MD hám PQJ / Berdaqtanıw ilimi tariyxına qısqasha sholıw

obrazlı milliy oy-pikirlerdi júzege shıǵardı… Berdaq usı baǵdarda qaraqalpaq xalqınıń milliy kórkem ádebiy tilin qáliplestiredi. 33

I.Ótewlievtıń bul izertlew jumısı Berdaq poeziyasında milliy ózgeshelikti anıqlawǵa baǵdarlanǵan dáslepki arnawlı jumıslardan boldı.

Berdaq hám milliy ideyalar probleması professor Qabıl Maqsetovtıń maqalalasında da sáwlelengen.34 Qaraqalpaqstan hám Ózbekstan xalıq shayırı I.Yusupovta Berdaqtıń 170-jıllıq yubileyine arnalǵan maqalasında shayır poeziyasınıń ádebiyatımızdaǵı milliy ádebiyat etiwine áhmiyetine toqtap bılay dep jazadı: «Berdaq poeziyasınıń órisin keńeytip, tematikalıq hám janrlıq jaqtan onı túrlendirip, onıń xalıqlıq demokratiyalıq mánisin kúsheytip, gúressheńlik ruwx úrlep, oyshańlıǵın tereńletip, milliy ádebiyatımız dárejesine kóterdi. Máselen, «Aqmaq patsha» dástanı–bul burın bizde kórilmegen jazba ádebiyatınıń epikalıq dóretpesi. «Amangeldi»,

«Aydos biy», «Ernazar biy» jeke adamnıń ǵana emes, bálki xalıqtıń tariyxıy táǵdiriniń qaharmanlıq, tragediyalıq kórinisi. Bul shıǵarmalar hám

«Shejire», «Xorezm» poemaları alımlardıń Berdaqtı birinshi qaraqalpaq dep atawına negiz boldı. Mine, bul rawajlanıw ózgeshelikleri Berdaqqa deyingi ádebiyatımızda bolmaǵan edi. Onıń ústine Berdaqtıń dóretiwshiligi qaraqalpaq ádebiy tilin jetilistiriwde úlken orın tutadı.»35

Ádebiyatshılarımızdıń Berdaq poeziyasına milliylik máselesin izertlewge umtılıwda jańa ǵárezsizlik dáwiriniń úlken tásiri bar. Sebebi, ǵárezsizlik dáwiri ádebiyatınıń milliyligi máselesine jańasha qarawǵa, jańasha hám progressiv milliy ideologiya kontekstinde jantasıwǵa múmkinshilikler beredi. Bunıń dálili retinde Ózbekstan Prezidenti Islam Karimovtıń tómendegi sózlerin keltiriwge boladı: «…ajdodlarimizning bebaho merosi, milliy qadriyat va ańanalarimizga munasib bólishiga erishish yuksak fazilatli va komil insonlarni tarbiyalash, ularni yaratuvchilik ishlariga dávat qilish, shu muqaddas zamin uchun fidoyilikni hayot mezoniga aylantirish-milliy istiqlol mafkurasining bosh maqsadidir.»36

33Ӛтеўлиев И. Бердақ поэзиясының миллий ӛзиншеликлери. Нӛкис, «Қарақалпақстан,1998,22-бет.

34Мақсетов Қ, Бердақ ҳәм миллий ояныў дәўири. «Әмиўдәрья»,№6,1998.

35Юсупов И. Қарақалпақ х-алқының миллий мақтанышы. //Бердақ. Сайланды шығармалары. Нӛкис,»Қарақалпақстан»,1997,7-бет.

36Каримов И. Сўз боши. // Миллий истиқлол ғояси: асосий тушунча ва тамойиллар. Тошкент,

«Ўзбекистон»,2001,7-бет.

