MD hám PQJ / XIX ásir aqırı - XX ásir basíndaǵı qaraqalpaq shayır

ǵárezsizlikti árman etken ziyalılar jámáátiniń narazılıq kórsetiwi aqıbetinde

«Erkin qaraqalpaq» dep at berildi. Gazetada kóterilip shıqqan siyasiy-huqıqıy talaplar, ǵárezsizlikti talap etiw háreketleri bolsheviklerge jáne maqul túspedi.

Bul gazeta 1928 jılı jabılıp,

«Miynetkesh qaraqalpaq» dep ózgertilip qaytadan shıǵa basladı. Bularadıń bárlıǵı jergilikli bolsheviklerdiń, burınǵı jaditlik háreketin dawam etiwshi ziyalılardıń talap etiwleri nátiyjesinde júz bergen waqıyalar edi.

Jaditshilik háreketleriniń dawamshılarınıń belsendilik kórsetiwi

nátiyjesinde e ldegi hayal-qızlar huqıqın qorǵawǵa hám olardıń jámiyetlik

turmısın jaqsılawǵa ayrıqsha itibir qaratıldı. Olardıń bilimin, siyasiy sawatlılıǵın,

óz huqıqların tusiniwin jetilistiriw isleri alıp barıldı. 1925 jılı Tórtkúlde pedagogikalıq texnikumnıń, 1935 jılı Qaraqalpaq mámleketlik muǵallimler institutınıń ashılıwı úlkede ziyalılar toparınıń jetilisiwinde, ásirese olardıń siyasiy túsinikleriniń, huqıqıy bilimleri dárejesiniń artıwında úlken xızmetler isledi.

Úlkede aǵartıwshılıq hám siyasiy-huqıqıy bilimlerdi jetilistiriw menen birgelikte jaditshilerdiń dawamshıları, milliy azatlıq háreketiniń wákilleri eldiń ǵárezsizlikke erisiw talapların páseytpedi.Ataqlı shayır Abbaz Dabılov «oń»

qanat jaditshiler qatarında turıp, málim bir dáwirlerge shekem (1925) sovet húkimeti siyasatına qarsı boldı. «Ótken zaman qayta aylanıp kelerme»1 xam baska da qosıqların jazıp, qızıl imperiya otarlap alıwshılıǵın sınǵa alıp, qaraladı. Biraq shayır birqansha wakıt ótkennen keyin jaditshilerdiń

«sol» toparına qosılıp, ilájsızdan kommunistler menen waqtınsha birge islesiw siyasatın qollap quwatladı. «Oń» qanat toparında bolǵan Qazı Máwlik (1885-

31

kúwdalawǵa ushırap, jurttan shıǵıp ketiwge májbúr boldı hám repressiya qurbanları bolıwdan aman qaldı.

30jıllarda eldegi eonomikalıq qıyınshılıqlardan tısqarı ruwxıy mádeniy tárepten de xalıqtıń turmısı awırlastı. Xúkimet jergilikli xalıqlardıń mádeniy miyraslarına mensinbey qaradı. Dindi hám diniy bilimge iye oyshıllardı biykar e tip, sol dáwirge shekemgi toplanǵan xalıq arasındaǵı huqıqqa hám morallıq múnásebetlerge tiyisli ólshemlerdi buzıwdı ámelge asırdı. Adamlardıń ruwxıy dunyasına, ruwxıy keshinmelerine ziyan keltiretuǵın hújdan erkinliklerin qısıp qoydı. Háttepki jaslardı óz ataanalarına qarsı «shın kommunist» etip tárbiyalawǵa háreket etti.

Puxaralardıń óz huqıqların qorǵap, húkimet hám onıń totalitarlıq siyasatına qarsı pikirler bildiriw oǵada qıyın edi. Usınday awır shárayatta qaraqalpaq xalkınıń áziyz perzentleri: A.Dosnazarov, Q.Áwezov, O.Ermanov,

K.Nurmuhamedov, I.Bekimbetov, S.Majitov ham basqalar sovet húkimeti shólkemlerinde xızmet issledi. Olar qızıl imperiya menen e l ǵárezsizligin iyelew pursatı kelgenshe birge islesiw zárúrligin túsindi. S.Majitov,

A.Muwsaev, X.Axmedov, Q.Áwezov, I.Fazilovlar Oktyabr inqilabın patsha Rossiyasınıń koloniyalıq ústemlmgin awdarıp taslaw dep túsingen edi. Usı inqılaptan soń qaraqalpaq xalqınıń óz taǵdirin, ǵárezsizligin ozi belgilew huqıqı iske asadı dep oylaǵan edi.

