MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilindegi hal feyillerdiń grammatikalıq ózgeshelikleri

Hal feyildiń -mastan//-mesten forması

Qaraqalpaq tilinde hal feyildiń bul túri -mastan//-mesten (-bastan//-besten, - pastan//-pesten) sıyaqlı 6 allomorfalıq variantta qollanıladı. Bul qospa forma shıǵısı jaǵınan keler máhál kelbetlik feyildiń bolımsız -mas//-mes affiksine shıǵıs sepligi affiksiniń qosılıwı arqalı jasaladı. Mısalı: barmastan, kelmesten, aytpastan, oqımastan hám t.b.

Házirgi túrkiy tillerinde hal feyildiń bolımsız -mastan//-mesten forması qazaq,

ózbek, karachay-balkar, tatar hám qaraqalpaq tillerinde qollanıladı1.

Hal feyildiń bolımsız -mastan//-mesten forması -may//-mey forması menen mánilik jaqtan kútá jaqın keledi. Olardı biriniń ornına birin almastırıp ta qollana beriwge boladı. Mısalı: úndemeyúndemesten, aytpay-aytpastan, uyıqlamayuyıqlamastan hám t.b.

-mastan//-mesten formalı hal feyil de basqa hal feyil formaları sıyaqlı gáp ishinde dara hám toplam formalarında qollanıladı. Hal feyildiń bul túri dara feyil formasında qollanılǵanda, kóbinese jay gáptiń strukturasında tiykarǵı is-hárekettiń sının bildirip keledi. Mısalı: Arzımbet irkilmesten juwap berdi (S.Xojaniyazov).

Qız benen jigit úndemesten bir-birine qaradı (Ó.Ayjanov).

-mastan//-mesten formalı hal feyil toplam formasında kelgende, qospalanǵan jay gáplerdiń strukturasın dúzedi. Bul forma gáp ishinde

1 Qazaq tiliniń grammatikası (I tom. Morfologiya). 1967, 189-bet; Wzbek tili grammatikasi (I tom. Morfologiya). 1975, 518-bet; Grammatika karachaev-balkarskogo yazıka. 1976, S. 224; Baskakov N.A. Karakalpakskiy yazık (II tom). 1952, S. 470; Dáwletov M. Házirgi qaraqalpaq tilinde qospalanǵan jay gápler. 1966, 260-bet.

31

toplam formasında kelgende tiykarǵı is-háreketke qatnaslı tómendegi mánilerdi bildiredi:

a) tiykarǵı is-hárekettiń sının bildiredi. Mısalı: Ol hesh kimge sezdirmesten shıǵıp ketti (M.Dáribaev).

b) tiykarǵı is-hárekettiń isleniw waqtın bildiredi. Mısalı: Al awıldıń atqa mineri bolsa paqalǵa ketpen salınar-salınbastan-aq, gá rayonnıń, gá oblastınıń keńselerine qatnadı (Sh.Seytov).

-mastan//-mesten formalı toplam burın, aldın tirkewishi menen dizbeklesip kelip te waqıtlıq qatnas bildiredi. Mısalı: Azanda tań atpastan burın oyattı (A.Áliev). Tegeranǵa ketpesten aldın atqosshı edi, házir nókerim (Sh.Seytov).

Hal feyildiń -ǵanlıqtan//-genlikten forması

Qaraqalpaq tilinde, hátte túrkiy tillerinde de -ǵanlıqtan//

-genlikten formanıń feyildiń funkсional formasınıń qaysı túrinekiretuǵınlıǵı tuwralı arnawlı sóz etilmeydi. Bul forma geypara túrkiy tillerindegi miynetlerinde ráwish yamasa háreket atı feyili dep qaraladı. Mısalı: E.I.Mamanov «kelbetlik feyildiń -

ǵan formasına -dıq//-dik affiksleriniń jalǵanıwınan jasalǵan dórendi (alǵanlıq, kórgenlik) sózlerge shıǵıs sepliginiń -ǵan//-gen jalǵawınıń qosılıwınan ráwishtiń jańa forması jasaladı»1-dep kórsetedi.

