MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilindegi hal feyillerdiń grammatikalıq ózgeshelikleri

kategoriyasıń geypara grammatikalıq formalarınıń qáliplesiwi hám formalıqsemantikalıq aspektlerine ádewir dıqqat awdarǵan.

Ulıwma aytqanda, qaraqalpaq tilindegi hal feyil kategoriyası az izertlengen aktual temalardıń biri. Sonlıqtan biz bul jumısta qaraqalpaq tilindegi hal feyil formalarınıń semantikası hám xızmetleri, hal feyillerdiń gáp aǵzalarına qatnasın, sonday-aq hal feyil formalarınıń stillik xızmetlerin anıqlawdı tiykarǵı maqset etip

belgiledik.

Qaraqalpaq tilindegi hal feyil kategoriyasınıń gáptegi atqaratuǵınxızmetin, basqa sózler menen dizbeklesiw uqıplılıǵın, olardı jasawshıaffiksler quramın, hal feyildiń basqa sóz shaqaplarına qatnasın -ulıwma bul kategoriyanıń tilimizde qollanıw ózgesheligin morfologiyalıqhám sintaksislik baǵdarda hár tárepleme izertlew - aktual máselelerdińbiri bolıp esaplanadı, sebebi onıń teoriyalıq hám

ámeliy áhmiyeti úlken.Jumıstı jazıwda qaraqalpaq jazıwshı-

shayırlarınıń shıǵarmalarınan, baspasóz materiallarınan jıynalǵan tillik faktler

paydalanıldı.

Qaraqalpaq tilindegi hal feyil formalarınıń mánileri hám xızmetlerin izertlewde tilshi-ilimpazlardıń ilimiy grammatikalıq miynetlerinen, sonday-aq túrkiy tillerde hal feyiller tuwralı arnawlı jazılǵan miynetlerden keńnen paydalanıldı. Jumıs kirisiw hám juwmaqlawdan basqa 3 baptan ibarat.

11

Qaraqalpaq tilinde hal feyil formaları

Hal feyil feyil túbirlerine hám tiykarlarına belgili affikslerdiń jalǵanıwı arqalı jasalıp, feyildiń basqa da dórendi formalarınan ózine tán morfologiyalıq belgileri hám gáptegi xızmeti jaǵınan ayrılıp turadı. Hal feyil - feyil hám ráwishlik belgilerge, yaǵnıy is-háreket hám pısıqlawıshlıq mánige iye bolǵan feyildiń atributivlik - pısıqlawıshlıq forması. Onıń usı eki sóz shaqabınıń mánisine iye bolıwı esapqa alınıp, kópshilik túrkiy tillerinde «hal qılım»1, «hal feyil»2, «hal ishlik»3, «ravishdosh»4 hám t.b. terminler menen ataladı.

Hal feyil formaları bet, san hám máhál mánilerin bildirmeydi. Sonlıqtan hal feyiller morfologiyalıq belgisi jaǵınan betlik emes feyillerdiń sistemasına kiredi. Hal feyildiń atributivlik - pısıqlawıshlıq forma dep atalıwı onıń polifunkсiyalıq ekenligin bildiredi. Hal feyil leksika-semantikalıq jaqtan is-háreket proсesin bildiredi, bolımlı hám bolımsızlıq, dáreje formalarına iye boladı. Biraq hal feyildiń affiksleri feyildiń dáreje hám bolımsızlıq formalarınan keyin jalǵanadı. Mısalı, barıptı, kelipti, barmaptı, kelmepti hám t.b. Hal feyildiń -ıp//-ip, p, -a, -e, -y, - may//-mey sıyaqlı jedel formaları betlik affikslerin qabıl etip, anıqlıq meyildiń jasalıwınıń baslanǵısh paradigması boladı. Anıqlıq meyildiń jasalıwınıń baslanǵısh paradigması boladı. Mısalı: 1. Ornına Murat

1Dmirtiev N.K. Bashqort teleneń grammatikası. 1948, 200-bet.

2Kangildin V.N. Tatar tele grammatikası. Kazan, 1959, 238-bet.; Hazirgi zaman uyǵır tili. 1966, 242-bet.; Házirgi qaraqalpaq tili (Morfologiya). 1974, 212-bet.