43

1997-jılı Berdaqtıń tuwılǵanına 170-jıl tolıwına baylanıslı bir qansha mádeniy, ádebiy, ilimiy ilajlar ótkerilgenligi haqqında joqarıda maǵlıwmat berilgen edi. Usınday ilajlardıń biri yubiley húrmetine basıp shıǵarılıp jámiyetshilikke usınılǵan Berdaqtıń jańa toplamları boldı. Bul toplamlarǵa burınǵı baspalarına salıstırǵanda bir qansha jıynaqlasqan, tekstologiyalıq jaqtan bir qansha islengen boldı. Usınday toplamlardıń biri 1997-jılı Nókis qalasında «Qaraqalpaqstan» baspasınan jarıqqa shıqkan «Berdaq. Saylandı shıǵarmaları» atamasındaǵı kitap boldı. Toplam Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan xalıq shayırı Ibrayım Yusupov hám Ózbekstan IA haqıyqıy aǵzası, filologiya iliminiń doktorı, professor H.Hamidovlar tárepinen baspaǵa tayarlanǵan. Olar Berdaqtıń hár bir shıǵarmasın qayta qarap, olar hár qıylı qosımtalardan tazalap etiwge háreket etken. Al, burınnan kóshirme qoljazbası bar shıǵarmaların sol qoljazba tiykarında toplamǵa kirgizilgen. Máselen, Berdaqtıń «Shejire», «Xorezm» poemaları qoljazba tiykarında berilgen. «Xorezm» poeması

Berdaqqa tiyisli emes dep burınǵı basılǵan toplamlarǵa kirgizilmegen edi. «Xorezm poeması haqkında kóp jıllıq disskusiyalardan soń ol usı toplamǵa Berdaqtıń haqqıyqıy shıǵarması sıpatında kirgizildi. Toplamdı dúziwshi hám tayarlawshılardıń biri xalıq shayırı Ibrayım Yusupov oǵan «Qaraqalpaq xalqınıń milliy maqtanıshı» degen temada alǵı sóz–maqala jazǵan. Maqalada avtor Berdaq miyrasınıń áhmiyetin kórsetedi, onı ele de ilimiy tiykarda tereń izertlew kerek ekenligi hám keleshektegi wazıypaları haqqında aytadı. «Gawhardı oǵan jabısqan basqa qosımtalardan tazalamaǵan shelli ol jilwalanbaydı. Sol degendey, Berdaqtıń hasıl miyrasların shań–tozańlardan, shóp–shardan arshıp, xalıqka shayırdıń gáwharday hasıl óz sózlerin beriwimiz lazım.»37

Usı yubileydiń múnásebeti menen Berdaq shıǵarmalarınıń jańa awdarması iske asırıldı. Bunnan burınǵı ózbek tilinde shıqqan Berdaq toplamlarınıń barlıǵı derlik Ózbekstan xalıq shayırı Mirtemir awdarmasında shıqqan edi. (1951, 1956, 1968, 1978, 1983-jıllarda). Berdaqtıń ózbek tilinde shıqkan eń sońǵı toplamı shayır hám talantlı awdarmashı Muzaffar Axmad awdardı.38 Awdarma toplamına ÓzIA akademigi, filologiya ilimleriniń doktorı, professor,belgili ádebiyatshı Baxtiyar Nazarov «Zaman

37Юсупов И. Қарақалпақ халқының миллий мақтанышы. // Бердақ. Сайланды шығармалары. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1997 ,9-бет.

38Бердақ. Танланган асарлар. Тошкент,»Ўзбекистон»,1998.

44

lashını» degen temada kiris sóz, maqala jazǵan.(3-5-betler). Jańa toplamǵa názer salǵanda awdarmashınıń Berdaq dóretiwshiliginiń anıq orginalında puqta úyrengenligin kóremiz. Biziń kózqarasımız boyınsha Muzaffar Axmad Berdaq shıǵarmaların tereń túsinip awdarǵan, onıń hár bir qatarı ústinde bas qatarıp originalǵa sáykes ózbekshelegen. Awdarmalarǵa názer salǵanda ózbek hám qaraqalpaq xalıqları tiliniń, ruwxıy dúnyasınıń, turmıs táriziniń, jasaw sharayatlarınıń, dúnya tanımınıń, kórkem oylaw, pikirlew usıllarınıń kútá jaqınlıǵın seziwge boladı. Mısalı, «Jaqsıraq» qosıǵın alayıq.

