MD hám PQJ / Berdaqtanıw ilimi tariyxına qısqasha sholıw

qosıqlarınıń tásiri seziletuǵınlıǵın isenimli dárekler menen kórsetip beredi. 20

«Berdaq tvorchestvosı hám Mirtemir» dep atalǵan bóliminde óziniń jańalıǵı menen ajıralıp turadı. Onda Berdaq poeziyasın ózbek tiline awdarıp, onı ózbek xalqına keńnen tanıstırıwda kóp xızmetler etken. Ózbekstan xalıq shayırı Mirtemirdiń dóretiwshiligi Berdaq poeziyasınıń formaların, ırǵaqların bayqawǵa bolatuǵının tallawlar arqalı tiykarlap beredi. Ulıwma alǵanda ádebiyatshı B.Kurbanbaevtıń óziniń orginallıǵı menen, problemasınıń jańalıǵı menen ajıralıp turatuǵın miynet boldı.

Berdaq miyrasın ádebiy tásirler hám baylanıslar aspektlerinde qaraǵan itibarlı jumıslarınıń biri filologiya ilimleriniń doktorı, professor, ÓzIA nıń haqıqıy aǵzası Husniddin Hamidovtıń «Shıǵıs jazba derekleri hám

XIX ásir qaraqalpaq shayırları. «Ádebiy tásirler probleması» degen monografiyası boldı. (Nókis. «Bilim»1991). Kitapta XIX ásir qaraqalpaq xalıqlarınıń mádeniy turmıs dárejesi, olar oqıǵan, paydalapǵan kitaplar, qoljazba dárekler, qaraqalpaq shayırları ósken mádeniy hám ádebiy ortalıq, olar tásirlengen Shıǵıs shayırlarınıń belgili shıǵarmaları, paydalanǵan ádebiy dástúrleri haqqında keń maǵlıwmatlar berilgen. Jumısta

«Berdaq dóretiwshiliginde jazba dereklerdiń paydalanıwı» degen bir bólim Berdaq poeziyasında Shıǵıs kitabiy dástúrleriniń kórinislerin ashıwǵa baǵdarlanǵan.21 Jumıs bastan aqırına shekem Berdaqtanıw problemasın sheshiwge arnalǵanı menen, onda Berdaq ósken, shayır bolıp qáliplesken ádebiy ortalıq, Berdaq oqıǵan yamasa oqıwı múmkin bolǵan kitaplar, Berdaq tásirlengen Shıǵıs shayırları hám ózlestirgen ádebiy dástúrler anıq maǵlıwmatlar hám tekstlerdiń tallawları arqalı ashıp berilgen. Nátiyjede bul jumıs bunnan bılay izertlewge, ásirese onı ádebiy dástúrler hám baylanıslar aspektlerinde izertlewge sóz joq kóp paydasın tiygizedi. Avtor Berdaq dóretiwshiliginde kitabiy stildiń qáliplesiwi, jazba dereklerdiń roli tuwralı bılay jazadı: «Óziniń shayırlıq dóretiwshiligin kámalatqa jetkeriwde, sonıń menen birge revolyuciyaǵa deyingi qaraqalpaq ádebiyatın

20Қурбанбаев.Б. Сол китап. 74-77 бетлер

21 Ҳамийдов.Ҳ. Шығыс жазба дәреклери ҳәм XIX әсир қарақалпақ шайырлары. Нӛкис, «Билим», 1991, 189 209-бетлер.

33

jazba ádebiyat dárejesinde jetkeriwde Berdaq folklorlıq derekler menen bir qatarda jazba dereklerden de paydalandı. Jazba derekler, joqarıda aytılǵanday, shayırdıń tema tańlawında, óz shıǵarmalarında hár qıylı janrda jazıwında, shın syujetlik materiallarında, stillik ózgesheliklerinde, obraz jasaw usıllarında hám basqa da tarawlarda elewli orın iyeleydi. Berdaqtıń mayda janrdaǵı shıǵarmalarında hám irirek shıǵarmalarında jazba derekler diagrammaları san hám sapaqatıyası jaǵınan folklorlıq materiallar menen derlik bir qatarda turadı.

