MD hám PQJ / Berdaqtanıw ilimi tariyxına qısqasha sholıw

dawamında izertlewler júrgizip, ol boyınsha doktorlıq dissertaciya jazdı hám onı 1951-jılı Moskvada Shıǵıstanıw institutında tabıslı jaqladı. Onıń bul dissertaciyasınıń tiykarǵı bólimin Berdaqtıń dóretiwshiligi quraytuǵın edi. Usı dissertaciyanıń tiykarında 1959-jılı Tashkentte «Очерки по истории дореволюционной каракалпакской литературы» degen kólemli monografiyası basılıp shıqtı. Ol 1961-jılı Nókiste «Revolyuciyaǵa shekemgi qaraqalpaq ádebiyatı tariyxınıń ocherkleri» degen atamada qaraqalpaq tilinde basılıp shıqtı.

1950-jıllardaǵı berdaqtanıw ilimindegi tabıslardıń biri belgili ádebiyatshı I.Saǵıytovtıń izertlewleri boldı. Ol usı jıllarda «Berdaq-ullı patriot shayır» («Qızıl

Qaraqalpaqstan» №158, 1950j), «Berdaq-qaraqalpaq ádebiyatınıń tiykarın salıwshı» («Sovet Qaraqalpaqstanı» 27-dekabr 1954-j),

«Qaraqalpaq xalqınıń ullı demokrat shayırı» («Berdaq» toplamı 1950j),

«Qaraqalpaq xalqınıń kórnekli demokrat shayırı» («Berdaq» Tańlamalı shıǵarmalar toplamı, 1956j), «Berdaqtıń jámiyetlik – siyasiy kózqarası tuwralı» («Sovet Qaraqalpaqstanı» №9, 1958j), «Berdaq shıǵarmalarında hayal-qızlar obrazı» («Sovet Qaraqalpaqstanı» 21-dekabr 1958j), «Berdaqtıń

«Aqmaq patsha» dástanı tuwralı» («Qaraqalpaq ádebiyatı hám iskustvosı» jurnalı,

№2 1955j) hám basqa da maqalaları usı on jıllıqta berdaqtanıw iliminiń

«Berdaqtıń tvorchestvosı» degen temadaǵı monografiyasına tiykar bolıp xızmet etti. I.Saǵıytovtıń bul miynetleri Berdaq dóretiwshiligi boyınsha dáslepki arnawlı hám sistemalı túrde alıp barılǵan tabıslı ilimiy izertlewlerden boldı desek durıs boladı.

Sonıń menen birge bul jumıslar sol waqıttıń, yaǵnıy 50-jıllardıń ilimiy miynetlerine tán kemshiliklerden de azat emes. Bunı ilim sınshıları óz jumıslarında atap ótedi. Mısalı, filologiya ilimleriniń doktorı, professor S.Axmetov, I.Saǵıytovtıń «Berdaqtıń tvorchestvosı» monografiyasındaǵı (1958) ayırım kemshiliklerdi atap kórsetken: «Kitapta kózge túsetuǵın belgili kemshilik onıń kompoziciyasına baylanıslı. Avtor shayırdıń tvorchestvosın tematikalıq jaqtan kóbirek alıp qaraǵan. Bul bir jaǵınan konkret bolǵanı menen, ekinshi jaǵınan, pikirlerdiń shashırandı bolıwına alıp kelgen, al shayırdıń tvorchestvosınıń evolyuciyasın jeterli

13

ashıp bere almaydı. Jumıstaǵı «Erkebay» poeması jóninde avtor menen kelisiw múmkin emes, óytkeni bul shıǵarmanı Berdaqtiki dep keltirilgen dálilleri ústirtin hám isenimsiz. Onıń ústine bul shıǵarmada Berdaqqa tán bolǵan shayırlıq sheberlik, kórkemlik jetispeydi, al jeńil kúlki basım. Bizińshe bul shıǵarma haqqında M.Nurmuxammedov penen G.Esemuratovlardıń pikiri durıs dep oylawǵa boladı (olar bunı X.Rambergenniń óziniń dóretkeni dep tastıyıqlaydı –A.S.)5 Bul jerde M.Nurmuxammedov, G.Esemuratovlardıń «Berdaq haqqında jańa maǵlıwmatlar» («Qızıl Qaraqalpaqstan» gazetası, №191, 1954-jıl) degen maqalası kózde tutılǵan.