3Annakurov A. Túrkmen dilinde hal ishlik formaları. Ashgabat, «Ílım» neshriyatı, 1974.

4Wzbek tili grammatikasi (I tom, morfologiya). 1975, 515-bet.

12

hákkelekti qaldırıptı (Sh.Seytov). 2. Balaları mektepke ketipti (Á.Tájimuratov). 3.

Awıl arasında birli-yarım adam óre basladı (Sh.Seytov). 4. Kimińdi xan demeymen, Kimińdi qul demeymen (Alpamıs).

Hal feyil formaları ráwishlik xarakterge iye bolıp kelgende, ráwishler sıyaqlı tiykarǵı is-háreketke qatnaslı bolıp, onı hár túrli atributivlik-pısıqlawıshlıq mánide sıpatlaydı. Bul máni hal feyildiń qosımsha, ekinshi dárejeli is-háreket ekenligin bildiredi. Mısalı: 1. Ózi de basınan keshirgenlerin jeńil-jelpisin tiyip-qashıp ǵana ayttı (Sh.Seytov). 2. Bazarshınıń xabarı da jolǵa qarata-qarata óltiretuǵın boldı-aw (Sh.Seytov). 3. Qasımnıń iyinleri selkildep, ún shıǵarmastan kúldi (T.Qayıpbergenov). 4. Aqırı, ol bunıń jeti uyıqlaǵanda túsine engen nárseler emes edi (A.Sadıkov).

Hal feyiller tiykarǵı feyildi ekinshi bir háreket arqalı sıpatlaydı, onıń hár túrli pısıqlawıshlıq máni bildiriwi hal feyildiń mánisin joymaydı. Mısalı: Ol joqarıdan sekirip tústi, degen gáptegi sekirip hal feyili ráwish sıyaqlı qalay? degen sorawǵa juwapberip, tiykarǵı is-hárekettiń isleniw sının bildiredi. Bundaǵı hal feyil ráwish sorawına juwap berip, ráwish mánisinde kelgen menen, ózinińdinamikalıq mánisin saqlaw arqalı tiykarǵı is-hárekettiń belgisin bildiredi. Hal feyildiń bul sıyaqlı polifunkсionallıq belgileri anıq hár bir formasına jeke-jeke toqtalǵanda anıq kózge túsedi.

Hal feyil formaları tiykarǵı hám qospa (dórendi) affiksler bolıp eki toparǵa bólinedi. Birinshi toparǵa hal feyil jasawda ónimli qollanılatuǵın -ıp//-ip, -p, -a, -e, -y, -may//-mey formalı tiykarǵı affiksler, ekinshi toparǵa shıǵısı jaǵınan eki yamasa úsh affikstiń

13

qosılıwınan payda bolǵan -ǵalı//-geli (-qalı//-keli), -ǵansha//-genshe (-qansha//-

affiksler kiredi.

I. 1. Hal feyildiń jay formaları hám olardıń xızmetiHal

feyildiń -ıp//ip, -p forması

Bul affiks arqalı dawıssızǵa pitken feyillerge -ıp//-ip, dawıslıǵa pitken feyillerge -p túrinde jalǵanıp hal feyil jasaydı. Hal feyildiń

-ıp//-ip, -p formalı túri túrkiy tillerinde, sonıń biri qaraqalpaq tilinde basqa formalarına qaraǵanda ónimli qollanıladı. Bul formanıń tilde ónimli qollanıwına baylanıslı morfologiyalıq hám sintaksislik kategoriyalarǵı qatnası da polisemantikalıq hám ayrıqsha polifunkсiyalıq formaǵa iye.