Aq buwdayı turıp, sulı sepkennen, Taza salı turıp, shigin ekennen,

Jansız qırıq kun qayǵı uwayım shekennen, Densawlıqqa bir kún shadlıq jaqsıraq.

Oq buǵdoyi turib suli sepkandan, Toza sholi turib kurmak ekkandan,

Bekor qirq kun qayǵu –hasrat chekkandan, Tan soǵlikka bir kun xandon yaqshirok.39

Bul mısalǵa qaraǵanda orginaldaǵı hám awdarmadaǵı leksikalıq quram tek jaqın ǵana emes, ol birdey, sózler tek fonetikalıq ózgerisler menen ajıraladı. Onıń ústine buwday, sulı, shigin egiw eki xalıqqa da birdey diyxanshılıq túrleri, kásipkári bolıp esaplanadı. Olardıń atamaları da birdey. Juwmaqlap aytqanda, Muzaffar Axmadtıń awdarǵan Berdaq shıǵarmaları originalǵa sáykesligi menen súysindiredi. Berdaqtıń ózbek tilindegi jańa awdarması Berdaqtı jańa áwladqa tanıtıwda úlken xızmet etetuǵın kitaplardan bolıp tabıladı.

39 Бердақ. Танланган асарлар. 16-бет.

45

2.3. Berdaq shıǵarmaları tariyxıy, jámiyetlik hám filosofiyalıq ilimler názerinde

Ótken ásirdiń 90-jıllarınan Berdaq miyrasın jámiyetlik, filosofiyalıq, tariyxıy ilimler kózqarasınan da izlendi. Sebebi, Berdaq tek ǵana kórkem sóz sheberi hám baqsı bolıp qalmastan, ullı oyshıl, tariyxshı bolıp tabıladı. Onıń kóplegen shıǵarmalarında jámiyettiń payda bolıwı, rawajlanıwı haqqında tariyxıy hám tereń filosofiyalıq oypikirler, xalıqlıq pedagogikaǵa súyengen tálimtárbiya haqqında oylar, etikalıq, estetikalıq kózqaraslar sáwlelengen. Berdaqtıń bunday kózqaraslardı jámiyetlik hám filosofiyalıq ilimler wákilleriniń dıqqatına ózine tartıp, izertlew obektine aynaldı. Olar tuwralı kóplegen maqalalar, kitapshalar, kólemli monografiyalar jazdı. Usınday izertlewlerdiń biri filosofiya ilimleriniń doktorı, professor Kárimbay Xudaybergenovtıń «Qaraqalpaqstanda jámiyetlik siyasiy hám filosofiyalıq oy-pikirlerdiń rawajlanıwı» («Развитие общестенное – политической и философской мысли в Каракалпакстане. XIX и начала ХХ веков» Нукус,»Каракалпакстан», 1990) degen kólemli monografiyası ( 19,75 baspa tabaq kóleminde). K.Xudaybergenov bunnan burın da XIX ásirdiń qaraqalpaq shayırlarınıń, sonıń ishinde Berdaqtıń jámiyetlik, filosofiyalıq oypikirleri boyınsha maqalalar hám kitaplar jazǵan edi: «Этические воззрения каракалпакских мыслителей XIX и начала ХХ веков» Нукус, 1967; Общественно –политические и философские вгляды каракалпакских мыслителей XIX и начала ХХ веков» Нукус,1975; «Berdaqtıń dúnyaǵa kózqarasınıń ayırım máselelerine». «Ámiwdárya» №12, 1975, 110-119- betler; «Qaraqalpaq demokrat shayırlarınıń etikalıq kózqarasları haqqında».