Qızıl imperiya basshıları aq patsha dáwirindegi koloniyaga aynaldırǵan aymaqların saqlap qalıwdı baslı maqset etip, ózleri húkim júrgizip turǵan xalıqlardan túsip turǵan paydadan ayırlıwdı qálemeytuǵın edi. Olar baska xalıqlarǵa «jolbasshılıq qılıw», «aqıl úyretiw»di sıltaw e tip, koloniyada uslap turıwdıń «mádeniy» túrin oylap taptı. Bunı jaqsı túsingen milliy ziyalılar (jadit háreketiniń dawamshıları) sovet mámleketi quramında jańa lawazımlarǵa iye bolıwlarına qáramastan, kewillerinde milliy ǵárezsizlikke erisiw

32

maqsetlerin saqlap kelgen edi. Otızınshı jıllarda qataǵanlıqqa ushraǵan adamlardıń derlik bárshesi usılar qatarındaǵı azaiatlar e di. Nátiyjede sovet húkimeti jergilikli ziyalılardı óz-ara bir-birine ańlıtıp, bir-birine qarama qarsı qoyıp, ishten ıdratıw islerin alıp bardı hám olardı ózli-ózin tutqın qılıp uslap beriw jollarınan paydalandı. Usılardı bayqaǵan milliy azatlıq háreketi wákilleri

«baspashılarǵa» jasırın túrde járdem berip, geyde olarǵa ashıqtanashıq qosılıp ketti. Ruslardıń koloniyalıq siyasatlarına qarsı túrli narazılıq háreketlerin ámelge asıra basladı. Nátiyjede olar milliy azatlıq, demokratiya, ádalatlı nızam konstituсiyalıq jol menen emes al, ashıq qurallı kúshpenen shıǵıw jolı arqalı

ámelge asadı degen toqtamǵa keldi. Usılardıń aqıbetinde 1919 jılı avgusta Shımbayda, ǵárezsizlik ushın kóterilis iske asırıldı.Kóterilisshiler Shımbay, Moynaq, Nókis qalaların iyeledi. Altı aydan soń, 1920 jılı fevralda bul kóterilis bastırıldı.1 Ásirese, 1929 jılı bolıp ótken Taqtakópirdegi Barlıqbay basshılıǵındaǵı kóterilis ayrıqsha dıqqatqa miyasar boldı.1925-1929 jıllar ishinde e ldiń ǵárezsizligin talap etken kóterilisshilerdiń háreketleri qızıl imperiyaǵa málim dárejede qáwip tuwǵızdı. Usı sebepli milliy ziyalılar jadiytshilik ideyaların dawam ettiriwshiler sıpatında gúmen etile basladı.

Nátiyjede otarlap alıwshı qızıl imperiya ǵárezsizlik ideyaların kóterip shıqqan milliy ziyalılardı jisimlik joq qılıw háreketine kiristi. 1929-1939 jıllar aralıǵında siyasiy sanalılıǵı jetilisken, óz eliniń ǵárezsizligi ushın gúresiwi múmkin bolǵan tiykarǵı ziyalılar toparın qataǵan etip, «xalıq dushpanı» degen jala menen qamaqqa aldı, hám atıp taslawǵa húkimler shıǵardı.

Usılay etip, X1X ásir aqırı, -XX ásir basları Qaraqalpaq úlkesinde aǵartıwshılıq hám jaditshilik dáwiri sıpatında óziniń qospalı waqıyalarǵa tolı bolıwshılıǵı menen ayırlıp turıp, Orta

33

Aziyanıń basqa úlkelerindegi siyaqlı qaraqalpaq xalqınıń tariyxında da milliy oyanıw dáwiri bolıp orın aldı. Bul oyanıw dáwiri: Omar shayır, S.Majitov, A.Muwsaev, Jangabay Qaratay ulı, Qulmurat Qurbanali ulı, Ábdiqadir Bekimbet ulı, Qazı Máwlik, Qıdırniyaz shayır, Sıdıq Toqpan ulı hám basqada oyshıllardıń jámiyetlik hám siyasiy-huqıqıy kóz-qaraslarınıń jańa ideyalarǵa bay bolıwına alıp kelgen edi.