Qaraqalpaq jazba ádebiyatınıń negizin salıwshılardıń eń iri wákili bolǵan Berdaq óziniń tvorchestvosında folklorlıq hám jazba dereklerdiń materialların XIX ásirdegi basqa qaraqalpaqlarına qaraǵanda birin-birine jaqınlastırıp tvorchestvolıq qatnasta paydalanıp, qaraqalpaq jazba ádebiyatınıń tolıq qáliplesiwine baǵdar ashıp berdi.»22

Ǵárezsizliktiń eń dáslepki jılları joqarıda sóz etilgen Berdaq hám ádebiy tásirler menen ádebiy baylanıslar máselesine ádewir dıqqat kúsheydi. Usı másele boyınsha baspasózde bir qatar maqalalar járiyalandı. Bul boyınsha, ásirese, filologiya iliminiń doktorı, professor Kamal Mambetov ónimli isledi. Ol «Aliysher

Nawayı hám qaraqalpaq klasikleri» («Sovet Qaraqalpaqstanı», 17-may, 1991), «Nawayı hám Berdaq»(«Jas leninshi», 18iyuń,1991), «Berdaq hám tuwısqan xalıqlar ádebiyatı»(«Erkin Qaraqalpaqstan» 22-yanvar, 1998) degen atamalarda bir neshe maqalalar járiyaladı. Olarda tiykarınan Berdaq dóretiwshiliginiń Nawayı poeziyası menen tematikalıq, ideyalıq baylanısları haqqında sóz etiledi. Onıń maqalalarınıń nátiyjeleri «Nawayı hám qaraqalpaq ádebiyatı» (Nókis, «Qaraqalpaqstan»1991), «Ózbek hám qaraqalpaq ádebiy baylanısları» (Nókis, 1992) degen ilimiy ocherklerinde jámlendi. «Nawayı hám qaraqalpaq ádebiyatı» degen miynetinde K.Mambetov Berdaq dóretiwshiligi Nawayı dástúrleriniń kórinislerin baqlaydı hám bul máselege arnalǵan bólim ajıratadı. («Nawayıdan ashılǵan sawat» degen bólim. 16-33 betler). Bul bólimde ol Nawayınıń ideyalıq, tematikalıq dástúrleriniń Berdaq poeziyasında ushırasatuǵının dálilleydi. Mısalı, elxalıq, Watan, jaqsılıq, jamanlıq haqqında Nawayınıń oypikirleri Berdaqtıń «Xalıq ushın»,

22 Ҳамидов.Ҳ. Шығыс жазба дәреклери… 209-бет.

34

«Jaqsıraq», «Kórindi», «Bolǵan emes» h.t.b. qosıqlarındaǵı oypikirleri, ideyaları menen únlesetugın tekst mısalları menen salıstıradı. Izertlewshiniń pikiri boyınsha Berdaq Nawayınıń stilin, janrlıq formaların tolıq ózlestirip, óziniń poeziyasın engizgen emes. «Sebebi Nawayı tvorchestvosında janrlıq formaları Shıǵıs poeziyasında keń taralǵan ǵázzel, muxammes, masnawiy, musamman, mustazad, rubayı qusaǵan janrlar edi. Berdaq bul janrlardı da bilgen. Biraq bul janrlardıń hámmesi arablardıń aruz ólshemi tiykarında jazılatuǵını bolǵanı ushın da ol barmaq ólshemine tiykarlanǵan xalıq poeziyası úlgilerinen paydalandı.»23

Biraq «Buǵan qarap otırıp:» Berdaq Nawayıdan úyrene almaǵan» degen pikirdi aytıw natuwrı bolar edi, -dep dawam etedi izertlewshi… Ol Nawayını súyip oqıdı hám tereń túsindi. Berdaq ǵázzel, muxammesler de jazıwı múmkin edi. Biraq bul janrlar ol jasaǵan zamanda Orta Aziya hám Qazaqstannıń eń bilimli dep atalǵanı bólegi ushın ǵana zárúr janrlar edi. Sonıń da ol óz tvorchestvosın ápiwayı xalıq turmısı menen baylanıstırǵısı keldi. Usınday sebepler menen Berdaq Nawayı tvorchestvosın qunt penen úyrengende de ondaǵı xalıqtı súyiw, basqınshı toparlarǵa bolǵan narazılıǵı, ádalat hám muhabbat motivlerin ózinde tereń ózlestire otırıp, óz dáwiriniń sociallıq-ekonomikalıq jaǵdaylarına pútkilley qarsı pikirler bildirdi.» 24

K.Mámbetovtıń bul kitapshası 550-jıllıq yubileyine 1991-jılı baǵıshlanǵan. Sonlıqtan avtor onı publicistikalıq stilde ilimiy ocherk janrında jazǵan.