«Ámiwdárya»№10, 1976, 119-125-betler; «Berdaq qaraqalpaq xalqınıń ullı oyshılı». «Ámúwdárya» №11, 1977, 95-104-betler; Usı atamadaǵı maqala

«Berdaq haqqında sóz»toplamında (Nókis, 1987, 43-66- betler);,1987«Мировоззрение Бердаха». Нукус. Demek, bul keltirilgen miynetler

1990-jılları shıqqan kólemli monografiyanı jazıwǵa K.Xudaybergenov úlken tayarlıqlar menen kelgenligin kórsetedi. Monografiyada avtor Berdaqtıń filisofiyalıq kózqarasların úyreniwge úlken orın ajıratqan ( 108-171-betler). Onda Berdaqtıń ulıwma jaratılıs haqqında kózqarasların onıń «Izler edim» h.b qosıqların analizlew arqalı anıqlanǵan. Avtordıń tastıyıqlawı boyınsha Berdaq dúnyanıń jaratılısı haqqındaǵı máseleni obektivlik

46

idealizm poziciyasınan sheshken, yaǵnıy ol dúńyanıń materialistlik tiykarǵa iye ekenligin moyınlaydı, biraq álem eń dáslep quday jaratqan , sońınan ol materiallıq tiykarda rawajlanǵan dep esaplaydı. Bunıń dálili dúńyanıń quramı tórt elementten turatuǵını ( «Tórt nárse dúńya tórkini») , biraq onıń baslı quda ekenligi («Áwel haq insan bil bunı») keltiriledi. Orta ásirlik Shıǵıs ellerinde tórt element ( tórt unsurtopıraq, hawa, ot, suw) túsinigi dúńyanıń qurılısı, onıń materialdan turatuǵınlıǵı haqqında keń tarqalǵan túsinik edi. Berdaq usı tálimattı óz qosıqlarında sáwlelendirgenin avtor mısallar tiykarında kórsetedi. 40

Filosof izertlewshiniń kórsetiwi boyınsha Berdaq qudanı birlemshi, qalǵan barlıq jaratılıstı ekilemshi dep obektiv idealizm tálimatı tiykarında moyınlay otırıp, ortodoksal islamnıń hám onıń dúńyadaǵı ornı haqqında túsiniklerine qarsı shıǵadı. Ortodoksal islam wákilleriniń túsindiriwi boyınsha adam qudanıń jaratqan bendesi bolǵanlıqtan, ol ómir boyı qudanı bergen sızıǵı boyınsha júredi, táǵdirge tán beredi, óziniń jaman yaki jaqsı ıǵbalına qayıl boladı, Adam gúressheń emes, passiv maqluq sıpatında túsindiriledi. Al, Berdaqtıń shıǵarmalarında adam óz táǵdiri ushın gúresetuǵın, jámiyetlik jaǵdaylar, óziniń jekke táǵdiri haqqında oylanatuǵın, onı jaqsılawǵa háreket etetuǵın aktiv gúressheń obrazında súwretleydi. Mısalı, «Aqmaq patsha» dástanında Gúlim zorlıqqa, ádalatsızlıqqa qarsı gúressheń qız obrazında, «Ernazar biy» degi Ernazar xalıqtı izine ertip, milliy-azatlıq gúreske jámlestiredi hám pidayı siyasattı, gúressheń obrazında súwretlenedi. 41

Ilimpazdıń aytıwı boyınsha Berdaq filosofiyalıq temada arnawlı traktatlar yamasa miynetler jazbaǵan. Onıń filisofiyalıq pikirleri hár qıylı shıǵarmalarında kórkem obrazlar menen berilgen. Sonlıqtan onıń filosofiyalıq pikirlerin puqtalıq penen ayırıp qatarlardan tabıw kerek yamasa pútin shıǵarmanıń ideyalıq mazmunınan, qaharmanlardıń is-háreketlerinen ańlaw kerek.42

Monografiyada Berdaqtıń etikalıq kózqarasları «Jaqsıraq», «Xalıq ushın», «Bolǵan e mes», «Salıq», «Bıyıl» qosıqları hám ayırım

40Худайбергенова К. Развитие общественно-политической и философской мыслы в Каракалпакстане. (XIX и начало ХХ веков). Нукус,»Каракалпакстане»,1990,стр.195-196.

41Худайбергенов К. сол китапта.197-бет.

42Худайбергенов К. сол китапта. 195-бет.

47

dástanlardıń analizi tiykarında anıqlanǵan. Onda jaqsılıq hám jamanlıq, ádalatlıq, erkinlik, baxıt sıyaqlı etikalıq túsinikler kórkem obraz arqalı berilgen.