Hal feyildiń bul formaları tiykarǵı is-hárekettiń qosımsha ekinshi dárejeli isháreketi bolıwı menen qatar, tiykarǵı is-háreketti de bildiredi. Bul jaǵdayda analitikalıq formadaǵı feyildiń jasalıwında anıq kórinedi. Analitikalıq formadaǵı feyillerdiń quramında tiykarǵı máni hal feyilde saqlanadı. Qosımsha grammatikalıq máni kómekshi feyil arqalı bildiriledi. Mısalı: aytıp berdi, buzılıp qaldı, oqıp shıqtı, islep atır hám t.b. Bul formadaǵı feyillerdiń quramında tiykarǵı háreketlik máni -p formalı hal feyil arqalı bildirilgen. Hal feyildiń tiykarǵı isháreketke qatnaslı onı sıpatlap keliwi

14

atributivlik-pısıqlawıshlıq funkсiyada kelgende konkretlesedi. Hal feyiller ráwishler sıyaqlı ekinshi bir is-háreketke qatnaslı bolıp kelip, sol is-háreketti hár túrli pısıqlawıshlıq mánilerde sıpatlaydı. Bul jaǵdayda hal feyildiń tek bir tárepin ǵana kórsetedi. Hal feyildiń -ıp//

-ip, -p forması tómendegi jaǵdaylarda tiykarǵı is-háreketke qatnaslı bolmaydı:

1. Qospa feyildiń quramında tiykarǵı leksikalıq máni hal feyil arqalı bildiriledi. Hal feyil menen dizbeklesken postpozitivlik feyiller dáslepki komponentke kómekshi grammatikalıq máni berip, hal feyildi túr hám máhál kategoriyalarınıń mánisine ótkeredi. Mısalı: 1. Ol óziniń únsiz tili menen óz dáwiri jóninde sóylep berdi (I.Yusupov). 2. Dáryaǵa da kelip qalıppız (N.Dáwqaraev). 3. Usı Erpolattay bir shopan qoydıń sútin iship manawsırap, al-sal bolıp uyıqlap qalıptı(M.Dáribaev).

2. Hal feyildiń -p forması baylanıstırıwshılıq máni bildiredi. Bunday jaǵdayda hal feyil dizbekli yamasa baǵınıńqı qospa gáptiń dáslepki komponentiniń bayanlawıshı xızmetin atqaradı. Mısalı: Jerler kóklep, aǵashlar bórtik ashtı

(A.Begimov). Bultlar kóship, aspan ashıldı (X.Seytov).

3. -p formalı hal feyil qospalanǵan jay gáplerdiń quramında birgelikli bayanlawısh xızmetinde kelgende, tiykarǵı is-háreketti bildirip keledi. Mısalı: Olar adamlar menen birim-birim sóylesip, harmasın aytıp, hal jaǵday sorastı

(K.Sultanov).

4. Hal feyil ayrımlanǵan toplam formasında determinantlıq funkсiya atqarıp kelgende, tiykarǵı feyilge (is-háreketke) qatnaslı

15

bolmay, ulıwma gápke qatnaslı boladı. Mısalı: Mıltıǵımdı arqalap, Qaratereńge jetip bardım (Á.Shamuratov). Sıtır etse alaqlap, ádewir jol júrip qalıppız

(Gazetadan).

5. -p formalı hal feyil tiykarǵı is-hárekettiń belgisin bildirip, onıń qosımsha ekinshi dárejeli is-háreketi mánisinde keledi. Ekinshi dárejeli is-háreket mánisinde kelgende, tiykarǵı feyil menen jupkerlesiwshi baylanısqa túsedi. Bunday jaǵdayda tiykarǵı feyil menen

-p formalı hal feyil hár túrli pısıqlawıshlıq mánidegi qatnaslardı bildiredi:

a) -p formalı hal feyildiń is-háreketi tiykarǵı is-hárekttiń isleniw usılın, sının bildiredi. Mısalı: 1. Quralay dala giyasına ráhátlenip otladı. 2. Quzǵın óz jemtigi

ústinde shuqshıyıp otırajaq (Q.Dosanov).

b) Hal feyildiń is-háreketi tiykarǵı is-hárekettiń isleniw sebebin, maqsetin bildiredi. Mısalı: 1. Ol qısınıp terley basladı (T.Qayıpbergenov). 2. Seniń erlik islerińdi kórip quwandıq (Á.Tájimuratov).

v) -p formalı hal feyil tiykarǵı is-hárekettiń isleniw waqtın bildiredi. Bunday jaǵdayda hal feyilden ańlasılǵan waqıtlıq máni házirgi hám ótken máhál mánilerinde keledi. Mısalı: 1. Liza juwırıp baratırıp kóyleginiń jeńine qolın suqtı (J.Aymurzaev). 2. Eki kúnnen keyin qaytıp kelip, hesh kim menen tillespesten

