MD hám PQJ / T.Qayıpbergenov publicistikasınıń tili

aytadı. Mine, usı nárse publiсistikalıq maqalanıń baslı teması etip alınǵan.

Jazıwshınıń «Atakaǵa ketiwshi sóz» dep atalǵan publiсistikalıq dóretpesinde publiсistika haqqında óziniń bahalı pikirlerin bildire otırıp, ayırım basshılarımızdıń qáteliklerine, mámleketlik

«qaltaǵa» tayınbastan qol salıp atırǵanlardı kórse de kórmegendey bolǵan jaǵdaylardıń «nátiyjesin» sınǵa aladı. Aldaǵı waqıtları basqalarǵa tárbiya beriwdiń ornına ózimizdi qaytadan tárbiyalawımız kerekligin aytadı.

«Ruwxıy berilgenlik hám arqa súyewshilikke beriliw sezimleri» maqalasında avtor Aral teńiziniń qurıwı, bunıń tiykarı Respublikamızda isleniwi tiyis bolǵan geypara wazıypalardıń tómenliginen bunnan tısqarı birden - bir sebepleriniń nede ekenligin mısallar menen ayqın kórsetedi. Ayırım adamlardıń qanına sińip ketken jaman ádet arqa súyewshilik hár qashan da istiń nátiyjesiz shıǵıwına alıp keledi.

Bul haqqında da publiсist anıq mısallar keltirip óz pikirin dálillegen. Bulardan basqa da publiсisttiń bir neshe maqalaları hám birneshe jurnalistler menen bolǵan sáwbetleri qaraqalpaq jurnalistikasınıń rawajlanıwında úlken

áhmiyetke iye. Máselen:

«Gónergen hám dawam etip atırǵan dástúrler», «Hújdan ólshemi - eń baslı

ólshem», «Atakaǵa ketiwshi sóz», «Shólistan búlbúli», «Mongoliya dep atalmısh kitap», «Ar namıs sezimi otlı sezim» hám taǵı basqa da publiсistikalıq dóretpeleri,

«Qara úyden álemge jol», «Mashaqatlı jol», «Ómir joldasları», «Hadal jasawjoqarı mártebe», «Ruwxıy baylıqtıń qátelegi» hám taǵı basqa da temadaǵı sáwbetleri jurnalistika tarawına tán.

Jazıwshı-publiсist ocherk janrında da qálem terbetip, kópshiliktiń kewlinen shıǵatuǵınday shıǵarmalardı dóretti.

11

T.Qayıpbergenovtıń «Keń peyilli insan», «Múǵállimniń monologı», «Dárya teńizge quymaǵı lazım» ocherkleri publiсistika janrınıń áhmiyetli dereklerinen esaplanadı. Olarda avtordıń tillik baylıqlardan ónimli hám orınlı paydalanıwı, tillik birliklerdi jetilistiriwi, sózlerdi qollanıwdaǵı, gáplerdi qurawdaǵı sheberligi, tema qoyıwdaǵı ózgesheligi, óziniń jazıwshılıq stilin jarata alǵanlıǵı itibardı tartadı. Sonlıqtan da, biz magistrlik dissertaсiyamızdıń kelesi babın usı máselelerdi úyreniwge qarattıq.

12

T. QAYÍPBERGENOV PUBLICISTIKASÍNÍŃ STILI

Turmısımızdaǵı barlıq quramalı jámiyetlik-siyasiy qarımqatnasıqlar hám baylanıslar túrli tarawlarda, túrli forma hám stillerde ámelge asırıladı. Publiсistika bul baylanıslardıń eń jedel tarawı bolıp, onıń wazıypası tematikanıń, mazmunnıń, jazılıw stiliniń hár túrliligi menen ajıralıp turadı. Ol jámiyetlikideologiyalıq, ruwxıy-mádeniy kóz-qaraslardıń qáliplesiwinde tiykarǵı qural wazıypasın atqaradı. Qálegen dóretiwshi insan óz dóretiwshiligi dawamında usı stillerden óziniń tájiriybesi, sheberligi hám talantınan kelip shıǵıp paydalanadı. Eń dáslep funkсionallıq stiller sistemasın úyrenip alayıq.