N.A.Baskakovtıń miynetinde -ǵanlıqtan//-ǵanlıǵınan formalı feyiller háreket atı feyiliniń ótken máhál semantikalı túri dep

1 Sovremennıy kazaxskiy yazık. 1962, S. 235.

32

kórsetiledi1. Sonday-aq B.Qutlımuratovtıń miynetinde de bul feyil formaları háreket atı feyiliniń shıǵıs sepliktegi forması dep úyreniledi2. A.A.Yuldashev -

ǵanlıqtan//-genlikten formalı feyildiń funkсionallıq jaqtan -p formalı hal feyilge jaqın ekenligin kórsetedi3.

-ǵanlıqtan//-genlikten formalı hal feyiller háreketti bildiriwi arqalı ráwishlerden ayrılıp turadı. Sonday-aq bul forma háreket atı feyilindey, tek hárekettiń atın bildiriwi menen ǵana sheklenbeydi, ol tiykarǵı is-háreketke qatnaslı, onıń menen sebeplik mánide baylanısadı. Álbette, shıǵıs seplik jalǵawı -ǵanlıq//- genlik formalı háreket atına qosılǵanda, barlıq jaǵdayda hal feyil jasaladı dep qarawǵa bolmaydı.

-ǵanlıq//-genlik formalarınıń tartımlanıp kelip, shıǵıs sepligin qabıl etken túrleri óziniń substantivlik mánilerin saqlaydı. Bunday jaǵdayda háreket atı mánisinde keledi. Mısalı: Seyilbek quwanǵanlıǵanan baqırıp jiberdi (X.Seytov). Zárresi ushıp qorıqqanlıǵınan belindegi qılıshın suwırıp aldı (J.Saparov).

Hal feyildiń -ǵanlıqtan//-genlikten forması substantivlenbeydi, tap usı formasın ózgertpesten, qatıp qalǵan forma túrinde hal feyildiń bir pútin qospa affiksi dep qaraladı.

Bul formalı hal feyillerdiń bolımsızlıq mánisi onıń túbir forması arqalı bildiriledi. Mısalı: barmaǵanlıqtan, kelmegenlikten, islemegenlikten hám t.b.

Hal feyildiń -ǵanlıqtan//-genlikten formasınıń is-háreketi tiykarǵı isháreketten burın islenedi, tiykarǵı is-hárekettiń

1Baskakov N.A. Karakalpakskiy yazık (IItom). 1952, S. 325.

2Qutlımuratov B. Házirgi zaman qaraqalpaq tilinde háreket atları. 1967, 10-bet.

3Yuldashev A.A. Sootnoshenie deeprichastnıx i lichnıx form glagola v tyurkskix yazıkax. 1977, S 61.

33

isleniwine, onıń júzege shıǵıwına sebepshi boladı. Yaǵnıy sońǵı ishárekettiń isleniwi dáslepki is-hárekettiń isleniwine qatnaslı boladı. Mısalı: suw bolmaǵanlıqtan, bul átiraptan el ketti (M.Dáribaev).

Hal feyildiń -ǵanlıqtan//-genlikten forması gáp ishinde kóbinese atawısh sózlerdi basqarıp hal feyil toplamı, dara hám qospa sóz formalarında keledi. Sintaksislik funkсiyası jaǵınan jay gáplerdiń quramında sebep pısıqlawısh, al baǵınıńqılı qospa gáplerdiń quramında sebep baǵınıńqı gáptiń bayanlawıshı xızmetin atqaradı:

1. -ǵanlıqtan//-genlikten formalı hal feyil jay hám toplam formasında kelip, tiykarǵı is-hárekettiń isleniw sebebin bildiredi. Mısalı: Búgin piyada júrip sharshaǵanlıqtan jatıp qaldı (Q.Ermanov). Nar omırawın kóterip turajaq bolǵan menen, dizesi baylawda jatqanlıqtan tura alǵan joq (M.Dáribaev).

