MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilindegi hal feyillerdiń grammatikalıq ózgeshelikleri

Kewilge jol tappay bozda tubalar (I.Yusupov).

2. Sóylewshiniń bolıp atırǵan is-háreket, waqıyalarǵa qatnaslı kemsitiw, mısqıllaw sezimlerin bildiredi:

1.Mollası xat bilmey, terlegen jerde (I.Yusupov).

2.Bergenler de tek júrmeydi,

Alǵannan pánt jep júrmeydi,

Qıpsalı sır kóp júrmeydi,

Jurtqa áshkara boladı eken (I.Yusupov).

3. Kórkem ádebiyatta, publiсistikalıq stilde, sóylewdiń ótkirliginarttırıp, antitezalıq xızmette qollanıladı. Mısalı:

Bazda kórip turıp, kórmey qalamız,

Bilip tursaqdaǵı, bilmey qalamız (I.Yusupov).

4. -may//-mey formalı hal feyilllerden jazıwshı-shayırlarımız óz dóretpelerinde evfemizmlik xızmette de paydalanǵan. Evfemizmler de ekspressiv mánige iye bolıp, mádeniy formada sóylew múmkinshiligin beredi. Sonlıqtan olar qaharmanlardıń sóylew tilinde qollanıladı. Mısalı: 1. Tuwısqan qaraqalpaq jeri ushın on bes lashın ushpay qaldı (T.Qayıpbergenov). 2. Sespey qattı bilemen

(Á.Shamuratov).

5.Aytılajaq pikirge ayrıqsha kóterińkilik máni beredi. Mısalı:

1.Suw kórmey e tik sheshken, jaw kórmey attan qulaǵan-qatın e rdiń isi

(T.Qayıpbergenov).

2. Áne baxıt, bir súyem, tek bir súyem, Uslatpaydı!

Insan kúndiz-tún quwar (Sh.Seytov).

6. Is-hárekettiń isleniw shártin bildirip, olar arasındaǵı salıstırmalı qatnastı kúsheytip kórsetedi. Mısalı:

51

1. Ǵayrat etpey, maqsetińe Murat joq,

El shad bolmay, er jigitke irát joq (I.Yusupov). 2. Azamatlıq áylep, beldi buwınbay,

Jigit atqa shıqpas el dep tuwılmay (I.Yusupov).

7. Poeziyalıq shıǵarmalarda personajlardıń ruwxıy halatın kórsetiwde paydalanadı. Mısalı:

1. Óńim be, túsim be ayıra almay,

Bir de sóz aytıwǵa batılım barmay (I.Yusupov).

2.Qayǵı bultı qabaǵıńnan arılmay (I.Yusupov).

3.Oylasam tańlar atpay sazıp aldı (I.Yusupov).

8. -may//-mey bolımsızlıq affiksleri analitikalıq formanıń ekikomponentine de jalǵanǵan waqıtta, onıń ulıwma mánisi bolımlı boladı1: bilmey qoymaydı, aytpay ketpeydi. Mısalı: 1. Seń jılısıwdan izinshe shırasın jaǵıp qaytpasa bolmaydı (Sh.Seytov). 2. Bárinen de beter ǵarrınıń mınaw qarawsız miywa daraqtıń, shólirkegen eginiń tusınan qaramay, óte almaytuǵın, aylanıspay kete almaytuǵın «tutanaqlı keseli» basına úlken bir qara miynet boldı (Sh.Seytov). 3. Al biyday da qımbatlamay qalmadı (S.Baxadırova).

9. -may//-mey affiksi qospa feyil komponentleriniń qaysı biriniń quramında keliwine baylanıslı ráwishte hár qıylı máni náziklikleri kelip shıǵadı. Eger qospa feyil komponentleriniń birewinde bolımsız forma isletilse, hárekettiń júz bermegenligi, orınlanbaǵanlıǵı ańlasıladı: shıqpay qalıw, aytpay qalıw, kele almaw, aytıp bermew hám t.b.