34

II BAP. PATSHA ROSSIYASÍ KOLONIYASHÍLÍǴÍ HÁM QARAQALPAQ SHAYÍR OYSHÍLLARÍNÍŃ SIYASIY-

HUQÍQÍY TÁLIYMATLARÍ

2.1. Shayır Qulmurat Qurbanalı ulınıń siyasiy-huqıqıy kóz-

qarasları

Qaraqalpaq xalqınıń XIX ásir aqırı –XX ásir basındaǵı milliy oyanıw dáwirindegi kórnekli shayırlarınıń biri, ataqlı Ayapbergen shayır hám kórnekli aǵartıwshı S.Majitovtıń ustazı, Qulmurat Qurbanalı ulınıń (1845-1926) siyasiyhuqıqıy oy-pikirleri1 ózine tán jańa ideyalarǵa oǵada bay boldı. Qońırat jáditshilik aǵımınan tásirlenip jasaǵan shayır, Sor kóldegi (Qońırat) baslawısh mektepmeshitte bilim alıp, jeterli dárejede diniy sawatqa, islam dini sháriyatı hám fikh ilimleri boyınsha túsiniklerge iye bolıp erjetti.

Shıǵıs shayırlarınıń ádebiy miyraslarınan bahra alıp, kórkem sóz ónerine qızıǵıwshılıǵın arttırǵan Qulmurat, ataqlı qaraqalpaq aǵartıwshıoyshılı

Ájiniyazdıń awıllası edi. Ol danıshpan shayır Berdaq hám Kúnxojalardı kórdi. Olardıń pikir dunyasınan nár aldı. Bozataw waqıyası waqtında Qulmurat 14-15 jasar óspirim edi. Qaraqalpaq xalqınıń XIX ásirdegi Xiywa zulımlıǵına qarsı azatlıq gúresleriniń qan tógis penen bastırılıwı, xalıq batırlarınıń qurban bolıwları, ádalatsız jámiyet mashqalaları onıń dunyaǵa túsinigine úlken tásir jasadı.Shayırdıń ózi toplap, jiynaǵan bay ádebiy miyrasları 1926, 1928 jıllardaǵı suw alıspada suwdıń astında qalıp, joq bolıp ketken. Onıń bizge jetip kelgen shıǵarmaları poeziya shaydaları mola Iskender, Nızamatdin, Ayapbergen shayır, Jumamurat, Shamurat sıyaqlı qıssaxanlar jazıp alıp, qıssahanlıq jolı menen xalıq arasına tarqalǵan nusqalarınan ibarat.

Qulmurat tiykarınan awılında diyxanshılıq penen shuǵıllanıp, óz kúnin ózi kóretuǵın orta hal jaǵdayda jasaǵan. Usınıń menen birge

35

qosıq jazıp, dóretiwshilik islerin alıp barǵan. Degen menen shayırdıń turmısı teńlik joq. ádalatsız zaman tásirinde awır keshken.Kim kúshli bolsa sonıń sózi sóylenip, adamgershilik múnásebetler saqlanbaǵan ortalıq onıń bul haqqında oylanıwlarına tásirin tiygizdi. Bunıń ústine końsı túrkmen baspashıları menen jiyi jawgershilik bolıp, teztez xalıqtıń tınıshlıǵı buzılıwı orın aldı, baspashı, qaraqshılardıń topılısı menen qatar el basshılarınıń xalıqtı hádden tıs ezip ádil basqarmawı da awırmanlıqtı kúsheytti.

Shayırdıń dúnyaǵa kóz-qarası, siyasiy túsinikleri qáliplesken jigit waqıtlarında pútkil Orta Aziyanı,usınıń ishinde qaraqalpaq úlkesin ruslar jawlap alıp, óz koloniyasına aylandırdı (1873). Nátiyjede jańa el basqarıw tártipleri ornatılıp, dástúriy nızamlar, huqıqıy múnásebetler ózgerislerge ushıradı. Rus aq patshasınıń tınısh eldi basıp alıp, óz qaramaǵına baǵınıshlı etip otarlap alıwı shayırdıń narazılıǵın payda etti.

