MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilindegi hal feyillerdiń grammatikalıq ózgeshelikleri

2.Bizler awqatlanıp bolǵannan keyin, Sabır keldi (T.Izimbetov).

II.2. Pısıqlawısh qatnaslı hal feyiller

a)-ıp//-ip, -p formalı hal feyiller gáp ishinde ekinshi dárejeli isháreket xızmetinde kelgende, tiykarǵı feyil menen jupkerlesiwshi baylanısqa hám tiykarǵı

feyil menen sın, sebep, maqset, waqıt, shárt, qarsılas pısıqlawıshlıq qatnaslardı bildiredi. Mısalı: 1. Ol usı jerlerdegi kók shóplerdi saylap jep, kósilip uyıqlar edi (Q.Dosanov). 2.Ol sózden soqqı bergisi kelip onı shımshıp sóyledi (Q.Dosanov). 3.

Ol óziniń shıbıqlı awılında oqıp júrip, miynet etiwge qızıqsındı (X.Seytov). 4.

Bárin sezip turıp aytpaytuǵınların neterseń (Sh.Seytov).

b) -a,-e, -y formalı hal feyiller gáp ishinde tákirarlanıp kelip, kóbinese sın hám sebep pısıqlawısh xızmetin atqaradı. Mısalı:

1. Iyt juldızǵa kúlki bolar, Ayǵa qarap úre-úre (I.Yusupov).

2. Jılay-jılay sorlı kúni keshedi,

Ne qılarman endi buǵan yaranlar (Kúnxoja).

-a,-e, -y formalı hal feyiller seplik jalǵawlı hám tirkewishli kelgenatawıshlardı basqarıp hal feyil toplamın dúzedi hám tiykarǵı isháreketti sın, waqıt hám qarsılaslıq pısıqlawısh mánilerinde sıpatlaydı. Mısalı: 1. Ol ornınan tura sala daladan otın ákeldi (T.Qayıpbergenov). 2. Jamanlıǵında yarım aqsham awa jetermen (J.Saparov). 3. Ol sonshelli jaylaw kóre júre, neshshe shopanlar menen

41

úyirsek bola júre bunday orınlı talaptı hesh kimnen e sitken jok e di

(Ó.Xojaniyazov).

v) -may//-mey formalı hal feyiller dara, tákirarlanǵan hám toplam formalarında kelip, tiykarǵı is-háreketke qatnaslı sın, waqıt, sebep, shár pısıqlawısh mánilerin ańlatadı. Mısalı: 1. Ustaz bolsań ulıqtay, sına, bayqa, buwlıqpay (Naqıl). 2. Aradan onsha kóp waqıt ótpey-aq mashinalar jetip keldi (J.Saparov). 3. Solardı oylap shubatılǵan oylarımnıń ushın tappay qıynalaman (Sh.Aytmatov). 4. Atlı kisi atınıń quyrıǵın túyip almay jol júrmeydi (T.Qayıpbergenov).

g) -ǵansha//-genshe formalı hal feyiller gáp ishinde jeke hám toplam formalarında qollanılıp, tiykarǵı is-háreketke qatnaslı muǵdar-dáreje waqıt, shárt pısıqlawısh mánilerinde keledi. Mısalı:

1. Mashqalańa tózermen ne bir, Jumılǵansha jup qara kózim (I.Yusupov).

2.Xannıń wádeli kúnine jetkenshe asıǵıp kóshirdi (T.Qayıpbergenov.

3.Bárjay etpegenshe seniń kewlińdi, Perzentińmen

kewli qarar tappaǵan (K.Sultanov).

d) -ǵalı//-geli formalı hal feyiller toplam formasında keliptiykarǵı is-háreketti waqıt pısıqlawıshı mánisinde sıpatlaydı. Mısalı: 1. Ol batrachkom bolǵalı ayta qalǵanday abroysız da bolmadı (T.Qayıpbergenov). 2. Ol usı jumısqa kelgeli berli aldınǵı qatarda kiyatır (S.Saliev).

e) Hal feyildiń -ǵanday//-gendey forması gápte tiykarǵı is-háreketke qatnaslı sın, sebep hám maqset pısıqlawısh mánilerinde qollanıladı. Mısalı: 1. Gúlziyba toyǵa baratırǵanday bolıp kiyingen e di. 2. Sarayǵa

42

matam kebi jabılǵanday xan máhremleriniń bári tunjırasıp qaldı. 3. Sizlerdiń sál epkinge tótepki bergendey, eń bolmasa teri jawırınshańız joq (T.Qayıpbergenov).

j) -mastan//-mesten formalı hal feyil de basqa hal feyil formaları sıyaqlı gáp ishinde dara hám toplam formasında qolanılıp, tiykarǵı isháreketke qatnaslı sın

hám waqıt pısıqlawısh xızmetinde jumsaladı. Mısalı: 1. Qız benen jigit

úndemesten bir-birine qaradı (Ó.Ayjanov).