Biraq usınday ayırım kemshiliklerine qaramastan I.Saǵıytovtıń «Berdaqtıń tvorchestvosı» monografiyası 1950-jıllardaǵı berdaqtanıw iliminde, sóz joq, salmaqlı jetiskenliklerden boldı.

Sóz etilip atırǵan 50-jıllardaǵı Berdaqtı úyreniwdiń jáne bir ózgesheligi sonda, ilimniń bul tarawınıń N.Dawqaraev, Q.Ayımbetov, I.Saǵıytovlar sıyaqlı tájiriybeli ádebiyatshılardan basqa jas ilimpazlar da aralasa basladı. Olar óz maqalalarında Berdaqtıń ómiri hám dóretiwshiligine baylanıslı hár qıylı bahalı maǵlıwmatlardı, jańa tabılmalardı, pikirlerdi járiyaladı. Mısalı, M.Nurmuxammedov, G.Esemuratov

«Berdaq haqqında jańa maǵlıwmatlar» («Qızıl Qaraqalpaqstan» gazetası №91, 1954j), M.Nurmuxammedov «Предисловие» 1957j 3,8 betler, A.Artıqkarimov «Berdaq tuwralı ańız áńgimeler» («Sovet Qaraqalpaqstanı» №249, 1957j), «Berdaqtıń burın járiyalanbaǵan qosıqları haqqında qısqasha maǵlıwmatlar» («Sovet Qaraqalpaqstanı» №11, 1958j),

«Berdaqtıń áwladları» (A.Paxratdinov penen birge «Ámiwdárya» jurnalı №4 1958j), S.Axmetov «Berdaq tuwralı kritikalıq maqalalar hám olardıń xarakteri» («Qızıl Qaraqalpaqstan» №183, 1954j), «Berdaqtıń tvorchestvosı haqqında monografiya» («Советская Каракалпакия» №74, 1958j), «Темы исследование о Бердахе» (Советская Каракалпакия» №81, 1958j), «Berdaq shıǵarmalarında hayal-qızlar teması» («Jas Leninshi» №99, 1953j), «Berdaq ijodi haqida monografiya» («Оzbekiston madaniyati» №85, 1959j), B.Ismailov

«Berdaq shayırdıń dańqı» («Sovet Qaraqalpaqstanı» 18-dekabr 1957j),

5 Ахметов С. Қарақалпақ әдебий критикасы ҳәм әдебият илиминиң тарийхынан. Нӛкис, «Қарақалпақстан»,

1980, 94-бет

14

Q.Maqsetov «Berdaq hám folklor» («Ámiwdárya» jurnalı №1, 1958j) degen atamalarda maqalalar járiyalap berdaqtanıw ilimine belgili dárejede óz úleslerin qostı. Bul maqalalar Berdaq hám onıń dóretiwshiligi haqqında ilimiy dáreklerdi bayıttı, túsiniklerdi keńeytti, Berdaqtıń burınǵı baspalarında jiberilgen qátelerdi dúzetiwdi usındı.

Sonı da aytıw kerek, Berdaq miyrasın izertlew bárhama bir tegis keshken joq. 50-jıllardıń birinshi yarımında Berdaqtı izertlewdiń geybir qaramaqarsılıqlar, kelispewshilikler, shayır miyrasın biykarlawǵa urınıwlar júz berdi. Mısalı Q.Muratov, N.Narenov, A.Savickiy degen avtorlar milliy, mádeniy hám ádebiy miyrastıń túpkilikli mánisin esapqa almay onıń ústine qaraqalpaq xalqınıń milliy mádeniy miyrasınıń ózgesheliklerin jeterli úyrenbey turıp, milliy mádeniy miyrasımız bolǵan «Alpamıs», «Qoblan»,