úyine kirip ketti (S.Arıslanov).

g) Analitikalıq formadaǵı -may turıp qospa hal feyildiń basqarıwındaǵı toplam tiykarǵı is-hárekettiń shártin bildiredi. Mısalı: 1. Suw tańsıqlıǵın úlkemizdiń suw resurslarınan paydalanbay

16

turıp sheshiw múmkin emes (Qızıl Qaraqalpaqstan). 2. Túsiń dúzelmey, isiń dúzelmeydi (Naqıl).

d) Hal feyildiń analitikalıq formadaǵı -a, -e turıp, -p turıp, kórip, otırıp hám t.b. túrleri tiykarǵı is-háreketke qatnaslı qarsılaslıq mánibildiredi. Mısalı: 1. Ol bile turıp aytpadı. 2. Mine usılardı kórip otırıp Muǵaldiń keynine qalay erip ketermen (G.Izimbetov). 3. Biraq oqıǵan adam bola turıp islegen turpayılıǵıńız kútá ersi boldı (J.Saparov).

-p formalı hal feyil tákirarlanıp kelip te ekinshi dárejeli isháreketti ańlatadı hám is-hárekettiń dawamlılıǵın, tákirarlanıwın bildiredi. Mısalı: Quralay seziklendi hám ırǵıp-ırǵıp alǵa qarap sekirdi (Q.Dosanov).

2. Jılap-jılap shıraqlarım óshedi,

Bul istiń táǵdirin kimler sheshedi (Kúnxoja).

Hal feyildiń -a, -e, y forması

Feyildiń túbir hám dórendi formalarına -a, -e (dawıssızdan keyin),

-y (dawıslısınan keyin) affiksleri jalǵanıp hal feyil jasaladı. Onıń bolımsızlıq mánisi -may//-mey forması arqalı bildiriledi. Mısalı: bara, kele, ala, kóre, almay, kelmey, barmay hám t.b.

Hal feyildiń -a, -e, -y forması tariyxıy shıǵısı jaǵınan hal feyildiń -ıp//-ip, -p forması sıyaqlı, eń eski formalardıń biri.

17

-a, -e, -y formalı feyildiń tariyxıy kelip shıǵıwı tuwralı Yu.D.Djanmavov hám A.Annakurovlardıń miynetlerinde keń bayan etiledi1. Bul avtorlar -a, -e, -y kelip shıǵıwı tuwralı J.Deni hám N.A.Baskakov tárepinen usınılǵan pikirlerdi quwatlaydı.

N.A.Baskakov hal feyildiń -a, -e, -y formasınıń tariyxıy shıǵısı, semantikalıq hám formalıq jaqtan keler máhál kelbetlik feyildiń tilek meyil forması -ǵay//-gey, - qay//-key, sonday-aq buyrıq, tilek meyildiń

-ay//-ey hám keler máhál kelbetlik feyildiń -ar//-er, -r formaları menen baylanıstırıladı. N.A.Baskakov bul formalardıń mánileriniń birbirine jaqınlıq táreplerin esapqa aladı2.

Hal feyildiń -a, -e, -y forması qaraqalpaq tilinde tórt túrli formada: 1. Jeke túrinde. 2. Tákirarlanǵan túrinde. 3. Toplam formasında.

4. Analitikalıq feyil quramında qollanıladı. Olardıń qollanılıwınıń dáslepki úsh túri semantikalıq jaqtan ekinshi bir isháreketke qatnaslı qosımsha, ekinshi dárejeli is-háreketti bildiredi, al analitikalıq feyildiń quramındaǵı hal feyil tiykarǵı isháreketmánisnde keledi.

1. Hal feyildiń -a, -e, -y formasınıń jeke qollanılıwı tilde siyrek ushırasadı.

Bul forma jeke qollanıp kelgende, subekttiń ekinshi dárejeli is-háreketin bildiredi. Bul ekinshi dárejeli is-háreket subekttiń tiykarǵı is-háreketi menen parallel, bir waqıtta bolǵan háreketti bildirip keledi. Sintaksislik funkсiyası jaǵınan tiykarǵı isháreket penen pısıqlawıshlıq mánide qatnas jasaydı. Mısalı: 1. Esikten

1Djanmavov Yu.D. Deeprichastiev v kumıkskom literaturnom yazıke. 1967, S. 81-88; Annakurov A. Túrkmen dilinde hal ishlik formaları. 1977, 98-100-betler.