Sonday-aq bul miynette Berdaqtıń estetikalıq kózqarasları tuwralı da belgili dárejede izertlewler júrgizilgen. Berdaq shıǵarmalarınıń analizi tiykarında avtor shayırdıń gózzallıq hám sıqılsızlıq (jerkenishlilik), kóterińkilik, qaharmanlıq tragediyalıq hám komediyalıq degen estetikalıq kórinislerdiń kategoriyaların tabadı.

Ulıwma alǵanda professor K.Xudaybergenovtıń bul jumısı XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatınıń klasikleri, sonıń ishinde Berdaqtıń jámiyetlik, filosofiyalıq oy-pikirlerin ilimiy anıqlaw boyınsha berdaqtanıw ilimine qosılǵan salmaqlı úles boldı.

Ǵárezsizlik jılları Berdaq miyrasına tariyx ilimi kózqaraslarınan da izertlendi. Bul baǵdarda kóp ǵana maqalalar shıqtı, monografiyalar jazıldı. Olarda Berdaqtıń ullı oyshıl shayır sıpatında bildirgenin tariyxıy kózqarasları, keltirgen tariyxıy maǵlıwmatları tariyxıy dárekler menen salıstırılıp anıqlanadı. Sonday-aq ańızlıq maǵlıwmatlar da tariyxıy dárekler menen salıstırılıp, olardıń tariyxıy áhmiyeti ashıladı. Bul jumıslardıń ishinde belgili tariyxshı, professor Maqset Tilewmuratovtıń

«Qaraqalpaq poeziyası-tariyxıy dárek» degen monografiyası dıqkatqa ılayıq.

43 Qánige tariyxshınıń miyneti qaraqalpaq poeziyasınıń tariyxıy dárek ekenin dálillewge baǵıshlanǵan. Onda kóp sanlı tariyxıy, etnografiyalıq, ádebiy hám folklorlıq dáreklerge negizlenip qaraqalpaq xalıq dástanları, xalıq qosıqları, Jiyen Jıraw, Ájiniyaz, ásirese Berdaq Ótesh hám basqa da qaraqalpaq shayırlarınıń shıǵarmalarındaǵı tariyxıy maǵlıwmatlar, tariyxıy dárekler menen salıstırıp izertlenedi.

Kitaptıń úlken bir bólimi Berdaq shıǵarmalarındaǵı tariyxıy dereklerdi anıqlawǵa arnalǵan. Bul bólim «Qaraqalpaq xalıq tariyxı hám Berdaq shıǵarmaları» (35-289 bb) dep atalıp, ol 320-betlik kitaptıń tiykarǵı bólimin quraydı. Professor M.Tilewmuratov bul kitaptı islegenge shekem Berdaq dóretiwshiliginde tariyxıy dárekler máselesi boyınsha kóplegen maqalalar, hátteki ayırım kitaplar shıǵarǵan edi. Ol 1967-jılı «Произведение Бердаха как источник по историй каракалпаков» degen temada dissertaciya

43 Тилеўмуратов М. Қарақалпақ поэзиясы-тарийхый дәрек. Нӛкис, «Қарақалпақстан»,1994.

48

jaqlaǵan tariyx ilimleriniń kandidatı ilimiy dárejesin alǵan edi. Bunnan soń ol usı dissertaciyanıń tiykarında «Berdaq shıǵarmalarındaǵı tariyxıy dárekler» degen monografiyalıq jumısın shıǵardı.( Nókis, «Qaraqalpaqstan», 1968). Jáne de ol usı Berdaq hám tariyx teması boyınsha bir qatar maqalalar járiyaladı. Olardan tómendegi maqalalardı kórsetiw múmkin:

«Исследователь истории каракалпаков», 30-marta, 1963; «Бердак как историк»// «Вестник ККФАН УЗССР,1965, №4, стр.53-57; «Халқ тарихчиси»//ФАН ва турмуш»,2000, №4,22-23-bb. «Xalıq tariyxın izertlewde Berdaq shıǵarmalarınıń áhmiyeti», «Ámiwdárya» №2, 1968,122-125 bb.