Stildiń ózi - bul haqıyqatında da tildiń tariyxıy rawajlanıwınıń barısında turmıs tarawlarına, til arqalı qatnastıń hár qıylı túrlerine, konkret jaǵdaylarǵa baylanıslı leksika - semantikalıq, grammatikalıq hám taǵı basqa da tárepleri boyınsha sol tarawǵa funkсionallıq beyimliligi menen qáliplesken til qurallarınıń sisteması sıpatında kórinedi.1

Stil máselesi, onı anıqlaw, klassifikaсiyalaw hám onıń til iliminde tutatuǵın ornın belgilew elege shekem ilimpazlar arasında tartıslı máselelerdiń biri bolıp kiyatır.1 Ilimpazlardıń miynetlerin, stil haqqındaǵı pikirlerin kózden keshire otırıp, bul máselede hár qıylı kóz-qaraslardıń qálipleskenin, ádebiy tildiń stiller sistemasın anıqlawda, onı klassifikaсiyalawda birdeylik joq ekenin kóriw múmkin. Máselen A.N.Gvozdev is qaǵazları stili, kórkem ádebiyat, publiсistikalıq, ilimiy-kópshilik hám sóylew stillerin atap

1 Berdimuratov E.E. Ádebiy tildiń funkсionallıq stilleriniń rawajlanıwı menen qaraqalpaqleksikasınıń rawajlanıwı Nókis: 1973, B 8

1 Bekbergenov A. Qaraqalpaq tiliniń stilistikası. Nókis: 1990, 7 B.

13

ótse2, A.I.Efimov ádebiy-belletristikalıq, jámiyetlikpubliсistikalıq, ilimiy, professional-texnikalıq., rásmiy, epistolyarlıq stillerdi3, R.A.Budagov awızeki hám jazba, ilimiy, kórkem-ádebiyat stili4 túrlerine ajıratıp beredi.

Qaraqalpaq tilindegi funkсional stillerdiń leksika - semantikalıq

ózgesheliklerin birinshi ret professor E.Berdimuratov óziniń monografiyasında5 keń túrde izertlegen. Ol bul izertlewlerinde qaraqalpaq tilindegi funkсional stillerdi:

1)publiсistikalıq;

2)kórkem ádebiyat;

3)ilimiy-terminologiyalıq;

4)óndirislik-texnikalıq;

5)rásmiy is qaǵazları stili dep beske bólgen hám funkсional stillerdiń

qáliplesiwi hám rawajlanıwı menen qaraqalpaq ádebiy tiliniń sózlik quramınıń bayıwın bay materiallar tiykarında hár tárepleme kórsetken. Ilimpazdıń bul miyneti qaraqalpaq tilindegi stillerdi ilimiy kóz-qarastan izertlew ushın baslama boldı.

Al, publiсistika jámiyetlik-siyasiy, mádeniy-ideologiyalıq, huqıqıy hám basqa da baylanıslardı ádebiy til arqalı ámelge asıradı. Bunda ádebiy tildiń funkсionallıq stilleriniń derlik barlıq túrleri qollanıladı. Ol jámiyetlik waqıya hám hádiyselerdi, xabarlardı xalıqqa jetkeriwde tillik birliklerden, til qurallarınan qálegeninshe paydalanıwı, hátteki onı sol turısında emes, al, qayta islep paydalanıwı da múmkin. Bunda ol tiykarınan mınalarǵa itibar beriwi kerek:

2Gvozdev A.N. Ocherki po stilistike russkogo yazıka. M., 1958 , 19 B.

3Efimov A.I. Stilistika russkogo yazıka. M.,1969, 55 B.

4Budagov R.A. Literaturnıe yazıki i yazıkovıe stili. M., 1967, 23 B.

5Berdimuratov E. Ádebiy tildiń funkсionallıq stilleriniń rawajlanıwı menen qaraqalpaqleksikasınıń

rawajlanıwı. N., 1973.

14

-Waqıya, qubılıs hám jaǵdaylardı súwretlegende mámleketlik maqsetlerdi

ózinde tolıq hám hár tárepleme jámlewge;

-Jámiyetlik auditoriyaǵa baǵdarlanıwǵa yamasa qaratılıwǵa;

-Óziniń maqseti, mazmunı jaǵınan ǵana emes, al, sonıń menen birge stili jaǵınan da kópshilikti ózine qarata alıwǵa;

-Xabarlaw, bayanlaw yamasa súwretlewde tildiń barlıq birliklerinen hám stillerinen orınlı hám maqsetke muwapıq paydalanıwǵa;

-Funkсionallıq stiller hám tillik birliklerden paydalanǵanda ilájı bolǵanınsha ápiwayı, xalıqqa túsinikli hám ulıwma xalıqlıq táreplerdi támiyn etiwge;

-Tásirsheńlikti támiyin etiw maqsetinde tillik birliklerden paydalanıw menen sheklenbey, sonıń menen birge, ol birlikler

tiykarında jańadan-jańa sóz birliklerin qáliplestirip barıwǵa;

-Eń tiykarǵısı, funkсionallıq stillerdiń barlıq túrlerin hám formaların

ózinde jámlegen halda, ózine tán til hám stillerin qáliplestirip hám jetilistirip barıwǵa.