Usınday tariyxıy jaǵdaylar tásiyrinde Qulmurat shayırdıń dunyaǵa kózqarası, jámiyetlik-siyasiy túsinikleri qáliplesip, xalıq turmısı, jámiyetlik basqarıw tártibi haqqındaǵı kóz-qarasların jetiskenliklerge tolı etti. Onıń siyasiyhuqıqıy oy-pikirleri, jámiyettegi ádalatlı turmıs, insanlar huqıqı, teńligi jónindegi kózqarasları «On toǵız» atlı poemasında, sonday-aq «Júz bası», «Zalımlar isin údetti», «Ywrishim», «Demishler» t.b. qosıqlarında keń sáwleleniwin taptı.Shayır bul shıǵarmalarında insan huqıqların, olardıń turmıstaǵı qarım-qatnasın tártipke salıwshı dereklerdi, úrip-ádetke tán tártip qaǵıydalardı hám bularǵa hárbir insannıń ámel qılıp jasawı zárúrligin sóz etti.

Ásirese insanlıq huqıq normalarına moyınsınıp, jámiyettegi tártip qaǵıydalardı tán alıp jasaw, adamdaǵı aqıl túsinikke baylanıslı-lıǵın, aqıl-esi pútin, adamlar

ǵana hadal miynet etip, ómir súretuǵının, aqıl adamdı usı minezqulıqlardı uslap turıwǵa e ristiretuǵın derek, ruwxıy qubılıs

36

ekenligin: «Aqıl (lı adam) bul dúnyanıń ánjamın eter, Aqmaqlıǵım shul biyparwa yurishim» -[1:20] dep eskertip, tirishiliktiń barlıq tártip-qaǵıydaları, adamdaǵı aqıl tárepinen bir tártipke salınıp turıwshılıǵın ayttı.

Shayır tártipke boysınıp, zań qaǵıydaların saqlap ómir súriw, adamdaǵı aqılǵa baylanıslı degen pikirlerin «Ywrishim» atlı qosıǵında jáne dawam ettirdi.

Adamnıń huqıq buzıwshılıq aqıbetinde qıyın jaǵday-ǵa duwshakerlesip, ókinishke túsiwi, aqıllılıq penen ózin-ózi uslap tuta biliwine, qanaatlı jasawshılıǵına baylanıslılıǵın, nápsi insandı nadurıs jolǵa, huqıq buzıwǵa umtıldıratuǵın ishki sezimler ekenligin, sol ushın adam óz nápsisin aqıl kúshi menen jılawlawı kerekligin, bulay islemese insan ekiniń birinde namaqul isler islep, jinayatqa jol qoyıwı, biyabray bolıwı múmkin ekenligin túsindirdi.

Kim qanaat etse mexnetten aman,

Qanaat etpegen hárgiz tınbaǵan. Nápsim aytar: tah ólgenshe ber maǵan

Shul nápsime halım etmey yúrishim -[1:20]

dep nápsisin, erkin irke almaytuǵın adamlardıń jónsiz isler islewi aqıbetin-de tınıshlıǵı ketip, izinde huqıq buzıwǵa giriptar bolatuǵının e skertti.

Shayır siyasiy huqıqıy kóz -qaraslarında hár bir xalıq ózine tán millet sıpatında erkin jasawı zárúrligin, basqa bir xalıqtıń oǵan ústemlik etip, koloniyasına aylandırıwın ádalatsızlıq dep túsindirdi. «Zalımlar isin údetti» atlı qosıǵında, qaraqalpaq xalqınıń «eriksizden xiywa-lıǵa baǵınǵanlıǵın, xalıqtı satıp, biyler xanǵa jaǵınǵanlıǵın» [1:17] sóz etedi. Bul jaǵdayǵa xalıq narazı bolıp, xanlıq ústemlikke qarsılıq kórsetse, ishten shıqqan satqın «Zalımlar zulımlıq isin údetkenligin» [1:17], adamlardı azaplap, erkin qısıp qoyǵanlıǵın ayttı. Mámleket, ondaǵı el basshıları, atalıq hám biyler, hátteki xanlardıń ózi sháriyat hám úrip-ádet huqıqına boysınıp, adamgershilik penen is alıp barmaǵanlı-