1 Bekbergenov A. Qaraqalpaq tiliniń stilistikası. Nókis, «Qaraqalpaqstan». 1990, 61-bet.

52

III. 2. Hal feyildiń qospa formalarınıń

stilistikası

Jazıwshı-shayırlar shıǵarmalarında hal feyildiń qospa formalarınan bolǵan kórkemlew quralları da jiyi qollanılǵan. Olar aytılajaq pikirge kórkem túr, obrazlılıq, ekspressivlik berip, oqıwshıda sezim oyatıwǵa sebepshi boladı, shıǵarma tiliniń bay emoсiyalı bolıwın támiynleydi.

Bul qollanılǵan hal feyildiń qospa formaları hár qıylı stillik planlarda tańlap alınıp, jazıwshı-shayırlar súwretlep otırǵan turmıs hádiyselerin anıq sáwlelendiriw, shıǵarma tiliniń jarlılıǵın saplastırıw hám stildiń sulıwlıǵına erisiw ushın isletilgen.

Tildegi hár bir sóz kórkem ádebiyat materialı xızmetin atqaradı. Kórkem sóz sheberi xalıq tilindegi sóz marjanların saylay otırıp, óz shıǵarmasın barınsha sulıw qurıwǵa urınadı. Poeziya yaki prozalıq shıǵarmalardıń qaysı birin alıp qarasaq ta, shıǵarmanıń tili birinshi gezekte onıń kórkemligin ashıp beredi. Kórkem sóz sheberiniń tilimizdiń baylıǵınan paydalanıw ózgeshelikleri sol shıǵarmanıń qunın asırıp, onı kórkem etip turatuǵının sezemiz. Mısalı:

a) Hal feyildiń -ǵansha//-genshe formasınıń stillik qollanılıwı. Olar gáp ishinde tiykarınan, jeke hám toplam formalarında qollanıladı, tiykarǵı is-háreketke qatnaslı tómendegidey mánilerdi ańlatadı:

1.Tiykarǵı is-hárekettiń isleniw waqtın hám keńisliktegi sheklengenligin

bildiredi: 1. Mırjıq jáne kóp oydıń astında qalıp, shay qaynaǵansha bas kótermedi

(T.Qayıpbergenov). 2. Ol usı jasına kelgenshe

53

ómirlik joldası Aysha analıq penen sırlasıw bılay tursın, jalǵız ózi, oyǵa shúmip otırǵanda ústine kirgenin jaqtırmas edi (T.Qayıpbergenov).

3. Qosbaqqısh ǵarrınıń gápi tawsılmas, Jıynaǵansha usı palız baqshanı (I.Yusupov).

2.Is-háreketti salıstırmalılıq mánige iye bolıp, birinenekinshisiniń artıqmashlıǵın ańlatadı. Mısalı: 1. Atalastıń atı ozǵansha, awıllastıń tay ozsın (Naqıl). 2. Óz ara jawlasıp tarap ketkenshe,azap kórsekte bir jerde jasawımız kerek boldı (T.Qayıpbergenov).

3.-ǵansha//-genshe formalı hal feyiller bolımsız formada kelip, ishárekettiń isleniw shártin bildiredi. Mısalı: 1. Biz qashan tappaǵansha úmitsizlenbeymiz

(J.Saparov). 2. Biraq ózine tapsırılǵan isti orınlamaǵansha qaytpaydı (S.Qapaev). 4. Qaytalanıp, dawam etetuǵın is-háreket mánisin ańlatadı. Bunday máni

olarda kontekst arqalı málim boladı. Mısalı:

1. Kúni-túni qonaq kúter,

Dizde dińke qalmaǵansha (I.Yusupov).