Geyde -ǵanlıqtan//-genlikten formalı hal feyildiń basqarıwındaǵı sóz tiykarǵı is-háreketke qatnaslı waqıtlıq máni bildiriwi de múmkin. Mısalı: Azanǵı máhál bolǵanlıqtan átiraptan qıraw túsken shóplerdiń iyisi ańqıydı (Sh.Aytmatov).

2. -ǵanlıqtan//-genlikten formalı hal feyil baǵınıńqılı qospa gáptiń dizbekli komponentiniń bayanlawıshı xızmetinde kelip, bas gáptiń is-háreketi menen sebeplik mánide baylanısadı. Mısalı: Kemede toplanıp otırıw qáwipli bolǵanlıqtan, men júzip shıǵıwdı keńes ettim (K.Sultanov). Atızlar bosap qalǵanlıqtan, adamlardıń ǵawırlısı da esitilmeydi (Sh.Aytmatov)

34

Hal feyildiń -ǵanda//-gende hám -ǵannan//-gennen

formaları

N.A.Baskakov, N.Z.Gadjievanıń miynetlerinde1 ótken máhál hám kelbetlik feyildiń -ǵan//-gen formasına orın yamasa shıǵıs seplik affiksleriniń qosılıwınan jasalǵan -ǵanda hám ǵannan qospa affiksli feyiller waqıt pısıqlawısh mánisin bildiretuǵın hal feyil formaları dep kórsetiledi.

Haqıyqatında da, -ǵan//-gen formalı kelbetlik feyiller substantivlenip, orın yamasa shıǵıs seplik affikslerin qabıl etip kelse, pısıqlawıshlıq máni bildirmeydi. Bunday jaǵdayda olar atlıq sıyaqlı obektlik máni bildirip, seplik affiksli kelbetlik feyil dep qaraladı. Demek, -ǵanda, -ǵannan affiksleri hal feyil jasaw ushın tómendegi belgilerge iye boladı:

1.-ǵanda, -ǵannan formalı feyiller hal feyildiń basqa formaları sıyaqlı, tiykarǵı is-háreketke qatnaslı onıń qosımsha, ekinshi dárejeli is-háreketin bildiredi;

2.Bul formadaǵı feyiller substantivlik máni bildirmeydi. Sonlıqtan olar

hámme waqıt tiykarǵı is-háreketke ǵárezli waqıt pısıqlawısh yamasa baǵınıńqı gáptiń bayanlawıshları xızmetin atqaradı;

3. -ǵanda, -ǵannan formalı feyiller hal feyil mánisinde kelgende, ráwishlik xarakterdegi sorawlarǵa juwap beredi.

1 Baskakov N.A. Karakalpakskiy yazık (II tom). 1952, S 471; Gadjieva N.Z. Osnovıe puti razvitiya sintaksicheskoy strukturı tyurkskix yazıkov. 1973, S 214-279; Sravnitelnaya grammatika tyurkskix yazıkov. Morfologiya. M.,

«Nauka» 1988. S. 475.

35

Hal feyildiń -ǵanda//-gende forması házirgi ádebiy tilde keń qollanıladı. Bul forma tartım affiksli kelip te hal feyil mánisinbildiredi.

Hal feyildiń -ǵanda//-gende forması gáp ishinde dara qálpinde, hal feyil toplamı formalarında qollanıladı. Bul feyil formaları dara hámqospa feyil qálpinde kelgende, waqıt hám shárt baǵınıńqı gáplerdiń bayanlawıshı xızmetin atqaradı. Mısalı: Ernazar kirip kelgende, ol ele ayaǵınan tik turǵan edi (Ó.Ayjanov). Eger seniń brigadań da paxta planın orınlaǵanda, kolxoz telegi tóppeleme bolar edi

(Ó.Ayjanov).