2Baskakov N.A. Karakalpakskiy yazık (II tom) 1952, S. 464-465.

18

bir topar qız-jigitler kúlise kirip keldi (T.Qayıpbergenov). 2. Ol gewgim túse jetip keldi (X.Seytov).

2. Hal feyildiń -a, -e, -y formasınıń tákirarlanıp keliwi jeke túrine qaraǵanda semantikalıq jaqtan keńirek qollanıladı. Tákirarlanıp kelgen -a, -e, -y formalı hal feyilden tamamlanbaǵan, tákirarlanıp, dawam etip turatuǵın is-háreket proсesi ańlasıladı. Bul forma tiykarǵı isháreketke waqıtlıq jaqtan qatnaslı bolıp kelgende, kóbinese onıń menen bir waqıtta yamasa onnan burın islengen háreketti bildiredi.

Mısalı: Aldı menen kirip kelgenler esik betten jalpaya-jalpaya otırıstı (T.Qayıpbergenov). 2. Kóre-kóre kósem boladı, Sóyley-sóyley sheshen boladı (Naqıl).

3. Hal feyildiń -a, -e, -y forması seplik jalǵawlı hám tikewishli kelgen atawıshlardı basqarıp, hal feyil toplamın dúzedi. Hal feyildiń bul túriniń toplam formasında keliwi -p formasına qaraǵanda ádewirsheklengen dárejede qollanıladı.

-a, -e, -y formalı toplam tiykarǵı is-hárekettiń qosımsha, ekinshi dárejeli háreketin bildiredi hám sol toplam formasında tiykarǵı isháreketti hár túrli pısıqlawıshlıq mánilerde sıpatlaydı.

a) Is-hárekettiń tez islengenligin bildiredi. Mısalı: Aytbay úst kiyimin jamıla dalaǵa shıqtı (A.Bekimbetov).

b) Tiykarǵı is-háreketke qatnaslı waqıtlıq máni bildiredi. Mısalı:Men onıń sınsınbatına qaray júre Rodinanı bunday taqılette hesh sezbegen edim

(Ó.Xojaniyazov).

v) Qarsılaslıq máni bildiredi. Mısalı: Ózi molla bola tura urlıqtı jaqtı kóredi (T.Qayıpbergenov).

19

4. Hal feyildiń -a, -e, -y forması qospa feyil jasawda ónimli qollanıladı. Bul forma kómekshi feyil menen dizbeklesip qospa feyil jasap kelgende, tiykarǵı háreketlik máni hal feyil arqalı bildiriledi. Onıń hár túrli ekinshi dárejeli kómekshi grammatikalıq mánileri kómekshi feyildiń qatnası menen ańlasıladı. Mısalı: 1. Eki eldiń doslıq túyini úzile qoyar ma? 2. Usınday qulaq túrekpeniń birinde bay shalqasınan túse jazladı (Sh.Seytov). 3. Qımtay berdi kúlip qızıl sharfımdı

(I.Yusupov).

-a, -e, -y formalı dara hal feyilerge betlik affiksleriniń jalǵanıwı arqalı anıqlıq meyildiń keler máháli jasaladı. Mısalı: baraman, barasań, baradı, kelemen, isleysiz hám t.b.

Hal feyildiń bolımsız -may//-mey forması

Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde hal feyildiń bolımsız forması - may//-mey (- pay//-pey, -bay//-bey) sıyaqlı altı allomorfalıq variantta qollanıladı. Bul forma kópshilik túrkiy tillerinde hal feyildiń -ıp//- ip, -p hám -a, -e, -y affiksli túrleriniń bolımsızlıq forması retinde qaraladı.

N.A.Baskakov hal feyildiń -may//-mey formasın feyildiń -ma//-me (-ba//-be, - pa//pe) bolımsız forması menen hal feyildiń -y affiksiniń qosılıwınan jasalǵan qospa affiks1 dep kórsetedi.

1 Baskakov N.A. Karakalpakskiy yazık (I.II tom). 1952, S. 465.

20