«Ǵoruǵlı hám Berdaq shayır», «Вестник КК ФАН УЗССР», 1974,№4,113117- bb; «Shayır hám haqıyqatlıq», «Sovet Qaraqalpaqstanı» 6-yanvar, 1976; «Berdaq tariyxshı». «Вестник»;№4, 1985; «Óz dáwiriniń jılnaması»// «Berdaq haqqında sóz. ilimiy toplam. Nókis, 1987, 179-182 bb. Bul maqalalarda Berdaq dóretiwshiliginde qaraqalpaq xalqı tariyxınıń qanday dárejede sáwlelengeni anıqlanadı, Berdaq hám qaraqalpaqlar tariyxı máselesi ortaǵa qoyıldı.

«Qaraqalpaq poeziyasıtariyxıy dárek» monografiyasında avtor poeziyasın tariyxıy dáreklerdi izertlegende mına shártti basshılıqka aladı:

«Ótken tariyxıy dáwirlerdi jazıwdıń eń baslı shárti haqıyqatlıqtı jazıw bolıp esaplanadı. E ger shın haqıyqat bolsa, onıń shıǵarmaları da tariyxıy dárek bolıp xızmet ete aladı»44

Monografiya menen tanısqanda Berdaq shıǵarmalarınıń shınında tariyxıy maǵlıwmatlarǵa, dáreklerge bay ekenligin kóremiz. Sebebi, joqarıdaǵı tariyxshı ilimpaz aytqanınday, ullı shayır Berdaq óziniń aldına haqıyqatlıqtı jazıw wazıypasın qoyǵan. Bunı ullı shayırdıń ózi tastıyıqlaydı.

Shayır edim, kózimniń kórgenin jazdım, Kókiregimniń sezip bilgenin jazdım. 45

Biraq buǵan qarap poeziyadaǵı maǵlıwmatlardı hámmesi de tariyxıy dáreklerge súyengen dep juwmaq shıǵarıwǵa bolmaydı. Bul maǵlıwmatlardıń anıqlıǵı tariyxı, etnografiyalıq dárekler menen salıstırılsa ǵana júzege shıǵadı. Tariyxshı M.Tilewmuratov usı principte

44Тилеўмуратов. М.Қарақалпақ поэзиясытарийхый дәрек. Нӛкис, «Қарақалпақстан»,1994, 95-бет.

45Бердақ сайланды шығармалары. Нӛкис, «Қарақалпақстан», 1997,28-бет.

49

Berdaq shıǵarmalarındaǵı tariyxıy áhmiyetke iye maǵlıwmatlardı, dáreklerdi ajıratadı. Avtor Berdaq shıǵarmalarında xronologiya (waqıt, jıl esabı) máselesine kewil bólgenligi, olardı salıstırıp izertlegende durıs shıǵatuǵınlıǵı kórsetilgen. Biraq Berdaqta jıl esabı hijriy yamasa melodiy jıl esabı menen emes, al Oraylıq Aziya ellerinde burınnan keń tarqalǵan haywanatlar jıl esabı qollanılǵan. Usı jıl sanaǵına qarap Berdaqtıń shıǵarmalarınan Berdaqtıń óziniń tuwılǵan jılın, geypara qosıqlarınıń hám dástanlarınıń qashan jazılǵanlıǵı, ayırım waqıyalardıń qashan bolatuǵının anıqlawǵa bolatuǵınlıǵın tariyxshı ilimpaz kórsetip beredi.