Berdaq shayır hám onıń tuwısqan túrkiy ádebiyatları menen baylanısı máselesi filologiya ilimleriniń doktorı, professor Karimbay Qurambaevtıń bir qatar ilimiy

«Maqtımqulı dástúrleri qaraqalpaq poeziyasında», «Túrkmen tili hám ádebiyatı» №1, 1992(Ashxabad); «Maqtımqulı hám qaraqalpaq shayırları»

№7, 1992(Ashxabad) «Мактымкулы и каракалпакская литературная среда».Ашхабад,№7, 1992. Alımnıń ádebiy baylanısları boyınsha izertlew jumıslarınıń nátiyjeleri «Kewil kewilden suw isher» (Nókis, 1993) degen

23 Мәмбетов К. Наўайы ҳәм қарақалпақ әдебияты. Нӛкис, «Қарақалпақстан»,1998,20-бет. 24 Мәмбетов К. Наўайы ҳәм қарақалпақ әдебияты. 28-бет.

35

ilimiy kitaplarına jámlestirdi. Atap ótilgen miynetlerde Berdaq poeziyasınıń Maqtımqulı dúrleri menen baylanısı máselesine de málim dárejede kewil bólingen.

Ádebiyatshı Q.Járimbetovtıń da bul másele boyınsha ayırım maqalalarında ózinshe baqlawlar bar. Mısalı, onıń túrkmen tilinde basılǵan «Ussatlardıń obutları» (Ustazlardıń úgitleri). Túrkmen – garagalpaq ádebiy xızmatdatshılıǵından nusga («Garagum» jurnalı, №6, 1998, Ashxabat) degen maqalasında Maqtımqulı menen Berdaq, Ájiniyazlardıń didaktikalıq qosıqlarınıń tematikalıq, ideyalıq, janrlıq jaqınlıqları mısallar menen salıstıradı.

Berdaq poeziyasınıń Shıǵıstıń ullı klasikleri menen ideyalıqestetikalıq baylanısları usı avtordıń «Идеи гуманизма в творчестве Бердаха» degen maqalalarında ilimiy derekler hám olardı tallawlar tiykarında isenimli ashıp berilgen.25 Sonday-aq ádebiyatshı Patima Allambergenova óziniń bir qatar maqalalarında (Berdaq dóretiwshiliginde Maqtımqulı dástúrleri). Ámir Temurdıń 660-jıllıǵına baǵıshlanǵan professoroqıtıwshılardıń hám studentlerdiń XX ilimiyteoriyalıq konferenciyasınıń materialları. II tom, Nókis,1996; «Maqtımqulını oqıǵanda» (K.Qurambaev penen birlikte)

«Ámiwdárya», №10, 1999, 93-102 betler) hám «Традиции Махтумкулы в каракалпакской литературе: (На материале каракалпакской литературой XIX

века)» degen temadaǵı kandidatlıq dissertaciyasında (Nókis, QMU, 1999) Berdaqtıń túrkmen ádebiyatınıń klasik shayırı Maqtımqulı menen ideyalıq, tematikalıq únlesleri shıǵarmalardıń analizleri tiykarında ashıp berilgen.

Ótken ásirdiń 90-jıllarında Berdaq miyrasın úyreniwdegi qáliplesken jańa baǵdarlardaǵı maqalalardan A.Murtazaevtıń «Nawayı hám Berdaq» («Sovet Qaraqalpaqstanı» 14-dekabr,1990), A.Shıxıyevtıń «Berdaq hám túrkmen ádebiyatı» («Erkin Qaraqalpaqstan» 28-oktyabr, 1998) degen miynetlerin kórsetiwge boladı.