37

ǵın, el ishinde insanlardıń haq-huqıqların sheklew isleri háwij alǵanlıǵın,

adamlarǵa múnásebette hádden tıs zorlıq, zulımlıq islewler kúsheygenligin: Jerdi

duman basqan boldı zamanlar,

Bek biylerge qul boldı kóp adamlar,

Húkimin júrgizdi atalıq, xanlar

Shekten shıqqan zorlıq isin údetti -[1:18] dep jazıp,

ápwayı xalıq emes, al el ishinde mámleket basshıları tárepinen huqıq

ólshemleriniń jiyi buzılǵanlıǵın ayrıqsha sınǵa aldı.

Shayır jámiyetlik turmısta jınayatı ushın jaza qollanıw islerinen kópshilik jaǵdayda bay, hámeldarlar aman qalıp, al jeńiljelpi qılmısları ushın kambaǵal, gedeyler awır jazaǵa tartılǵanlıǵın, olardı tyurmaǵa qamaw yaki súrginge

jiberiw jiyi ushırasqanlıǵın, kópshilik waqıtta «Qallashqa dushaker boldı

súrginler» -[1:19] dep jazǵan edi. Shınında da súyenishi kem, qollapquwatlawshısı joq ǵáripqáserlerdi ayıplap, guna taǵıw, jónsiz jazalaw turmısta jiyi orın aldı. Olarǵa qarata «Iretsiz alardı baylardıń kózi» [1:19], áytewir nárse ushın kambaǵallarǵa zulım hámeldarlar tárepinen keyis sózler aytılıp, jekirnip baqırıwlar júz beriwshiligi orın aldı. «Gil hámeldar boldı, buzıqlar tegi, Japakeshti ezdi bay, iyshan, begi» -[1:18] dep jazıp jarlılar taypasına kiriwshilerdiń insanlıq huqıqınıń, adamshılıq húrmetiniń ayaq astı bolıwshılıǵın shıdamaslıq jaǵday dep bahaladı.

Qulmurat shayırdıń huqıqıy kóz-qaraslarınıń mazmunlasıwında onıń «Júz bası» qosıǵı ayrıqsha dıqqatqa miyasar boldı. Qońsı xalıqlar menen júzege kelgen milletler aralıq mashqalalardı, e l ishindegi orın alǵan huqıq buzıwshılıqlar menen biybastaqlıqlardı bayanlawǵa baǵıshlanǵan bul qosıǵında, X1X ásir aqırındaǵı qaraqalpaq xalqınıń jámiyetlik turmısı, bul dáwirdegi qońsı túrkmenler menen qarım-qatnas máseleleri, olar arasındaǵı ushrasıp turatuǵın huqıq buzıwshılıq isleri sóz etilgen.

38

Bul dáwirde turkmen xalqınıń geypara toparlarında « alaman» degen jinayatshılık isler menen shuǵıllanıwshı taypalar bar edi.Bul geyde dástúrge aylanıp ketken. Orta Aziyanı ruslar jawlap alǵan gezde qolǵa túsken turkmen turkmen tutqınlarınan soraw–juwap alǵan gezlerde nemenen shuǵıllanasızlar

degen sorawǵa : «diyxanman, e gin egemen jáne alamanǵa qatnasaman»,

«Ustaman, qolım bos gezlerde alamanǵa baraman» - dep juwap bergen.1

Alaman turkmen halqı ushın ózine tán kún kóris túrine aynalǵan. Qońsı turkmen

xalqı kúndelikli turmıs tirishiligin: diyxanshılıq islew, mal baǵıw,

ónermentshilik isleri menen shuǵıllana otırıp,olar « alaman» -końsı ellerdi

tosattan shawıp, dunya –malların aydap ketip, adamların tutqınǵa alıp, olardı basqa ellerge satıp jiberiw yaki kúń ornına úyleniw isleri júz Bergen.

