr aspektinde úyreniwdi maqset etip qoydı.
Ulıwma jumıslardıń biri jas izertlewshi Muhabbat Xalmuratovanıń «XIX ásir hám XX ásir basındaǵı qaraqalpaq ádebiyatında epikalıq janrlardıń evolyuciyası» degen temadaǵı kandidatlıq dissertaciyası boldı. Dissertaciyanı 2010-jıl, 28-may kúni Qaraqalpaq Mámleketlik Universiteti janındaǵı Qánigelestirilgen keńesinde jaqlandı. Izertlewdiń tiykarǵı maqseti XIX ásir hám XX ásir basındaǵı epikalıq janrdıń payda bolıwı hám rawajlanıw jolları, janrlıq qásiyetleri, olarda folklor dástúrleriniń qollanılıwı, epikalıq shıǵarmalardıń kompoziciyalıq dúzilisi, obrazlar dúzimi sıyaqlı máselelerdi úyreniw hám solar tiykarında ilimiy-teriyalıq hám ámeliy nátiyjelerge erisiw bolıp tabıladı. Usı maqsetlerdi orınlaw ushın izertlew avtorı M.Xalmuratova tómendegi wazıypalardı orınlaǵan:
• XIX ásir hám XX ásir basındaǵı qaraqalpaq ádebiyatında payda bolǵan epikalıq janrlardıń qásiyetlerin anıqlaǵan hám olardı tariyxıyteoriyalıq, kórkemlik aspektlerde analiz etiw;
61
•Epikalıq shıǵarmalardıń janrlıq qásiyetlerin olarda genetikalıq tamırlar menen baylanıslı halda úyreniw hám olardıń tipologiyalıq ózgesheligin anıqlaw;
•Epik janrlardıń rawajlanıw evolyuciyasın izertlertlew barısında XIX ásir qaraqalpaq klasik shayırlarınıń (Berdaq hám basqalardıń) sheberligin ashıw;
•XIX ásir hám XX ásir basındaǵı epikalıq shıǵarmalarda folklorlıq dástúrlerdiń qollanılıw usılların anıqlaw:
a)epikalıq shıǵarmalarda folklor usıllarınıń qollanıw ózgesheligin úyreniw;
b)epikalıq shıǵarmalarda folklorǵa tán syujet hám motivlerdiń qollanılıwın kórsetip beriw;
•Usı dáwir qaraqalpaq ádebiyatındaǵı epikalıq shıǵarmalardıń kompoziciyalıq belgilerin kórsetip beriw;
•Epikalıq shıǵarmalardı obrazlar dúzimi hám olarda xarakter elementlerin anıqlaw; 60
Dissertaciya «XIX ásir hám XX ásir qalpaqpaq ádebiyatında epikalıq janrlar evolyuciyası» dep atalǵan menen onda tiykarınan Berdaqtıń epikalıq shıǵarmaları tiykarǵı izertlew obekti boldı. Sebebi, XIX ásir qalaqalpaq ádebiyatında epikalıq shıǵarmalardı jazǵan shayır tiykarınan Berdaq bolǵan. Dissertaciya onıń «Amangeldi», «Aydos biy», «Ernazar biy»,
«Aqmaq patsha», «Kulen bolıs» dástanları janrlıq máseleler kózqarasınan tallanadı. Ulıwma dissertaciyanıń úlken bir bólegi Berdaqtıń epikalıq shıǵarmaların janrlıq jaqtan izertlewge arnalǵan. Sebebi, Berdaq XIX ásir qaraqalpaq shayırları ishinde dástan jazǵan birden bir talantlı shayır. Basqa shayırlarda ( Kúnxoja, Ájiniyaz, Ótesh, Gúlmuratlarda) dástan jazıw dástúri kórinbeydi. M. Xalmuratova Berdaqtıń epikalıq shıǵarmaların izertley otırıp, olardıń terminologiyalıq ataması máselesine jeterli kewil bóledi. Máselen, ádebiyatshılar arasında Berdaqtıń epikalıq shıǵarmaların birese dástan, birese poema dep ataw jaǵdayları da ushıraydı. Dissertaciya
60 Халмуратова М. XIX аср ва ХХ аср бошидаги қорақалпоқ адебиѐтида эпик жанрлар эволюцияси. Конд. Дисс. Автореф. Нукус 2010. 5-бет.
62