Ótken ásirdiń 90-jıllarında Berdaq miyrasın úyreniwdegi qáliplesken jańa baǵdarlardıń biri bul shayırdıń sheberligin izertlew bolıp tabıladı. Bul másele burınları basqa miynetlerdiń ishinde e kinshi dárejeli obekt

25 Жәримбетов Қ. Идеи гуманизма в творчестве Бердаха. Общественные наука в Узбекстане, №8-9,1998, стр 37-42.(Рус тилинде)

36

sıpatında ústirtin qaralıp júrgen edi. Endi 90-jılları Berdaqtıń shayırlıq sheberligi probleması arnawlı izertlew obekti sıpatında úyrenile basladı. Berdaq dóretiwshiligin burınnan izertlep júrgen ádebiyatshı Aydar Murtazaev bul máseleni arnawlı izertlew obekti etip tańladı. Bul baǵdarda ol bir neshe maqalalar járiyaladı: «Klasikamızdıń biyik shıńı». //Berdaq tańlamalı shıǵarmaları. Nókis, 1987, 5-32- betler; Klasikalıq dóretpelerdiń avtorlıǵı hám «Aqmaq patshanıń janrlıq ózgesheligi haqqında» // Berdaq haqqında sóz. ilimiy maqalalar toplamı, Nókis,1987,116-145- betler; «Altın hár bir aytqan sózim».// «Erkin Qaraqalpaqstan», 23-oktyabr, 1991; «Klasik shayırlarımızdıń dóretiwshilik usılları»// «Erkin Qaraqalpaqstan»,3- oktyabr, 1998; h.t.b. bunnan soń A.Murtazaev «Berdaq shıǵarmalarında zamanagóylik hám sheberlik» degen temada bes baspa tabaq kóleminde monografiya shıǵardı. Onda ilimpaz Berdaqtıń shayırlılıǵın stillik, janrlıq, ideyalıq, tematikalıq ózgeshelikleri boyınsha ashıp beredi. Aydar Murtazaev «Мастерство Бердаха» degen temada óziniń usı izertlewleri tiykarında doktorlıq dissertaciya jaqlawı hám onı QMU qánigelistirgen keńesinde tabıslı jaqlap shıqtı. (13yanvar,1994). Bul Berdaqtıń shayırlıq sheberligi máselesi boyınsha jaqlaǵan dáslepki arnawlı dissertaciyalıq jumıs boldı. Jumısta Berdaqtıń ómir bayanı boyınsha jańa maǵlıwmatlar, shayırlıq shıǵarmaların xronologiyalıq belgili bir dáwirlerge bólip úyreniw máseleleri qaralǵan. Sonıń menen birge lirikalıq qaharman obrazların jaratıw boyınsha Berdaqtıń ózgesheligi, lirikalıq hám epikalıq obrazların jaratıwda Shıǵıs klasikası hám túrkiy poeziya dástúrlerin, sonday-aq milliy folklor úlgilerin utımlı paydalanıwı, olardı dóretiwshilik penen qayta islep sintezlep jiberiwi, Berdaq dóretiwshiliginde dástúr hám jańashılıqtıń kórinisleri isenimli ashıp berilgen. Ilimpaz belgili dárejede Berdaqtıń lirikalıq hám epikalıq shıǵarmalarına tekstologiyalıq analiz jasaydı. Usı tiykarda ol Berdaqtıń shıǵarmaları emes dep esaplanǵan «Kulen bolıs», «Xorezm» poemaların Berdaqtıń haqıyqıy shıǵarmaları dep esaplaydı hám óziniń qarsı pikirles opponetlerine dálilli juwap beredi26. A.Murtazaevtıń opponetleri bul poemalarǵa klasikalıq ayırmashılıq kózqaraslarınan jantasıp, Berdaq Kulen bolıstay ámeldar hám bay adamlardı unamlı obraz

26 Нурмухаммедов М, Есемуратов Г. Бердақ ҳаққында жаңа мағлыўматлар. «Қызыл Қарақалпақстан», 24сентябрь, 1954; Сағыйтов И. Бердақтың творчествосы. Нӛкис, 1958,110-бет; Муртазаев А. Мастерство Бердаха. Автореферат докт дисс. Нукус,1993,стр.19.