«Máspatsha» dástanların, Berdaqtıń dóretiwshiligine nigilistilik (biykarlawshılıq) kózqarastan jantasıp, olarda úlgi alarlıq sıpatlar joq, sebebi olarda suwretlengen baslı qaharmanlar tek joqarǵı qatlam wákilleri dep tastıyıqladı. «Bular arasında A.P.Savickiydiń pikirleri ayrıqsha óziniń birjaqlamalılıǵı hám tendenciyalılıǵı menen xarakterlenedi. Ol hesh qanday tiykarsız túrde «Alpamıs» eposın pútkilley xalıqqa jat epos dep tastıyıqladı… Al A.Savickiy Berdaqtıń tvorchestvosı boyınsha ózgeshe baǵıttı tuttı, ol ullı shayırdıń ayrıqsha dóretiwshilik uqıbına gúmanlanıp qaradı, ol shayırdıń kópshilik shıǵarmalarınıń qoljazba nusqasınıń joqlıǵına súyenip, Berdaqtıń avtorlıǵın joqqa shıǵarıwǵa háreketlenedi. Savickiydiń

«Qaraqalpaq kúndeligi» degen kólemli maqalası Tashkentte shıǵatuǵın «Звезда Востока» jurnalında (№12, 1953j hám №1,2 1954j) daǵazalandı. Uzınnan-uzaq maqalada avtor Berdaqtı klasik shayır emes, al tvorchestvosı oǵada qaramaqarsılıqlı, reakcion baǵıttaǵı shıǵarmalardıń avtorı boldı, Berdaq kanislamizm baǵıtındaǵı diniy mistikalıq shayır edi dep bahaladı. Tilekke qarsı, Berdaqqa tán bolǵan demokratiyalıq, tereń xalıqlıq ideyalardı kórgisi kelmedi, onı ádebiy tariyxınan shıǵarıp taslawǵa umtıldı. Onıń maqalalarınıń mazmunınan avtordıń jat pikirleri ańlasılıp turadı…

A.Savickiy hám onıń menen pikirles bolǵan Bektemirov, Narenov, Muratov, Sanıchevlardıń «miynetlerinde» N.Dawqaraevtıń kemshilik,

15

qáteliklerin kritikalaw lozungası astında qaraqalpaq ádebiyatınıń ideyası turǵanlıǵın kóriw qıyın emes edi6.Biraq bul nigilistlik baǵıttaǵı niyeti dúziw emes ádebiyatshısımaqlardıń Berdaqtı biykarlawǵa urınıslarına tez arada soqqı berildi. 1954-jılı sentyabr ayında Qaraqalpaqstan Respublikası hám tuwısqan respublikalar ilimpazlarınıń qatnasıwı menen ilimiy konferenciyalar ótkerildi. Onda Berdaqtı izertlewde júz bergen ayırım qáte hám kemshilikler qaralandı, Berdaqtı izertlewde jol-jobalar hám jańa wazıypalar belgilendi.

Solay etip, 1950-jıllar Berdaqtıń miyrasların jıynaw, basıp shıǵarıw hám úyreniw boyınsha jańa ilimiy kúshler kelip qosıldı. Bul jıllarda Berdaqtı úyreniw boyınsha jańa maǵlıwmatlar dárekler qosıldı, bazı bir teoriyalıq pikirler payda boldı. Nátiyjede 50-jılları berdaqtanıw ilimi tolıq qáliplesti hám jańasha rawajlanıwǵa baǵdar aldı dep aytıwǵa boladı.

6 Ахметов С. Қарақалпақ әдебий критикасы ҳәм әдебият илиминиң тарийхынан. Нӛкис «Қарақалпақстан»,