2. Erteńine kún shıqpastan burın Dániyar ekewimiz atlardı qırmanǵa ákeldik

(Sh.Aytmatov).

z) -ǵanlıqtan//-genlikten formalı hal feyil gáp ishinde jeke hám toplam formasında kelip tiykarǵı is-háreketke qatnaslı sebep pısıqlawısh, siyrek jaǵdaylarda waqıt pısıqlawısh mánilerinde keledi. Mısalı: 1. Bir úyde bir bala bolǵanlıqtan ol erke bolıp ósti. 2. Túslik waqıt bolǵanlıqtan ol atız basına barıwdı

maqul kórmedi (A.Sadıqov).

i) -ǵanda//-gende formalı hal feyil toplam formasında kelgende, qospalanǵan jay gáplerdiń quramında waqıt, shárt, orın hám sebep pısıqlawısh xızmetinde jumsaladı. Mısalı: 1. Sóytip júrgende aradan altı ay ótti (M.Dáribaev). 2. Dalada qalǵanda suwıqqa tońıp qalıwı múmkin eken (Á.Tájimuratov). 3. Ol torańǵıllıqqa barǵanda súre jıǵıldı (Sh.Seytov). 4. Betine quyash túskende ǵana eriksiz ornınan

turıwǵa májbúr boldı (A.Sadıqov).

43

jumısları haqqında doklad jaza basladı (J.Saparov). 3. Qızınıń kóz jasın kórgennen

soń, sorlı ana shıdamay kózden aqqan jası menen betin juwdı (M.Dáribaev).

44

III. 1. Qaraqalpaq tilinde hal feyildiń jay formalarınıń stilistikası

a) -ıp//-ip, -p formasınıń stillik qollanılıwı. Túrkiy tillerde, sonıń ishinde qaraqalpaq tilinde -ıp//-ip, -p forması hal feyildiń basqa formalarına qaraǵanda bir qansha ónimli qollanıladı.

Kontekstlik hám situaсiyalıq máni formanıń ádettegi mánisine sáykes kelmey qalıwı nátiyjesinde mánide kóshiw júz beredi, yaǵnıy belgili bir forma ózi ańlatıwı kerek bolǵan mánini emes, al pútkilley basqa mánini bildiriw ushın xızmet etedi.

Bul proсess hal feyildiń -ıp//-ip, -p formasında da ayqın kózge taslanadı. Jazıwshı-shayırlar óz shıǵarmalarında -ıp//-ip, -p formalı hal feyillerden sóylewdiń, sonday-aq kórkem shıǵarma tiliniń baylıǵın támiyinleytuǵın ayrıqsha qural sıpatında paydalanǵanlıǵın kóremiz. Haqıyqatında da, hal feyildiń bul forması túrli stillik boyawlardı, túrlishe ekspressivlik mánilerdi beriw ushın úlken áhmiyetke iye. Mısalı:

I. a) Mánilik jaqtan óz ara jaqın bolǵan -ıp//-ip, -p formalı hal feyiller gáptiń birgelikli aǵzaları xızmetinde qollanılıp, ulıwmalasadı, nátiyjede pikir kúsheytirilip, dinamikalıq rawajlandırıladı1. 1. Hárkim hár jaǵınan tartqılap, mushlap, julqılap

1 Wzbek tili stilistikasi. T. 1983. 211-bet.

45

atırǵanda da Maman qızbadı (T.Qayıpbergenov). 2. Ol ózinen-ózi túńilip,ózinen-

qaharmanlardıń ishki sezimlerin beriw ushın qollanılǵanlıǵın kóremiz:

1. Qırıq jıl izin «iyiskep» opadarınıń, Búkir bolıp pitti qáddi dalları (Sh.Seytov).

2. Diydarǵa jutanıp, kewli ortayıp (Sh.Seytov).

II. a) -ıp//-ip, -p + bet-san affiksiniń qosılıwınan jasalǵan hal feyil formaları sóylewshiniń burın óz kózi menen kórgen yamasa bilgen háreketin ańlatadı: 1. Bunnan eki jıl burınǵı aq terekler aspandı gózlep ketipti (Á.Tájimuratov). 2. Tógin tógiw jumısı menen qızıp ketippen (Á.Tájimuratov).

b) Hárekettiń bolıp ótkenin, biraq sóylewshiniń ózi onı kórmegenligin yamasa bilmegenligin ańlatadı1: 1. Elden ádewir shıǵınıp ketipti, jete almay salpawsıp kiyatır (T.Qayıpbergenov). 2. Diydinen sál aljasıptı; kókiregine nayza qadalǵan Tórequl shalqasına jatır (T.Qayıpbergenov).