37

etip jırlamaydı dep esapladı. A.Murtazaev burınnan kiyatırǵan bunday pikirge qarsı shıǵadı. Onıń pikiri boyınsha «Kulen bolıs» poeması shayırdıń milliy maqtanısh sezimleri tiykarında dóregen. Ol xalıq arasınan Kulen bolıstay isker ámeldarlar shıqqanın qanaatlanıwshılıq penen qabıl etedi. Sebebi, olar úlken-úlken jerlerdi ózlestirip, gúmbezli jaylar saldıradı, olar biznesten xabardar isbilermen adamlar boldı, jumsaǵan adamlarına jaqsı mámlede bolıp, olardıń miynet haqısın waqtında berip turǵan. Sonlıqtan biz bul shıǵarmanı («Kulen bolıs» poemasın) shayırdıń óz dáwiriniń tariyxıy kórkem-estetikalıq talaplarına tezlik penen birge túsinemiz hám bunnan bılay onı usı kózqarastan úyreniwdi usınıs etemiz.

Bul, shınında da, Berdaqtı úyreniwde jańasha jantasıw bolıp tabıladı. Bunday jantasıw tek elimizdiń ǵárezsizlik alǵan jılları múmkin boldı dep esaplaymız. Juwmaqlap aytqanda filologiya iliminiń doktorı, Aydar Murtazaevtıń joqarı

da atalǵan monografiyası hám doktorlıq dissertaciyası Berdaq dóretiwshiligin úyreniwdegi jańasha jantasıwlardan hám jańa qádemlerden dep esaplaw múmkin.

Berdaq shayırdıń sheberligin úyreniwde basqa da monografiyalıq miynetlerdi atap ótiwge boladı. Máselen, filologiya iliminiń doktorı (1995jıldan) Ayımqul Pirnazarov «Berdaqtıń shıǵarmalarında qollanılǵan dóretiwshilik usıllar» (Nókis,1998) degen temada monografiyalıq jumıs jazdı. Onda ilimpaz Berdaq shıǵarmalarında qollanılǵan ayırım kórkem ámeller, usıllar tuwralı sóz etedi. Máselen, naqılmaqallardıń, portretler hám peyzajlardıń kórkem obraz jaratıwda qollanılıwı hám áhmiyeti haqqında mısallardı tallaw arqalı pikirler júritedi.

Joqarıda eslep ótilgen Berdaqtıń ayırım shıǵarmalarǵa avtorlıǵı tuwralı másele 90-jıllardıń aqırında geypara avtorlar jáne qayta aynaldı. Ádebiyatshı Aydar Murtazaev «Xorezm» poemasınıń Berdaqqa tiyisli ekenin dálillep jáne de bir neshe maqalalar jazdı. Olardan Berdaqtıń «Xorezm» dástanı haqqında («Erkin

Qaraqalpaqstan», 10-iyun, 1997), «Xorezm» («Ámiwdárya» № 9-10, 1997) maqalaların atap kórsetiwge boladı.

Usı máseleni qozǵap filologiya iliminiń doktorı 2000-jıldan Q.Bayniyazov ta bir neshe maqalalar jazdı. «Berdaqtıń «Xorezm» dástanınıń qoljazba nusqaları»(«Erkin Qaraqalpaqstan» 30-may, 1997) , «Taǵıda

38

Berdaqtıń «Xorezm» dástanı haqqında» («Milliy ádebiyatımızdıń bayteregi. ádebiy sın maqalalar toplamı» Nókis, 1998, 41-65-betler).

Bul máseleni bunnan burın ádebiyatshı A.Paxratdinov ta qozǵaǵan edi.

(«Berdaq shayırdıń «Xorezm» dástanı hám onıń tariyxıy táǵdiri haqqında»

//Ámiwdárya, №11, 1989, 88-90-betler)

Al, akademik H.Hamidov Berdaqtıń qoljazbaların til bilimi aspektinde hám tekstologiyalıq jaqtan úyreniwge arnalǵan monografiyasında «Xorezm» poemasınıń qoljazba tekstiniń fotokopiyasın keltiredi hám onıń («Shejire» dástanı menen birge) fonetikalıq, morfologiyalıq sıpatların beredi. Sonıń menen birge usı eki dástannıń tekstleriniń transkripciyasın hám rus tiline awdarma variantında beredi.