2. Kim shekiynesin, kim beshpentin, kim kóylegin toltırmaǵansha dárpenetuǵın túri joq (T.Qayıpbergenov).

5.Is-hárekettiń sóylew momentinen burın bolıp ótkenligin ańlatadı. Mısalı:

1.Kempir eki-úsh kese shay iship bolǵansha, Ayxan úndemedi (T.Qayıpbergenov). 2. Jaqtıǵa qarańǵı jerden shıqqan kózleri úyreniskenshe esik

aldında kóz jumıp irkilip turdı (T.Qayıpbergenov).

b) -ǵalı//-geli formasınıń stillik qollanılıwı. Basqa túrkiy tillerindegi sıyaqlı -

ǵalı//-geli formalı hal feyiller is-hárekettiń orın, sın, muǵdar, maqset hám t.b. mánilerin bildirmeydi. Qaraqalpaq

54

tilinde -ǵalı//-geli formalı hal feyiller tiykarǵı is-háreket penen tek waqıtlıq mánide qatnas jasaydı. -ǵalı//-geli formalı hal feyiller tilimizde tómendegidey stillik boyawlarda qollanıladı:

1. Nalınıw, narazılıq mánilerin bildiredi. Bunday máninianıqlawda konteksttiń áhmiyeti úlken. Mısalı:

1. Diyxan jerge, jer diyxanǵa jatlasıp,

Qollar suwıǵalı, jer hám suwısqan (I.Yusupov). 2. Qurılǵalı hesh ısımaǵan,

Bul jaylardı qızdırar edi (I.Yusupov). 3. Qaraqalpaq xalıq bolǵalı, Bir teńlikti alǵan emes (Berdaq).

2. Is-hárekettiń baslanıw shegin bildiredi. Bunday mánini anıqlawda da kontekst hám intonaсiya úlken xızmet atqaradı. Mısalı: 1. ol usı úyge kelgeli dalaǵa shıqpaǵan edi (T.Qayıpbergenov). 2. Biraq bul Saranıń jumısqa aralasqalı óz ónerin, talantın jumsap, birinshi ret kópshiliktiń kózine túsiwi edi (Q.Erniyazov).

3. Hal feyildiń -ǵalı//-geli forması beri (berli) tirkewishi menen de dizbeklesip kelip tiykarǵı is-hárekettiń isleniwiniń baslanıw waqtın bildiredi hám onıń mánisi tirkewishsiz formaǵa qaraǵanda bir qansha konkretlesedi. Mısalı: 1. Adamıyzat óz aldına bólshek-bólshek el bolıp qálipleskeli beri usı bólsheklengen dúnyanı biriktiriw talay patshalardıń basın awırtqan (Sh.Seytov). 2. Ol Shımbaydan shıqqalı berli sóylesken joq (S.Xojaniyazov).

3. Sen shılbırdı úzip qashǵanlı beri,

Qara tas artında júr seni baǵıp (I.Yusupov).

55

v) Hal feyildiń -ǵanday//-gendey formasınıń stillik qollanılıwı. Bul forma gápte tiykarǵı is-háreketke qatnaslı tómendegidey stillikboyawlarda qollanıladı:

1. Is-hárekettiń salıstırıw mánisindegi sının bildiredi. Mısalı:

1. Bul náletiy xanlar bir besikke bólengendey (T.Qayıpbergenov).

2. Atlılar jeńis penen emes, eń qádirli adamın jerlep qaytqanday, joldıúnsiz dawam ettirdi (T.Qayıpbergenov).

3. Qamshısın umıtıp ketkendey dúzde, Biziń kóp jigitler juwırar izge (I.Yusupov).

2. Is-háreketke qatnaslı salıstırmalı máni beredi. Mısalı: 1. Tap kúyik aǵashtan soǵılǵanday birewler (T.Qayıpbergenov). 2. Tesik mestiń tıǵını alınǵanday Aqbiydaydıń kózlerinen jas sawıldadı (T.Qayıpbergenov). 3. Birden san mıń qol ılashıqqa tas ılaqtırǵanday, tars-tars jawın quyıp ketti

(T.Qayıpbergenov).

3. Tiykarǵı is-hárekettiń isleniwiniń sebebin bildiredi. Mısalı: Kópshilik bir juqpalı kesel kiyatırǵanday, ayrılıp jol berdi (T.Qayıpbergenov). 2. Jańa shaǵırayıp turǵan aq bultlardıń betine tábiyat qara perdesin japqanday, aspan túnere qaldı

(K.Sultanov).

4.Is-háreketke qatnaslı onıń isleniw maqsetin bildiredi. Mısalı:

1.Kelinsheginiń aqıllılıǵına Amanlıq dimarlanǵanday boldı, tikeydi (T.Qayıpbergenov). 2. Ol praktikalıq jumıslardıń barısın xabarlaǵanday bolıp sóyledi (T.Najimov).