III. a) -ıp//-ip, -p + edi kómekshi feyilinen jasalǵan hal feyil formaları, sóylew momentinen bir qansha aldın orınlanǵan is-háreketti bildiredi: 1. Ol mektepte jaqsı qosıqshı atanıp edi (Á.Tájimuratov).

2. Ay-hay dáwir júgi artılǵan kóshti,

Alǵan súyrep edi-aw bul qaysar arıw (Sh.Seytov).

b) Ótken waqıtlarda qanday da sebeplerge baylanıslı hárekettiń islenbey qalǵanlıǵın, yamasa tosqınlıqqa ushıraǵanlıǵın bildiredi.

1 Bekbergenov A. Qaraqalpaq tiliniń stilistikası. Nókis, «Qaraqalpaqstan». 1980, 82-bet.

46

Mısalı: 1. Tiline erk bergen urılarǵa bir nárse dep juwap qaytarmaǵanına pushayman qılıp, artına burılıp edi, olar qamıs qoralar menen ılashıqlardıń arasınan kózge taslanbadı (T.Qayıpbergenov).

2. Bosanıp ketpekshi bolıp edi, kúshli qollar tabjıltpadı (S.Arıslanov).

IV. a) -ıp//-ip, -p + tur, atır, otır, júr formalı hal feyiller sóylew waqtında ele dawam etip atırǵan is-háreketti bildiredi. Mısalı: 1. Ákem saqalın selk-selk etkizip qúlip otır (S.Xojaniyazov). 2. Moynı iyilgen, úskini quyılıp otır (T.Qayıpbergenov). 3. Kinodan shıqqan kolxozshılar topar-topar bolıp tarqasıp atır

(S.Xojaniyazov).

b)Ótken waqıtlarda ámelge asırılǵan is-hárekettiń nátiyjesin bildiredi. Mısalı:

1.Uzaq sarsańlıqlardan soń, mine usınday awhalǵa jetisip otır (S.Arıslanov). 2. Sol ókirip shıqqan arpanı endi, ókirip orıp atır (Sh.Seytov).

Tilimizde -ıp//-ip, -p formalı hal feyiller feyildiń basqa funkсional formaları menen sinonim bolıp ta qollana beredi. Biraq olardıń arasında sezilerli dárejede

stillik ózgeshelikler bolıp, olar barlıq waqıtta biriniń ornın biri almastıra almaydı. b) -a, -e, -y formalarınıń stillik qollanılıwı. Xalıqtıń, millettiń tili júdá

quramalı, ásirler boyına rawajlanıp jetilisken sistema bolıp esaplanadı. Tildiń hár qanday sistemasın úyreniw ushın dáslep onıń birlikleriniń óz ara qatnasın anıqlaw kerek.

Sitilistika ilimi ádebiy tildiń stilistikalıq birligi esaplanatuǵın sózlerdiń belgilerin izertleydi hám til birlikleri arasındaǵı óz ara stilistikalıq qatnastıń prinсiplerin anıqlaydı. Hámmemizge belgili stillik óz ara qatnaslar sózlerdiń, turaqlı

47

dizbeklerdiń, sonday-aq sóz formalarınıń, konstrukсiyalardıń ishinde boladı. Til iliminde kórkem shıǵarmalarda sózlerdiń stillik qollanılıw máselesi teoriyalıq jaqtan da, ámeliy jaqtan da áhmiyetli máselelerdiń biri bolıp esaplanadı.

Kórkem shıǵarmalarda hal feyillerdiń túrli ekspressiv mánilerdi beriw ushın hár qıylı stillik maqsetlerde qollanılıwında hárbir kórkem sóz sheberiniń jeke poetikalıq stil ózgesheligi ayrıqsha kózge túsedi. Bunı biz tómendegi mısallar arqalı, yaǵnıy hal feyildiń -a, -e, -y formalı túriniń kórkem shıǵarmalarda obrazlılıqtı kúsheytiw, aytılajaq pikir anıq, hár tárepleme tolıq hám kórkemlep jetkiziw maqsetinde hár qıylı stillik boyawlarda jumsalıwları tiykarında dálillewge háreket etemiz:

1. Sóylewshiniń bolıp atırǵan waqıya hádiyselerge óz múnásibetin bildiriwinde -a, -e, -y formalı hal feyiller aktiv qollanıladı. Mısalı:

1. Xannıń pinhamı sóylesigine tanawlar keńeye bermesin,-dep eskertti shayıq (T.Qayıpbergenov).

2. Jaqsılıq gúlxanıń jaǵa bilmeseń, Durıslıqtıń jolın taba bilmeseń, Tákabbarlıq tuwın jıǵa bilmeseń,

«Haqpan» dep aybaraq urǵanıń bolmas (I.Yusupov).