Jumısta Berdaq «Shejiresi» hám onıń tariyxıy negizleri tuwralı máselege ayrıqsha kewil bólingen. Berdaq «Shejiresinde qaraqalpaqlardıń urıwlarınıń kelip shıǵıwı hám olardıń xalıq bolıp qáliplesiwi haqqında bay maǵlıwmatlar keltirilgen. Usı maǵlıwmatlardıń birazı ańızlıq, mifologiyalıq sıpatlarǵa iye bolsa, bir qanshası tariyxıy negizlerge iye. Izertlew avtorı usı maǵlıwmatlardıń tariyxıy dáreklerin izlep túrkiy xalıqlardıń, sonıń ishinde qaraqlapaqlardıń tariyxın izertlegen kórnekli tariyxshı alımlardıń miynetlerin úyrenedi. Berdaq keltirgen «Shejire» degi maǵlıwmatlardı V.V. Bartoldtıń, B.Dyugrekovtıń, P.P. Ivanovtıń, S.P. Tolstovtıń, T.A. Jdankonıń , S.K.Kamalovtıń miynetlerindegi qaraqalpaqlar tariyxı haqkındaǵı maǵlıwmatlar hám dárekler menen salıstıradı. (120-136 betler) olardıń ańızlıq hám tariyxıy negizlerin ajıratadı. Sonday-aq monografiyada ayırım syujetlerdiń hám olardıń qaharmanlarınıń ańızlıq hám tariyxıy negizleri ajıratıp berilgen. Mısalı, «Shejire»degi obrazlardıń biri Shıńǵıs xan hám tariyxıy Shıńǵıs xan arasındaǵı jaqınlıqlar hám ayırmashılıqlar joqarıda kórsetilgen tariyxıy, sonday-aq lingvistikalıq, folklorlıq izertlewlerdiń nátiyjelerine súyenip ashıp berilgen.

Monografiyanıń bunnan sońǵı bólimlerinde «Amangeldi», «Aydos biy», «Ernazar biy», «Xorezm» poemalarında sáwlelengen tariyxıy waqıyalar, adamlar, hár qıylı maǵlıwmatlar tariyx ilimi aspektinde úyreniledi. Olardıń tariyx penen baylanısı ashıp beriledi. Bunda avtor hár qıylı tariyxıy dáreklerge súyenip izertlew júrgizedi. Mısalı, Aydos biy, Ernazar biy kóterislerine baylanıslı poemalarda sáwlelengen maǵlıwmatlardı XIX ásirdegi Xiywa tariyxshıları Munistiń «Ferdausil iǵbol», Agahiydiń «Gulshani davlat» tariyxıy xronologiyalarına (jılnamalarına). Condayaq kórnekli tariyxshılar P.P.Ivanovtıń «Очерк истории каракалпаков», S.K.Kamalovtıń

«Каракалпаки в XVIIIXIX веках (Ташкент,1968), A.N.Samaylovichtıń

50

miynetlerindegi dáreklerge súyenip tallaydı. Xiywa xronikalarında Aydos biy, Ernazar biy háreketlerine unamsız baha berilip, olardı jaramas, elbuzar, hátteki qaraqshılar dep bahalaǵan bolsa, Berdaq olardı jaqsı adamlar dep bahalaydı. Mısalı, Aydos biy tuwralı Aydos degen ullı kisi, Aqırı ketti qoldan kúshi, Sheyit óldi Aydos baba dese, Ernazar biy tuwralı «Ǵoruǵlı bektey er edi, Qatarda qosa nar edi, Tolı jurtqa dárkar edi, Sheyit óldi Ernazar biy» dep rasmiy Xiywa pikirlerine qarsı unamlı pikirler beredi. Tariyxshınıń pikiri boyınsha Aydos biy hám Ernazar biy kóterilisleri haqqında dáslepki pikir bildirgen Berdaq bolıp esaplanadı, bul tariyx ilimi ushın áhmiyetke iye.46

Kitapta sonday-aq «Kulen bolıs», «Xorezm» poemaları tariyxıy dárekleri haqqında izertlewler berilgen. Ulıwma alǵanda M.Tilewmuratovtıń bul monografiyası Berdaq poeziyasınıń jáne bir qırın ashıp beredi. Bul miynet Berdaq poeziyasınıń tariyxıy negizlerin, ideyalıq mazmunın, realistlik súwretlew usılların qollanılıw dárejesin ashıw ushın jańa ilimiy dárek bolıp xızmet etedi. Sonlıqtan ol Berdaqtanıw ilimine qosılǵan elewli úles boldı dep esaplaymız.