1980, 89-90 бетлер

16

1.2. 1960-80 jıllarda Berdaqtıń izertleniwi

Bul jıllarda Berdaqtıń shıǵarmaların jańadan izlestiriw, jańa ekspediciyalar shólkemlestiriw, Berdaq toplamların jańa tabılmalar menen tolıqtırıw, olardı baspadan shıǵarıw dawam ettirildi. egerde bul is 1930jılları tańnan baslanǵan bolsa, 60-jılları berdaqtanıw ilim sıpatında qáliplesken, belgili bir jolǵa túsken, málim dárejede izertlew, toplaw, basıp shıǵarıw dástúrlerine iye qaraqalpaq filologiyasınıń bir tarawına aylandı. Berdaqtıń ayırım shıǵarmalarına, sonıń ishinde dástan janrındaǵı shıǵarmalarına xalıqtıń qızıǵıwshılıǵı artqanın «Aqmaq patsha» (Nókis 1968j), «Ernazar biy» (Nókis 1969j), dástanlarınıń óz aldına kitapshalar túrinde basıp shıǵarılǵanınan hám olardıń tez tarqalıwınan kóriwge boladı. Bunnan soń Berdaqtıń toplamları 1977-jılı 150 jıllıq, 1987jılı 160 jıllıq yubileylerine baylanıslı Nókiste basıp shıǵarıldı. Bul baspalarda aldıńǵılarına qaraǵanda bir qatar tekstologiyalıq islewlerdi, dáreklik anıqlawlardı, túsindirme sózliklerdi kóriwge boladı. Mısalı, I.Saǵıytov, A.Karimov, A.Murtazaevlar baspaǵa tayarlaǵan 1987jılǵı baspasında shayırdıń shıǵarmaları múmkin bolǵan izertlewler tiykarında xronologiyalıq tártipte jaylastırılǵan. Toplamnıń basına A.Murtazaevtıń Berdaq haqqında kólemli maqalası, sońına ayırım shıǵarmalardıń qashan jazıp alınǵanlıǵı, qoljazba kóshirmeleri, baspada shıǵıwı haqqında A.Karimov tárepinen tariyxıyfilologiyalıq maǵlıwmatlar berilgen. Bul tek kitap oqıwshılar ushın ǵana emes, ol studentler, Berdaq dóretiwshiligin úyreniwshi ilimiy xızmetkerler ushın da paydalı bolıp esaplanadı. Berdaq shıǵarmalarınıń bunday bolıp basılıwı qaraqalpaq izertlewshileriniń, filologlarınıń klasikalıq miyraslarǵa ilimiy qatnas jasaw, toplam dúziw hám basıp shıǵarıw mádeniyatınıń, tájiriybesiniń óskeninen dárek beredi.

Sóz bolıp atırǵan dáwirde Berdaq shıǵarmaları tuwısqan túrkiy xalıqlar tillerinde, sonday-aq, rus tilinde bir neshe mártebe kitap bolıp basılıp shıqtı. Berdaq toplamı dáslepki mártebe rus tiline awdarılıp Tashkentte 1957jılı shıqtı. (Бердах избранное. Ташкент. изд (УзССР, 1951). Usı jılı ol

«Tanlangan asarlar» degen atamada ózbek tiline awdarılıp 1951-jılı Tashkentte

«Uzdavnashr» baspasında jarıq kórdi. Sońınan Berdaq shıǵarmaları rus hám ózbek tillerinde bir neshe mártebe jarıq kórdi (Бердах избранное. Ташкент.

Гос.издхуд.лит, 1958; Бердах избранное, KKгосизд. 1958, Бердах. Избранная лирика. Нукус изд. «Каракалпакстан»

17

1977; Бердах. Избранные стихотворения и поэмы. Ташкент. Издательстволитературы и искусства им. Г.Гуляма 1977; Бердах. Избранная лирика. Ташкент. Изд ИК компартии Узбекистана, 1984; Бердах. Царь самодур. Поэма Нукус, изд «Каракалпакстан» 1985; Berdaq. Tanlangan asarlar.

Toshkent, Ǵ.Ǵulom nomidagi adabiyot va sańat nashriyoti. 1968; Berdaq. Saylanma Toshkent. Ǵ.Gulom nomidagi adabiyot va sańat nashriyoti. 1978; Berdaq sheriyatidan. Ózb Kompartiyasi Markaziy komitetining nashriyoti, Toshkent, 1983)

Bul toplamlardań rus tilindegi baspaların belgili awdarmashı Naum Grebenev, al ózbek tilindegi baspaların belgili awdarmashı, Ózbekstan xalıq shayırı Mir Temir islegen. Bul awdarmashılar rus hám ózbek oqıwshıların Berdaq shıǵarmaları menen keńnen tanıstırıwda, Berdaqtı awdarma jolı menen keńnen xalıqka úgitnásiyat etiwde kóp xızmetler etti.