2. Predmetke tán bolǵan qásiyettiń, onıń tek ózine tán ózgesheliginbildirip keledi. Mısalı:

Qattı sorap qısım etip,

Xan da onı sheshtire almaǵan,

Jan shıqpasa gele ketip,

48

Jaw da onı sheshtire almaǵan (I.Yusupov).

Keltirilgen qosıq qatarlarında xalqımızdıń bir sózligi, shıdamlılıǵı, turmıs keshirmeleri stillik boyawlar arqalı oqıwshıǵa anıq jetkerilip berilgen.

3. -a, -e, -y formalı hal feyiller kórkem shıǵarmalarda personajlardıń ruwxıy halatın, jeke psixologiyasın sáwlelendiriwde aktiv qollanıladı. Mısalı: 1. Nókerleriniń awız birligi qashıp, báhárgi muzday ıdray baslaǵanınıń ústinen shıqtı (T.Qayıpbergenov).

2.Kewil búlbilimdi mudam ash etip, Sayratasayrata esten taldırdı (I.Yusupov).

3.Baydıń qızınıń da gápi Nesiybeliniń júregin jız e ttire qoydı

(Sh.Seytov).

4.Keńisliktegi sheksizlik mánilerin ańlatıwda qollanıladı. Mısalı: 1. Eki atlı Kók ózekti jaǵalay sızatlana sozılǵan soqpaqqa tústi (T.Qayıpbergenov). 2. Bul baslaması eken, soń tandırdıń otınınday kem-kem gúwley berdi (Sh.Seytov).

5.Is-hárekettiń tez islengenin bildiredi1. Mısalı: 1. Aytbay úst kiyimin jamıla

dalaǵa shıqtı (A.Bekimbetov). 2. Endi taqatı shıdamadı, jan ushıra izge qaray juwırdı (Sh.Seytov).

6. -a, -e, -y formalı hal feyiller gáp ishinde tákirarlanıp kelip, tamamlanbaǵan, dawam etip turatuǵın is-háreket proсesin ańlatadı. Mısalı: 1. Tamma-tama kól bolar (Naqıl).

2. Ot jaqqısh kátquda bolar, Gápke qulaq túre-túre (I.Yusupov).

1 Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń grammatikası. Sóz jasalıw hám morfologiya. Nókis, «Bilim». 1994,.290-bet.

49

7. Sonday-aq tákirarlanıp kelgen -a, -e, -y formalı hal feyiller ótkenwaqıtlarda ámelge asırılǵan is-hárekettiń nátiyjesin ańlatıp keledi. Mısalı:

1. Jılay-jılay jap qazsań, Kúlekúle suw isheseń (Naqıl).

2. Sóyley-sóyley sheshen boladı, Kóre-kóre kósem boladı (Naqıl).

v) Hal feyildiń bolımsız -may//-mey formasınıń stillik qollanılıwı. Jazıwshıshayırlar óz shıǵarmalarında obrazlılıqtı kúsheytiw maqsetinde hal feyildiń bolımsız -may//-mey formalarınan da jiyi paydalanadı. Bul formalar stillik qural sıpatında úlken áhmiyetke iye. Mısalı: 1. Bolımsız -may//-mey formalı hal feyiller

ózleriniń tiykarǵı mánisinen uzaqlasıp, metaforalıq xızmette qollanǵanda, tómendegidey mánilerdi bildirip keledi:

a) Kórkem shıǵarmalarda belgili bir obrazdı jasaw ushın, onıń ayrıqsha belgilerine xarakteristika beriwde jiyi paydalanıladı:

1. El biylep, ayǵa shapshıp qız degeniń,

Awzın da qurash penen japtırmay júr (Sh.Seytov). 2. Bular dubaq zuvrlar shıbıq tiymegen,

Teginlikte uslatpaydı shaqınan (Sh.Seytov).

b) Sóylewshiniń kúyiniw, nalınıw sezimlerin bildiredi: 1. Ot hám suw, pal hám uw tabıstı qashshan,

Tabısalmay atır biraq peyiller (I.Yusupov). 2. Juldızǵa jol tawıp atqan adamzat,

50