36

Qaraqalpaq tilindegi hal feyildiń

sintaksislik xızmeti

Basqa túrkiy tillerindegi sıyaqlı qaraqalpaq tilindegi hal feyiller de hesh qanday substantivlespeydi, atlıqlarǵa tán morfologiyalıq kategoriyalardı - seplik, kóplik hám tartım affikslerin qabıl etpeydi. Siyrek jaǵdaylarda ǵana olar atlıq sózlerge qatnaslı anıqlawıshlıq sıpatqa iye boladı. Mısalı: 1. Palawıń oǵada mazalı bolǵan e ken, e ndibir chaynik chay bolsa, júzikke qas qondırǵanday bolar edi, -dep Allambergen Orazgúlge sır bildirmey sóyledi (J.Aymurzaev). 2. Kemede kisi alǵanday nárse qalmasın (Q.Ermanov).

3. Samal qosıq penen tınıs alǵanday, Juldızlar da qosıq bolıp janǵanday,Pútkil álem qosıq dáryası bolıp,

Ruwxım arqalı aǵıp turǵanday (I.Yusupov).

Biraq bular qaraqalpaq tilinde júdá siyrek ushırasatuǵın qubılıs. Hal feyiller tiykarınan gáp ishinde jay gáplerdiń, dizbekli yamasa baǵınıńqılı qospa gáplerdiń komponentleriniń biriniń bayanlawıshı xızmetinde hám is-háreketti hár túrli pısıqlawıshlıq mánilerde sıpatlawda ónimli qollanıladı. Sonlıqtan jumısımızda usılarjóninde keń túrde toqtap ótpekshimiz.

37

II.1. Bayanlawısh qatnaslı hal feyiller

a)-ıp//-ip, -p formalı hal feyiller jay gáplerdiń bayanlawıshı xızmetin atqaradı. Mısalı: 1. Álle qashan japıraqların astına tógipti (Á.Tájimuratov). 2. Ámirdiń dushpanı Xorezm xanına satıptı (T.Qayıpbergenov).

Sonday-aq -ıp//-ip, -p formalı hal feyiller dizbekli yamasa baǵınıńqılı qospa gáptiń dáslepki komponentiniń bayanlawıshı xızmetinde de jumsaladı. Mısalı: 1. Maman biy ǵujır menen atqa minip, salıqshılarǵa qarsı barlıq eldi tik ayaǵına bastırdı (T.Qayıpbergenov).

2. Jerler kóklep, aǵashlar bórtik shıǵardı (A.Begimov). 3. Bultlar kóship, aspan ashıldı (X.Seytov).

b) -may//-mey formalı hal feyiller dara túrinde qollanılıp, tiykarǵı ishárekettiń subektinen basqa, ekinshi bir subekttiń isháreketin bildirip kelgende, baǵınıńqılı yamasa dizbekli qospa gáplerdiń dáslepki komponentleriniń bayanlawıshı xızmetinde jumsaladı. Mısalı: 1. Sın dúzelmey, min dúzelmes. 2. Sáwir bolmay, táwir bolmas (Naqıllar). 3. Ayxan rayonnan kelmey, men sizlerge hesh nárse ayta almayman (X.Seytov).

v) -ǵansha//-genshe formalı hal feyiller dara hám toplam formasında baǵınıńqılı qospa gáptiń baǵınıwshı komponentiniń bayanlawıshı xızmetinde qollanıladı. Mısalı: 1. Ákeń murap bolǵansha, jeriń oy bolsın (Naqıl). 2. Quyashtı kútip otırǵansha, adamnıń ózi-aq ot jaǵıwı kerek (T.Qayıpbergenov). 3. Ǵarrını sınaǵansha, qádirin biliw kerek (Ó.Ayjanov).

38

g) -ǵanlı//-geli formalı hal feyiller jeke qollanılıp kelgende, tiykarǵı ishárekettiń subektinen basqa, ózine tán subektke iye bolıp, baǵınıńqılı gáptiń bayanlawıshı xızmetin atqaradı. Mısalı:

1.Jiyemurat awılǵa kelgeli qansha ózgerisler bolıp atır (T.Qayıpbergenov). 2.