Sóz bolıp atırǵan 1960-80 jılları Berdaqtıń altın miyrası basqa xalıqlar oqıwshılarınıń da qızıǵıwshılıǵın oyattı hám ol tuwısqan túrkmen, qazaq, qırǵız tillerine de awdarıldı. Berdaq shıǵarmalarınıń toplamı túrkmen shayırı K.Seyidmıradovtıń awdarmasında 1960-jılı túrkmen tilinde (Berdaq Saylanan aserlar. Ashgabat, Turkmen Dovlet neshriyati, 1960), qazaq aqını A.Axmetovtıń awdarmasında 1973-jılı qazaq tilinde (Berdaq. Ámiwdárya áwenderi. Tańdamalı. Almatı,

«Jazushı», 1973), sońınan 1985-jılı qırǵız tilinde (Berdaq. Ómir jırları. Frunza, «Qırǵızstan», 1985) basılıp shıqtı. Bul awdarmalar tuwısqan túrkmen, qazaq, qırǵız xalıqların qaraqalpaq xalqınıń ullı shayırı Berdaqtıń hasıl miyrası menen tanıstırıwda, onı úgit-násiyat etiwde úlken xızmet etti. Berdaqtı usınday awdarma jolı menen úgit-násiyat etiwdiń nátiyjesinde 1977-jılı onıń 150-jıllıq yubileyine orta Aziya respublikasınan, sonday-aq, Rossiya federaciyasınan itibarlı delegaciyalar keldi hám yubileydi ótkeriwge belsene qatnastı. Delegaciyalardıń ishinde belgili shayırlar, awdarmashılar, mámleketlik hám jámiyietlik ǵayratkerler, kórkemóner xızmetkerleri bar edi. Solardıń ishinde ásirese, bul saltanatlı yubileyge dúnya júzine belgili qırǵız jazıwshısı Shıńǵıs Aytmatovtıń qatnasıwı hám Berdaq haqqında shıǵıp sóylewi úlken tariyxıy, mádeniya waqıya boldı. Ol ullı qaraqalpaq shayırı Berdaqqa tómendegishe baha bergen e di:

«Berdaq tvorchestvosı tek qaraqalpaq ádebiyatında ǵana emes, bálkim biziń

18

kóp milletli Watanımız tariyxında úlken orın iyeleydi. Onıń demokratiyalıq ideyaları xalıq danıshpanları arasınan ósip jetisken…

Qırǵızdıń Alatawınıń shoqqıları kóp. Olardıń birewleri biyik bolsa, birewleri onnan da biyik, xalqımıusı bálent shoqqılardı «tuǵ shoqqı», yaǵnıy «Tuw shoqqısı» dep ataydı. Berdaq ta kóp milletli tuwısqan ádebiyatınıń tuw shoqqısınıń biri»7. Ullı jazıwshınıń Berdaq haqqında aytılǵan júrek sózleri shayırdıń ullılıǵın jáne bir mártebe tastıyıqladı, zamanlaslarımızdıń oǵan degen húrmetin, qızıǵıwshılıǵın arttırdı. Berdaqqa degen xalıqtıń usınday húrmeti hám qızıǵıwshılıǵınıń belgisi retinde yubiley múnásibeti menen Qaraqalpaqstannıń paytaxtı Nókis qalasında 1977-jılı ullı shayırdıń sawlatlı músin esteligi qoyıldı. Usı jılı «Berdaq haqqında sóz» degen temada qısqa metrajlı ilimiy kópshilik janrda kinofilm dóretildi hám respublikamız kinoteatrlarında kórsetildi.