(H.Hamidov Рукописное наследие Бердаха. Монография. Нукус.»Bilim»1995).

Monografiyanıń izine kólemli (132-183 bb.) glossariy-Berdaq tiliniń túsindirme sózligi berilgen. Bul kitaptıń júzege keliwi Berdaqtı úyreniwshilerge bir qansha dárejede ámeliy járdem boldı hám Berdaqtanıw ilimine qosılǵan úles boldı.

Joqarıda keltirilgen miynetlerdiń avtorlarınıń bári de «Xorezm» poemasın Berdaqtıń avtorlıǵında shıǵarma dep esaplaydı hám ózleriniń bul27 poziciyasın óz imkaniyatlarına qaray múmkin bolǵan dárekler, maǵlıwmatlar, tallawlar menen dálilleydi. Solay etip uzaq jıllar (1954-jıldan baslap) kirgizilgen ilimiy dissertaciya nátiyjesinde «Xorezm» poeması anıq haqıyqıy avtorı Berdaqqa qaytarıldı. Bul berdaqtanıw iliminiń tariyxındaǵı jetiskenliklerden boldı dep esaplaw múmkin.

90-jıllardıń ishinde Berdaq dóretiwshiligi arnawlı akademiyalıq izertlew sheńberine tústi. ÓzRIA QQB N.Dáwqaraev atındaǵı til hám ádebiyat institutı ilimiy xızmetkerleri 70-80-jılları qaraqalpaq ádebiyatınıń tariyxın áyyemgi dáwirlerden baslap 1920-jılǵa shekemgi dáwirin izertlew obekti etip aldı hám onıń juwmaqların rus tilinde úlken monografiya etip shıǵardı. Usı jámáátlik kólemli jumısta Berdaq dóretiwshiliginiń sońǵı ádebiyattanıwtıń sońǵı jetiskenliklerin esapqa alıw menen izertlengen.28 (Berdaq dóretiwshiligi boyınsha izertlew avtorı f.i.d.,professor I.Saǵıtov). Izertlewde Berdaqtıń ómir bayanı boyınsha maǵlıwmatlar, shayır bolıp jetilisiw jolları kórsetilgen. Berdaq poeziyası kóbirek ideyalıq, tematikalıq

27История каракалпакской литературы. С древнейших времѐн до 1917 года. Ташкент,»ФАН» 1994.

28История каракалпакской литературы. Стр.200-245.

39

kózqaraslardan qaralǵan. Belgili qosıqları «Xalıq ushın», «Jaqsıraq», «Salıq», «Bıyıl», «Zamanda» h.t.b qosıqları XIX ásirdegi sociallıq turmıs kontekstinde qaraǵan. Berdaqtıń epikalıq shıǵarmalarınan «Rawshan», «Aqmaq patsha», «Shejire», «Amangeldi», «Aydos biy», «Ernazar biy» dástanları analizge tartılǵan. Olardıń tariyxıy, kórkemlik áhmiyeti aytılǵan. Solardıń ishinde Berdaqtıń avtorlıǵında ekenligi gúmanlı bolıp júrgen «Aydos biy» dástanı usı shayırdıń kólemli, tariyxıy hám kórkemlik áhmiyetke iye kórnekli shıǵarması dep esaplaydı.29 Biraq bunday tastıyıqlawǵa qarama-qarsı pikirlerde bar. Máselen, ádebiyatshılar M.Nurmuxammedov, G.Esemuratov, A.Karimov, I.Yusupov, Q.Bayniyazov, Q.Smamutovlar basqasha pikirde. Olar óz shıǵarmalarında «Aydos biy» poemasınıń Berdaqqa qatnası joq shıǵarma ekenligin dálillep, kóplegen argumentler, faktler, isenimli analizler keltiredi. Biz bul diskussiyanı tolıǵıraq hám keńirek túrde jumısımızdıń kelesi bólimlerinde sáwlelendiremiz.

Ulıwma bul kitaptaǵı Berdaqqa arnalǵan bólim I.Saǵıtovtıń 1974-jılı shıqqan

«Sahra búlbili» monografiyasınıń ıqshamlastırǵan túrin eske aladı.