Berdaq ullı oyshıl sıpatında jámiyetke tálimtárbiya máselesine de ayrıqsha itibar bergen edi. Ol óziniń tálimtárbiya, ulıwma pedagogikalıq, psixologiyalıq oy-pikirlerin kóplegen qosıqlarında, epikalıq shıǵarmalarında kórkem sáwlelendiredi. Sonlıqtan onıń pedagogikalıq kózqarasların usı máselege arnalǵan qosıqlarınan («Balam», «Nadan bolma» sıyaqlı), sondayaq basqa shıǵarmalarınan jıynap bir sistemaǵa túsiriw talap etiledi. Bunday juwapkerli hám qıyın jumısta orınlawǵa pedagogalım , pedagogika iliminiń doktorı, professor Óserbay Áleov qol urǵan. Ol

«Qaraqalpaqstanda tálimtárbiyalıq oylardıń qáliplesiwi hám rawajlanıwı» (Nókis, «Bilim»,1993, 504-betten ibarat) degen temada kólemli (31,5 baspa tabaq) monografiya jazdı. «Ilimpazdıń bul kitabında tariyxıyarxeologiyalıq, etnopedagogikalıq jáne arxivlik maǵlıwmatlar tiykarında, sondayaq alımlar menen shayırlıq, jaslar tárbiyası jónindegi kózqarasları negizinde Qarqalpaqstanda áyyemgi qáwimlik dáwirden baslap ásirimizdiń

46 Тилеўмуратов.М. Сол китапта. 227-бет.

51

xızmettiń ámeliy turmısta, adamlardıń ruwxıy dúńyasında qáliplesiw tariyxın uzaq dáwirlerden baslap XX ásirdiń 30-jıllarına shekemgi ortalıqta ilimiy sáwlelendiriw

bólimde pedagogalım Berdaq dóretiwshiliginde jaslarǵa tálim -

tárbiya beriw máselesine jaqsı itibar berilgen. Tárbiya arqalı adamlarda unamlı qásiyetler qáliplestiretuǵının, oy-órisi ósetuǵının, jámiyette óz ornın tabatuǵının

«Balam», «Ómirim», «Xalıq ushın», «Eken» degen qosıqlarında Berdaq kórsetip beredi. Berdaqtıń pikiri boyınsha «Balanı tárbiyalawdaǵı eń baslı maqset onıń keleshekte jámiyet, xalıq ushın paydalı azamat bolıp jetilisiwin qarastırıwdan ibarat. Bul ushın olardıń tárbiyasına úlken itibar menen qarawdı eskertti. «Balam» qosıǵında óz perzentin jıllı sezimler menen unamlı tárbiyalaǵanın basqalarǵa úlgi etedi. Usılay etkende perzent ataanasın húrmetlep sıylaydı, barlıq intası menen onıń maqsetli islerin dawam etedi, dep balalardıń aldına da «Ata-anańdı qádirle, ólgenińshe jaqsı sóyle» dep úlken wazıypalar qoyadı.48 Berdaq óziniń shıǵarmalarında jaslardıń el xızmetine jaraytuǵın azamat bolıp jetilisiwinde etikalıq tárbiyanıń ornı ayrıqsha ekenin kórsetedi. Bul máselede shayırdıń aǵartıwshılıq ideyaları, didaktikalıq oypikirleri alǵa shıǵadı.

Ullı shayır jaslardıń jetilisken bolıp shıǵıwında estetikalıq tárbiyanıń áhmiyetin ayrıqsha atap ótedi. Sebebi, kórkem sóz,caz , muzıka ónerleri insannıń kewil sarayın gózzallandıradı, onda jaǵımlı sezimler oyatadı hám olardı rawajlandıradı. «Bul máselede shayır muzıkanıń roline zor áhmiyet berdi. Jaǵımlı sazdıń subekttegi názik sezimlerdi oyatıp, ruwx baǵıshlaytuǵının, adamlardaǵı eń názik sezimtuyǵılardı túsindiriw múmkinshiligine iye ekenin biledi. Til menen bayanlaw

47Әлеўов.Ӛ. Қарақалпақстанда тәлим-тәрбиялық ойлардың қәлиплесиўи ҳәм раўажланыўы.(Қарақалпақ халқының педагокикалық тарийхы).Нӛкис, «Билим», 1993,4-бет.

48Әлеўов. Ӛ. Сол китапта.345-бет.

52