Álbette, Berdaqtı úyreniwdiń, onıń miyrasın jańa materiallar menen tolıqtırıwdıń eń nátiyjeli ilajlarınıń biri bul xalıq arasına tariyxıy, ádebiy, lingvistikalıq baǵdarlardaǵı ekspediciyalar menen barıp materiallar toplaw bolıp tabıladı. Usınday ekspediciyalar 1955-jılı Qońırat, Shomanay rayonlarında, 1956jılı M.Nurmuxammedovtıń basshılıǵında Moynaq, Qońırat, Shomanay rayonlarında ótkerildi8. 1962-jılı Taxtakópir hám Moynaq rayonlarına ekspediciya shólkemlestiriledi. Ekspediciya qatnasıwshıları Berdaqtıń ómiri, dóretiwshiligi boyınsha jańa materiallar toplaydı. Olardıń nátiyjeleri «Ámiwdárya» jurnalında, «Sovet Qaraqalpaqstanı» gazetasında járiyalanadı, tiykarǵı materiallar Ózbekstan Respublikası Akademiyası Qaraqalpaqstan filialınıń qoljazbalar fondına tapsırıladı. Izrtlewshiler jańa materiallar ústinde islewge múmkinshilikler aladı.

1972-jılı jańa ekspediciya shólkemlestirip, belgili filolog alımlar N.Japaqov hám H.Hamidovlar Berdaq miyrası boyınsha barlaw, izertlew jumısların júrgizdi. Olar xalıq arasındaǵı eski miyraslarǵa ıqlaslı, puqta adamlardıń úy kitapxanalarınan Berdaqtıń «Shejire» hám «Xorezm» dástanlarınıń tolıǵıraq kóshirmelerin tabıwǵa erisedi. Sonday-aq diniy mazmundaǵı hám hár qıylı temalardaǵı arab, parsı, e ski túrkiy tillerinde

7Бердақ ҳаққында сӛз. Нӛкис, «Қарақалпақстан» 1987. 10-бет. Әдебий-критикалық мақалалар, арнаўлар.

8Каримов А. Бердақ шығармаларының текстологиясы ҳаққындағы мәселеге. (Бердақ ҳаққында сӛз. 104-бет)

19

jazılǵan kitaplardı tabadı. Usı qánigeler bul qoljazba kitaplarǵa dáslepki tekstologiyalıq, lingvistikalıq islewler berip olardı ilimiy aylanısǵa túsiredi.9 Ekspediciyanıń nátiyjeleri hám juwmaqları boyınsha baspa sózde bir qatar maqalalar járiyalaydı, Berdaq haqqında izertlewler sońǵılıqta olardıń ayırım monografiyalarında sáwlelenedi.10 Bul islengen ilajlar, jumıslar berdaqtanıw ilimine qosılǵan salmaqlı úlesler bolıp qala beredi.

1960-80-jılları Berdaq dóretiwshiligine arnawlı izertlew boyınsha da bir qatar jumıslar islendi. Eger de Berdaq dóretiwshiligi burın 1930-50-jılları tiykarınan tek ádebiy miyras aspektinde tariyxıyfilologiyalıq usılında izertlengen bolsa, sóz bolıp otırǵan 1960-80- jıllardaǵı ilimniń hár qıylı tarawlarında hám aspektlerinde úyrenile basladı. Mısalı, izertlewshi M.Tilewmuratov Berdaq miyrasın tariyx ilimi aspektinde qarap, «Произведения, Бердаха как источник по историй Каракалпаков»(1967) degen temada tariyx ilimleriniń kandidatı degen ilimiy dárejeni alıw ushın dissertaciya jaqladı. K.Xudaybergenov «Этические воззрения

«Мировоззрение Бердаха» (1987) degen filosofiyalıq temalarda monografiyalar járiyaladı.