1997-jılı Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi qararına muwapıq Berdaqtıń 170-jıllıq yubileyin ótkerdi. Yubileyge bilimlendiriw, dóretiwshilik ilim hám óndirislik jámáátlerden wákiller, sonday-aq Ózbekstan Respublikasınıń Jazıwshılar awqımı baslıǵı, Ózbekstan xalıq shayırı, Ózbekstan qaharmanı Abdulla Aripov, ÓzRIA akademigi Baxtiyar Nazarov, professor Abdiqádir Haysetmetov h.b lar qatnastı hám Berdaq dóretiwshiligi, onıń házirgi waqıttaǵı áhmiyeti, dúnya ádebiyatındaǵı ornı haqqında óz shıǵıp sóylewlerinde ashıp berdi. Yubileyge baylanıslı ótkerilgen konferenciyada Berdaq dóretiwshiliginiń hár qıylı problemaları boyınsha ilimiy bayanatlar islendi. Usı jıldıń ayaǵında Qaraqalpaq Mámleketlik Universiteti territoriyasında Berdaq milliy muzeyi ashıldı. Muzey arnawlı joybar boyınsha qurılıp, Nókis qalasındaǵı sońǵı arxitekturalıq jańalıqlardan bolıp esaplanadı. Onıń zalları hám ójireleri muzey eksponatları kórgizbe etiwge hám saqlawǵa arnalǵan. Házirgi waqıtta muzeyde qoljazba hám zat eksponatları jıynalǵan. Onda hár qıylı mádeniy, ádebiy, ilimiy ilajlar, konferenciyalar ótkerilip turadı, tariyx, ádebiyat

29 История каракалпакской литературы. стр. 225-230.

40

pánlerinen arnawlı sabaqlar ótkerildi. Berdaq muzeyi Nókis qalasındaǵı kórnekli imaratlardan bolıp, studentlerdiń súyikli ornına aynalǵan.

Berdaqtıń 170-jıllıq yubileyine baǵıshlap ótkerilgen konferenciya materialları tiykarında ilimiy toplam shıǵarıldı.30 Bul toplamda belgili qaraqalpaq ádebiyatshıları A.Paxratdinov, Yu.Paxratdinov, A.Pirnazarov, H.Hamidov, Q.Bayniyazov, T.Mámbetniyazov, I.Ótewliev h.t.b maqalaları basılǵan. Olarda Berdaq shıǵarmalarınıń izertleniw jaǵdayları, Berdaqtıń shıǵarmalarında gumanizm hám milliylik ideyalarınıń sáwleleniwi, Berdaq shıǵarmalarında realistlik súwretlewlerdiń qollanılıwı sıyaqlı máseleler kóterilgen. Sonday-aq toplamda Berdaqtıń «Shejire» hám «Xorezm» dástanları boyınsha jańa pikirler aytılǵan. (S.Bahadirova hám Q.Bayniyazov). Ulıwma bul toplam berdaqtanıw ilimine jańa oy-pikirler kirgizdi, jańa máseleler kóterip shıqtı.

Usı 90-jıllardıń aqırında Berdaq dóretiwshiligi hár qıylı teoriyalıq kózqaraslardan úyrenetuǵın izertlew jumısları kishi-girim kitapshalar túrinde baspadan shıqtı. Olardan filologiya iliminiń doktorı (2005-jıldan) Qurbanbay Járimbetovtıń «Berdaq násiyatları –biziń ruyxıy ǵáziynemiz» (Nókis, 1998) degen kitapshası dıqqatqa ılayıq. Avtor Berdaq násiyatların házirgi zaman talaplarınan kelip shıǵıp, shayır jasaǵan XIX ácirdegi tariyxıy, jámiyetlik ekonomikalıq sharayatlardı esapqa alǵan jaǵdayda ilimiy kópshilik usıl menen talqıyın etedi. Kitapshadaǵı jańalıq sonnan ibarat, eger de burın qaraqalpaq ádebiyatshıları Berdaqtıń didaktikalıq shıǵarmaların, etikalıq kózqarasların dinnen bólip alıp, hátteki oǵan qarama-qarsı qoyıp tallaǵan bolsa, Q.Járimbetovtıń pikiri boyınsha XIX ásir qaraqalpaq shayırlarınıń etikalıq pikirlerdiń ruyxıy súyenishi bolıp islam dininiń aqıydaları, islam filosofiyası, musılman parızları hám súnnetleri, payǵambar hádiyseleri, musılmanlardıń muqaddes kitabı bolǵan «Quran», járiya tártipleri xızmet etken.31 Avtor óziniń bul kózqarasın Berdaq, Ájiniyaz hám ózlerine ustaz esaplanǵan Maqtımqulı shıǵarmaların tallaw arqalı bildiredi. Olardıń lirikalıq qaharmanı jámiyettegi kúshli qatlamlardıń aldında haqıyqatlıqtı aytıwdan, olarǵa tuwrı joldı, haqtıń jolın siltewden tartınbaydı, kerisinshe bunı óziniń musılmannıń wazıypası, narazı dep