Turkmenlerdiń bul alaman-basqınshılıq topılısına jaqsı qarıwlanǵan, áskeriy tayarlıqlar kórgen 1030 yaki budanda kóp ( júzge shekem) adamlar qatnasqan. Turkmenler alamanlap qońsı iran, qaraqalpaq, qazak elleriniń dara, jeke otırǵan awılların kóp shapqan. Tutqınǵa túskenlerin Buxara hám Xiywa qalaları bazarlarına alıp barıp qul etip satqan. Bunday alamanshılar qaraqalpaq xalqına X!X ásirdiń aqırı XX ásirdiń baslarına shekem topılıs jasap turǵan. Shayır bul tariyxıy uaqıyalardı jaqsı bilgen.

Túrkmenler ishinen ayırım adamlardıń qaraqalpaq aymaǵına kelip malların urlap, qılmıslı isler menen shuǵıllanıwın, qońsı xalıqlar arasındaǵı tatıwlıqtı buzıw, huqıqıy qatnaslardı ayaq astı etiw dep bahaladı. Eki xalıq ortasındaǵı bul

tınıshsızlıqlardı boldırmaw ushın e l aqsaqalları óz-ara kelisim jasasıwı

záriúrligin , bul iste tártip saqlap, xalıqtıń paraxatshılıqta ómir súriwin támiynleytuǵın el saqshıları yaki júz basınıń xızmetleri úlken ekenligin eskertti. Sóz etilip otırǵan «Júz bası» qosıǵında Seydalı degen adamnıń Xojeli,

Shomanay hám Qońırat bekliklerinde júz bası bolıp

39

saylanǵanlıǵın, ol bul xızmetke kiriskennen keyin basqınshılıqqa baylanıslı jınayatlardıń orın alıwına shek qoyılǵanlıǵın, gázzap, urılardı tutqınǵa alıp, elde tártip ornatqanın, onıń «Yurttıń tınıshlanıwına sebep bolıp» -[1:27], óz nókerleri menen xalıqlar arasında turaqlasqan qarım-qatnastı saqlap turıwǵa eriskenligin ayttı. Ásirese, urı-basqınshılardı islegen qılmısına say jazalaǵanlıǵın, nátiyjede «Qaraqshılardıń óz amanlıǵın oylap, jaman qiyalın qoyıp, el ishine ayaǵın biydárek baspaytuǵın bolǵanlıǵın, olardıń qaraqalpaqqa (urlıq ushın) kelmekti

ózlerine azap bilgenin» [1:28], kelse jınayatı ushın júz bası tárepinen juwapkershilikke tartılatuǵının túsiniwge májbúr etkenligin bayanladı.

Bulardan tısqarı shayır usı qosıǵında sóz etip otırǵan dáwirde oydalı qazaqlarınıń qıs baslanǵanda bir taypası Ústirttegi Óliqum, Ólmeniy hám Shaǵan jaz jaylawlarınan oyǵa túsip, qaraqalpaqlar menen birge aralasıp jasap otırıwına qaramastan olar arasındaǵı ayırım urı -qaraqshılar eldiń malın aydap ketetuǵın jaǵdaylar ushırasıp turıwshılıǵın, júz bası-dan bul urılarǵa da baqlaw júrgizip, qılmıslı islerge qol urıwınıń aldın alıwın e skertti:

Jaylawı Óliqum, Ólmeniy, Shaǵan, Qıs

ıldıyǵa qulap hámme ber maǵan Áweli nan tilep, soń mal urlaǵan

Bunday urılardan úmit úz, bası- [1:29] dep jazıp, qazaq-

qaraqalpaq xalıqları qońsıshılıqta, ózleri aralas, malları qoralas jasap atırǵannan keyin adamlar biymálel, tınısh-tatıw ómir súriwi kerekligin, ózgelerdiń malına suqlanıp qaraw nadurıs e kenligin

«aralasıp júrip (malın) urlaǵan jaman» -[1:29] bolatuǵının túsindirdi.Shayır qońsı túrkmen hám qazaqlar arasında gezlesken ayırım urılardı sóz etip qoymay, al qaysı millet bolıwına qaramastan urı-gazzap, jınayat-shılar bar bolsa, olarǵa shara qollanıp, jınayatlı is-háreketlerin tıydırıw kerek. Xalıqlar milliy ayırmashılıǵına

40