5.Predmetke baylanıslı unamlı yamasa unamsız múnásibettibildiredi. Mısalı:

56

a) Unamlı múnásibet: 1. Átashtannıń bas til menen jalaǵanday (T.Qayıpbergenov). 2. Tap házir ólip ketsede dúnyada ármanı qalmaǵanday quwanıshlı keyipte (T.Qayıpbergenov).

3. Tamızıqqa ot ushqını túskendey,

Aqıl-huwshım lázzet suwın ishkendey (I.Yusupov). b) Unamsız múnásibet:

1. Dúnyanı tek jalǵız óziń qurǵanday, Basqalar qolıńda qarap turǵanday (I.Yusupov).

2. Urqanatı ushıp ábigerlendi,

Táǵdir qast etkendey kirttay qusına (I.Yusupov).

3. Ishek qarnı sılınǵanday, eki búgile shógip úyine keldi

(T.Qayıpbergenov).

6. Is-hárekettiń tez islengenligin bildiredi. Mısalı: 1. Suwǵa súńgigendey, bir demde qarańǵılıqqa sińip-sińip joq boldı (T.Qayıpbergenov).

2. Dúnya turar, dáwran óter hár kimnen,

Bir túnep shıqqanday pálekli qosta (I.Yusupov).

7. Gradiсiya, yaǵnıy kem-kemnen kúsheyiw yamasa páseyiw mánilerin bildiredi. Mısalı:

1.Samal qosıq penen tınıs alǵanday, Juldızlar da qosıq bolıp janǵanday,Pútkil álem qosıq dáryası bolıp,

Ruwxım arqalı aǵıp turǵanday (I.Yusupov).

2.Kórgen janlar kelbetine toyǵanday,

Arsar bolıp, aqıl-huwshın joyǵanday,

57

Aysız túnde shıqsa ol qız dalaǵa,

Qarańǵı úyge hasıl gáwhar qoyǵanday (Qırıq qız).

Bul qaytalanıp kelgen hal feyil formaları birin-biri anıqlap, predmetke ayrıqsha baha beriledi.

8. Jámlew, ulıwmalastırıw mánilerinde keledi. Mısalı: 1. Olardıń awır qayǵımuńına átirap qosıla gúńiregendey. 2. Kóz jaslarǵa álem teńselgendey, dúnya ǵırgóbelek aylandı (T.Qayıpbergenov).

9. -ǵanday//-gendey formalı hal feyiller kórkem shıǵarmalarda presonajlardıń psixologiyalıq halatın ańlatıwda jiyi qollanıladı. Mısalı: 1. Jas áskerbasınıń gápti minberletip, oyınshıqqa aylandıra bergenine shıdamay, isheginen sheńgel súyrelgendey qabaǵın shıttı.

2. Júzlerinen kelisim belgisin ańlap, ishin órtegen ottıń bir buwazaq jalının sırtqa shıǵarǵanday, boyın sál jeńil sezdi. 3. Barlıq kórinisler júrek-bawırınan pıshaq suǵıp, buwınların qıyqalap baratırǵanday, Tula bedeni zar qaqsap irkildi

(T.Qayıpbergenov).

4. Ol ketti, men qaldım suwdıń boyında,

Suw peri sıyqırlap ketkendey sonda (I.Yusupov).

10. Sóylew momentinen burın bolıp ótken is-hárekettiń nátiyjesin bildiredi.

Mısalı: 1. Jawın qansha moldan sheleklese, sonsha tez ashılıp, quyash jarqıraydı, keshe ǵana aqtańlaǵı shıǵıp qulazıǵan maydanlar kók shópten kórpe jamılǵanday boladı da qaladı (T.Qayıpbergenov).

g) Hal feyildiń -mastan//-mesten formasınıń stillik qollanılıwı. Hal feyildiń bolımsız -mastan//-mesten forması -may//

-mey forması menen mánilik jaqtan kútá jaqın keledi. Olardıń biriniń

58

ornına birin almastırıp qollana beriwge boladı. Mısalı: aytpay ketti - aytpastan ketti, uyıqlamay shıqtı-uyıqlamastan shıqtı hám t.b.