30Миллий әдебиятымыздың байтереги. Әдебий сын мақалалар топламы. Нӛкис, «Қарақалпақстан»,1998.

31Жәримбетов Қ. Бердақтың нәсиятлары –бизиң руўхый ғәзийнемиз. Нӛкис, 1998,7-8 бетлер.

41

biledi... Demek, Berdaq penen Ájiniyaz ózleriniń didaktikalı shıǵarmalarında el basshılarınan xalıqtıń jaǵdayına durıs názer salıwdı, qazıdan ádil húkim shıǵarıwdı, baq-dáwletli adamlardıń qayır-saqawatlı bolıwdı qatań talap etkende, payǵambar násiyatlarınan, sharayat zańlarınan ruyxıy azıq aladı, olardı haqıyqıy tirek etedi. 32

Usı jılları Berdaq dóretiwshiliginiń milliy ózinshelikleri málim dárejede dıqqat awdarıla basladı. Filologiya iliminiń kandidatı Ibrayım Ótewliev usı máselege baǵıshlanǵan «Berdaq poeziyasınıń milliy ózinshelikleri» (Nókis,

«Qaraqalpaqstan»,1998) degen atamada 3,5-betler kóleminde ilimiy jumıs járiyaladı. Jumısta avtor Berdaq shıǵarmaların ádebiyatta milliylik ideyalarınıń sáwleleniwi kózqarasınan úyreniwge háreket etken. Avtor Berdaqtıń lirikalıq hám epikalıq shıǵarmaların usı kózqarastan tallap, olardı qaraqalpaq xalqınıń milliy sana-sezimlerin, e risken jetiskenliklerin kórsetedi. Bul boyınsha tómendegi juwmaqlarǵa keledi:

«Juwmaqlastırıp aytqanımızda Berdaqtıń qaraqalpaq xalqınıń milliy ózinsheliklerin oǵada tereń sáwlelendirgen milliy shayırı bolıp jetisti. Birinshiden, qaraqalpaq shayırlarınıń tariyxıy tamırlarına, milliy ózgesheliklerine iye xalıq, óz aldına millet ekenligin kórsetedi…

Ekinshiden, tuwılǵan mákan, óz eliń, ósken jerińdi bil, súy qádirle dep úyretti. Ata-babam jasaǵan jer, kindik qan tamǵan hasıl topıraq, ádiwli Watandı qásterlewdi alǵa tuttı.

Úshinshiden, millettiń ruwxıy dúńyasın ashtı, onıń tariyxtaǵı jámiyettegi áhmiyetli ornın kórsetip berip, bul arqalı (ulıwma adamzattıń) túrkiy xalıqlar mádeniyatı, mádeniyattıń rawajlanıwına biybaha úles qostı. Tórtinshiden, xalıqtıń milliy dástúrlerin, úrp-ádetlerin turmıs ózgesheliklerin,

dúnya tanımı kózqarasların tolıq kórsetip berdi…

Besinshiden, qaraqalpaq xalqın barlıq milliy ózgeshelikleri, ayırmashılıqları menen dúnyaǵa tanıttı. Xalqımızdıń qaytalanbaytuǵın milliy obrazın hám xarakterin jasadı. Qaraqalpaq degen xalıqtıń milliy portretin sızdı.

Atınshıdan, Berdaq xalıqtı jaqsı biledi. Óz ana tilinde xalqımızdıń ózine tán bolǵan milliy ózgesheliklerin júzege shıǵaradı…. Kórkem

32Сол китап. 8-бет.

42