Baspashınıń ǵawasatı shıqqalı, bazar-asharǵa da barmaytuǵın boldıq (Sh.Seytov). d) Hal feyildiń –ǵanday//-gendey forması óz aldına qollanılǵan jay gáptiń

bayanlawıshı xızmetinde kelgende, siyrek jaǵdayda betlik formasında kelgen bol, edi feyilleri menen dizbeklesedi. Mısalı: 1. Al belgili súwretshi xudojnik boyap jazǵanday edi (Q.Erniyazov). 2. Ómir teńizinde balıqshılardıń qayıǵı júzip kiyatırǵanday bolatuǵın edi. Bultlardıń arjaǵınan ot sıǵalap qarap turǵanday, tómende qara dúmpeshiklerdiń arjaǵında kóleńke eles bergendey boldı (X.Seytov).

Sonday-aq -ǵanday//-gendey formalı hal feyiller hesh qanday betlik affikssiz yamasa tolıqsız hám kómekshi feyilsiz kelip te jay gáptiń bayanlawıshı bola aladı. Mısalı: 1. Qara úyler shatır-shatır e tip teńselip turǵanday (X.Seytov). 2. Ayaqları da hesh qanday tońıwdı sezbeytuǵınday (A.Sadıkov). 3. Tawlar hámme nárseni ózine jasırıp taslaǵanday (S.Qapaev). Hal feyildiń -ǵanday//-gendey forması tiykarǵı is-hárekettiń baslawıshınan basqa, ózine tán baslawıshına iye bolıp, baǵınıńqı gáptiń bayanlawıshı xızmetin atqaradı. Bul forma bolıp kómekshi feyili menen dizbeklesip kelip te, baǵınıńqılı qospa gáptiń baǵınıńqı komponentiniń bayanlawıshı bola aladı. Mısalı: 1. Olardıń erteńgi ómiriniń jarqıraǵan ushqınları usı jarqın izlerde eleslegendey, artıqmash hújjet, ájayıp kúsh-ǵayrat payda boldı

39

(Ó.Ayjanov. 2. Bazda qanday da bir ólpeń dawıs esiptilgendey bolıp, ol da kóz ashıp jumǵansha únin óshiredi (Ó.Xojaniyazov).

e) -ǵanlıqtan//-genlikten formalı hal feyiller gáp ishinde kóbinese atawısh sózlerdi basqarıp hal feyil toplamı, dara hám qospa sóz formalarında keledi. Sintaksislik xızmeti jaǵınan, baǵınıńqılı qospa gáptiń quramında sebep hám waqıt baǵınıńqı qospa gáptiń bayanlawıshı xızmetin atqaradı. Mısalı: 1. Kemede toplanıp otırıw qáwipli bolǵanlıqtan, men júzip shıǵıwdı keńes ettim (K.Sultanov). 2. Turmıs bárimizdi de bir túyinge baylap qoyǵanlıqtan, hesh nárseni de jasıra almaysań (Sh.Aytmatov). 3. Azanǵı máhál bolǵanlıqtan, átiraptan qıraw túsken shóplerdiń iyisi ańqıydı (Sh.Aytmatov).

j) -ǵanda//-gende formalı hal feyiller gáp ishinde dara hám qospa feyil qálpinde qollanılıp kelgende, waqıt hám shárt baǵınıńqı gáplerdiń bayanlawıshı xızmetin atqaradı. Mısalı: 1. Ernazar kirip kelgende, ol ele ayaǵınan tik turǵan edi (Ó.Ayjanov). 2. Azanda ol keńsege kelgende, ele Dáwletov joq edi (T.Qayıpbergenov). 3. Eger seniń brigadań da paxta planın orınlaǵanda, kolxoz telegi tóppeleme bolar edi (Ó.Ayjanov).

z) -ǵannan//-gennen formalı hal feyiller gáp ishinde bas gáptiń baslawıshınan basqa, óz aldına baslawıshına iye bolıp, waqıt baǵınıńqılı gáptiń bayanlawıshı boladı. Mısalı: Úyge qonaqlar kirip kelgennen-aq Ayxan dalaǵa shıǵıp ketti

(T.Qayıpbergenov).

Bul forma keyin, soń tirkewishleri menen dizbeklesip kelip te baǵınıńqı gáptiń bayanlawıshı boladı. Mısalı: 1. Hesh nárse

40