Filosof S.Seytimbetov «Антиклерикализм и свободомыслие каракалпакских мыслителей второй половины ХIХ и начала ХХ веков»(1971) degen filosofiyalıq temada kandidatlıq dissertaciya jaqladı. Bul dissertaciyalar menen monografiyada ótmish mádeniyatı menen filosofiyasınıń XIX ásir qaraqalpaq shayırlarınıń poeziyasında qalay sáwleleniwin qarastıradı. Bul miynetler sovet dáwiriniń qatal ideologiyası tásirinde jazılǵanlıqtan olarda klasikalıq miyraslardı jámiyetlik, filosofiyalıq bahalawda ayırım orınlarda bir jaqlama jantasıwlar bayqaladı. Máselen, Berdaqtı diniy aqıydalarǵa qarsı qoyıw, jaqsı patsha ideyalınan ótip revolciyalıq gúreske shaqırıw ideyaların sáwlelendirgen dep esaplaw, bul miynetlerde seziledi.

9Хамидов.Х. Рукописное наследие Бердаха. Нукус, «Билим» ,1995, стр.5.

10Жапақов.Н, Хамидов.Ҳ. Бердақ шығармаларының қолжазбасы.»Әмиўдәръя» ,1972, №8, 54-56-бетлер; Жапақов.Н . Әдебиятымыз ҳаққында ўойлар. Илимий мақалалар топламы. Нӛкис, 1974, 177-184 бетлер; Хамидов.Бердақтың жаңа қосықлары «Совет Қарақалпақстаны» 1974, 31-декабръ; Бердақтың «Шежире» шығармасының нусқалары. «Әмиўдәръя» 1977, №5, 87-63-бетлер; Ески қарақалпақ тилиниң жазба йестеликлери. Нӛкис,1985, 72-86-бетлер ҳ.б. мийнетлер.

20

Berdaqtıń shıǵarmalarında pedagogikalıq kózqaraslardıń sáwleleniwi máselesi boyınsha pedagog-alım Ó.Áleov kandidatlıq dissertaciya jazdı hám jaqlap shıqtı.

(У.Алеуов. Педагогические взгляды Бердаха. Кандидатская диссертация, Ташкент, 1974).

Usı jıllarda filologiya iliminde de Berdaq dóretiwshigi boyınsha arnawlı dissertaciyalıq jumıslar islendi. Til biliminiń qánigesi D.Saytov «Язык каракалпакских поэтов ХVIII-ХIХ веков . ( Ислен жырау, Кунходжи, Бердаха и Ажинияза) degen temada 1971jılı Alma-ata qalasında kandidatlıq dissertaciya qorǵadı. Dissertaciyanıń málim bir bólimi Berdaq póeziyasınıń tili máselesine baǵıshlanǵan.

Ádebiyatshı Aydar Murtazaev Berdaqtıń «Aqmaq patsha» dástanı boyınsha arnawlı izertlew jumısın júrgizip, dástannıń burın islenbegen janrlıq, syujetlik hám kórkemlik ózgesheliklerin ashıp berdi. (Муртазаев А. дастан «Ахмак патша»- «Царь-самодур Бердаха» Канд. Дисс,). Usı dissertaciyanıń tiykarında ol sońınan monografiya jazdı hám baspadan shıǵardı. (Murtazaev.A. Berdaqtıń «Aqmaq patsha» poeması. Nókis,

«Qaraqalpaqstan», 1979).

Berdaq poeziyası hám ómirine arnalǵan kandidatlıq dissertaciyalardıń biri

ózbek ádebiyatshısı B.Qurbanbaevqa tiyisli (Қурбанбаев.Б Творчество Бердаха.

Канд.Дисс. Ташкент.1977) «Berdaq –qaraqalpaq xalqınınıń ullı shayırı» (Nókis, 1979) kitapshaların atap ótsek boladı. Olarda Berdaqta xalıq turmısın, tariyxın qalay sáwlelendirgeni teksttlik analizler tiykarında kórsetken. «Xalıq ushın» «Jaqsıraq» «Salıq», «Jaz kelerme» sıyaqlı qosıqları menen qatar «Shejire», «Amangeldi», «Ernazar biy», «Aydos baba»,

«Aqmaq patsha» poemaların sociallıq, tariyxıy, filosofiyalıq kózqaraslardan tallaydı, belgili juwmaqlar isleydi.