-mastan//-mesten formalı hal feyil de basqa feyil formaları sıyaqlı, gáp ishinde dara hám toplam formalarında qollanılıp, túrli ekspressiv mánilerde keldi. Mısalı:

1. -mastan//-mesten formalı hal feyiller toplam formasında kelip, is-hárekettiń orınlanıw usılın, sının bildiredi. Mısalı.

1. Kewil qabartpastan óz zamanıńa,

Qızday ashıq bolıp óttiń de kettiń (I.Yusupov).

2. Ol hesh kimge sezdirmesten shıǵıp ketti (M.Dáribaev). 3. Dástleley qushaqlap arbaǵa ápergenlikten qanshası zaya bolmadı deyseń (Sh.Aytmatov).

2. -mastan//-mesten formalı hal feyil toplamı jeke halında hám burın, aldın sıyaqlı tirkewishler menen dizbeklesip kelip is-hárekettiń isleniw waqtın bildiredi.

Mısalı: 1. Otırar-otırmastan-aq Aydos ildi.

2. Jurt oyanbastan burın azanǵa suw tayarlap qoyayın, dedi de ishten qabaq alıp «Kók ózekke» qaray ketti (T.Qayıpbergenov). 3. Awıldıń atqa minerleri bolsa paxtaǵa ketpen salınar-salınbastan-aq gá rayonnıń, gáoblasttıń keńselerine qatnadı

(Sh.Seytov).

3. -mastan//-mesten formalı hal feyiller atawısh sózler menen dizbeklesip kelip, kóplik máni ańlatadı. Mısalı: 1. Awılǵa jetkennen keyin de Írısqul biy óz joldaslarınıń basın buzbastan tuwrı óz úyine ertti. 2. Bayaǵı kelisken on basılar da aynımaǵan bolsa, usı saparı olar menen ashıq sóylesip, tobın buzbastan orıs patshalıǵına jol alıw kerek (T.Qayıpbergenov).

59

4. -mastan//-mesten formalı hal feyiller anaforalıq sıpatqa iye boladı. Yaǵnıy gáptiń basında bir neshe mártebe qaytalanıp kelip, nátiyjede aytılajaq pikirdiń kóterińki obrazlı shıǵıwına erisiledi. Mısalı:

Qaldırmastan tamshısın, Qaldırmastan dumanların, juldızın,Qaldırmastan bir qızın,

Emirenip qushqım keler ıshqınıp janım (Sh.Seytov).

-mastan//-mesten formalı hal feyiller stilistikalıq figuralardan biri bolǵan parallelizmler xızmetinde de jumsaladı. Mısalı: Kózi ashılmastan, kókiregi nurlanbastan, basındaǵı suw miyge aylanbastan, bizdey bolıp ótá ketedi-dá

(Sh.Seytov).

7. -mastan//-mesten formalı hal feyiller gáp ishinde kómekshi sóz

(tirkewish) xızmetinde kelip qarsılıqlı máni ańlatadı. Mısılı:

1. Átteń, Qońırat tamanınan bizge qarsı láshker shıqqan degen ǵawasat bar, soǵan qaramastan ózimizdiń paraxat isimizdi qılamız. 2. Hár kimdi hár nárse qızıqtırǵanına qaramastan, óz ara sáwbetlesiwler kútá biyhazar baslandı (T.Qayıpbergenov).

8. -mastan//-mesten formalı hal feyiller kórkem shıǵarmalarda personajlardıń psixologiyalıq halatın beriwde jiyi qollanıladı. Mısalı: Tekebay da sol páti menen juwazshılardı da «dúkip», juwazlardı japtıra sala, Qurbannan esitken gáptiń ashıwı menen qabaǵınıń túyinin jazdırmastan Shımbayǵa hayt qoydı, keńsege de barmadı

(Sh.Seytov). 2. Ol qatıp qalǵan qabaqların ele jazbastan, suwıq túrde aspanǵa tigilip jatır (S.Baxadırova).

60