Ádebiyatshı Aydar Murtazaev pútkil ómirin derlik Berdaqtı arnawlı izertlegen pidayı qánigelerden bolıp tabıladı. Ol ilimiy jolın 60-jılları Berdaq dóretiwshiligi tuwralı maqalalardan baslaydı. 1967-jılı «Berdaqtıń

«Aqmaq patsha» degen kandidatlıq, 1994-jılı «Berdaqtıń sheberligi» degen temada doktorlıq dissertaciya jaqladı. Kandidatlıq dissertaciya materialları tiykarında, 1979-jılı «Berdaqtıń Aqmaq patsha poeması» degen temada monografiya jazdı hám baspadan shıǵardı. Monografiyada Aqmaq patsha shıǵarması janrlıq, tematikalıq, syujetlik hám kompoziciyalıq kózqaraslardan keń túrde tallanǵan. Aydar Murtazaevtıń ayırım maqalaları aradan kóp

21

jıllar ótse de, kótergen máselesiniń ótkirligi, olardıń ilimiy sheshimi, ulıwma ilimiy qunlılıǵı menen házir de áhmiyetli dep atawǵa boladı. Mısalı, onıń «Klassikalıq dóretpelerdiń avtorlıǵı haqqında» (Ámiwdárya, 1981, №9, 117-122-betler)

«Klasikamızdıń biyik shıńı»(«Berdaq tańlamalı shıǵarmaları» degen kitapta. Nókis, 1987, 5-52- betler) «Klasikalıq dóretpelerdiń avtorlıǵı hám Aqmaq patsha janrlıq

ózgesheligi haqqında» («Berdaq haqqında sóz» maqalalar toplamında. Nókis, 1987, 116-145-betler) maqalaları joqarıda keltirilgen ilimiy sıpatlarǵa iye.

1970-80-jılları qaraqalpaq klasikalıq ádebiyatında sonıń ishinde Berdaq dóretiwshiliginde kórkem metod máselesine dıqqat berile baslaydı. Bul másele boyınsha bir qatar monografiyalar payda boldı. Belgili ádebiyatshı Nawrız Japaqov óziniń bir qatar monografiyalıq jumıslarında Berdaq máselesine keńnen toqtap, onıń málim bir táreplerin ashıwǵa e risedi. Mısalı,

«Revolyuciyaǵa shekemgi qaraqalpaq ádebiyatında» (Nókis, 1972) klasik shayırlardıń dóretiwshiliginde realizm máselesin qozǵap, onıń tiykarǵı bólegin Berdaq shıǵarmalarında realistlik súwretlew metodınıń qollanıwın ilimiy sáwlelendiredi. Bul Berdaq dóretiwshiliginiń metodın anıqlawda dáslepki qádemlerden boldı.

Ádebiyatshı Qonısbay Kamalov qaraqalpaq ádebiyatında realizm metodınıń payda bolıw, qáliplesiw jolların monografiyalıq jobada izertledi,

XIX ásir klasik shayırlar dóretiwshiligi mısalında realizmniń milliy ádebiyattaǵı tamırların ashıp berdi. Ol temadaǵı izertlewdiń belgili bir bólegin Berdaq dóretiwshiliginde realizm metodınıń qollanıwına baǵıshladı. Bul klasik shayırlar dóretiwshiliginde realizmniń qollanıwı boyınsha islengen arnawlı jumıslardıń biri edi. (Kamalov.Q. Qaraqalpaq ádebiyatında kórkem metodtıń evolyuciyası. Monografiyası. Nókis,

«Qaraqalpaqstan», 1988, 81-120-betler)

Filologiya ilimleriniń doktorı, professor A.Paxratdinov Berdaqtanıw ilimine ádewir úles qostı hám Berdaq dóretiwshiliginiń sharshamaytuǵın úgitnásiyatshısı boldı. Berdaqtıń ómiri, dóretiwshiligi, onıń miyrasların anıqlaw máseleleri hám olardı úyreniw tariyxı boyınsha ol kóplegen maqalalar, kitapshalar, monografiyalıq jumıslar jazdı hám baspasózde járiyaladı. Olardan «Qaraqalpaq Shejiresi» kitapshası (1984) Berdaqtıń

«Shejire» dástanın óz aldına úyreniwge baǵıshlanǵan. Al, «Berdaq

22