Endi usılardıń publiсistikada qollanılıwın T.Qayıpbergenov dóretiwshiligi mısalında kórip shıǵamız.

15

II.1. T. Qayıpbergenovtıń funkсionallıq stillerden

paydalanıwı

Professor E.Berdimuratovtıń «Funkсionallıq stillerdiń rawajlanıwı menen qaraqalpaq leksikasınıń rawajlanıwı» (Nókis, 1973.) hám doсent A.Bekbergenovtıń «Qaraqalpaq tiliniń stilistikası» (Nókis, 1994.) degen miynetleri biziń jazıwshı publiсistlerimizdiń kórkem ádebiy shıǵarmalarınıń hám publiсistikalıq dóretpeleriniń tilin hám stilin úyreniwimizge jaqınnan járdem beredi.

«Publiсistika» termini jámiyetlik waqıyalardı ózinde sáwlelendiriwi menen basqa janrlardan ajıralıp turadı.

Publiсistikalıq materiallarda roman hám povestlerdegi sıyaqlı kórkem obrazlılıq, asıra súwretlew elementleri ushıraspaydı. Publiсistikalıq mazmundaǵı dóretpelerde dál, anıq pikirler ǵana júzege shıǵadı. Solay eken, publiсistikalıq materiallardı oqıp otırıp, biz, kóz aldımızda sol zamannıń haqıyqıy kelbetin keltiremiz. Qálegen qálem iyesiniń dóretiwshilik xızmeti onıń jeke adamgershilik qásiyetleri, qaytalanbaytuǵın turmıs tájiriybesi, dúnyaǵa kóz qarası, mádeniy bilim dárejesi, talantınıń kúshi menen tikkeley baylanıslı boladı. Usınday jeke belgileri onıń shıǵarmalarında ayqın bahalanadı hám ekinshi bir avtordan ajıralıp turadı.

Turmıslıq jaǵdaylarǵa qatnas jasaw hám bahalaw, syujet qurıw, xarakterlerdi tańlaw, obraz jasawda avtordıń bayanlaw usılı anıq seziledi. Demek, «Stil, filologiya ilimleriniń kandidatı I.Saǵitovtıń pikiri boyınsha, hár bir jazıwshınıń dóretiwshiligi ushın xarakterli bolǵan ideyalıq kórkemlik

ózgesheliklerdiń birligi bolıp tabıladı. Stil shıǵarmanıń barlıq jaǵın: syujet, tema, ideya hám kompoziсiyasın óz ishine aladı»1.

1 Sagitov I. Berdaqtıń tvorchestvosı. Nókis, «Qaraqalpaqstan», 1958.

16

Til-jámiyettiń ajıralmas bir bólegi. Tilsiz jámiyet rawajlanıwı múmkin bolmaǵanınday – adamlar tilsiz bir-biri menen tolıq pikirlese almaydı. Bul

ómirde mádeniyatlı jasawdıń ózi de tolıq til arqalı ámelge asadı. Solay eken, ulıwma til bolmay turıp hesh qashan sóz, gáp bolmaydı. Al, ses, sóz, gáp bolmay turıp, hesh waqıtta shıǵarma dóretilmeydi. Shıǵarma dóretilmey turıp, ádebiyat bolıwı múmkin emes.

«Stil» termini bolsa grekshe, «stulos» sózinen alınıp, jazıw ushın qollanıtılatuǵın ushı ótkirlestirilgen tayaqshanı bildiredi.

Akademik V.Vinogradovtıń pikiri boyınsha: «Stiljámiyetshilik tárepinen qabıl alınǵan, wazıypası boyınsha kelisilgen, shártlesilgen qollanıw elementlerin ishki birlesken usıllarınıń jıyındısı1. Sonlıqtan da, avtordıń stilin quraytuǵın dóretiwshilik qásiyetleriniń ishinde onıń jeke hawazı sheshiwshi orındı iyelewi tiyis.

1 Vinogradov V. Itogo obsujdenie voprosov stilistiki. Voprosı yazıkoznaniya. M., 1980.

17

II.1. T. Qayıpbergenovtıń jeke stili

T.Qayıpbergenovtıń publiсistikalıq shıǵarmalarınıń stili avtordıń jeke hawazınıń qanday dárejede ekenligin kórsetedi. Demek, bul onıń shıǵarmalarınıń mazmunlılıǵı, áhmiyetliligi, tiliniń kórqemliligi menen belgilenedi. Solay etip, biz, sóz etip atırǵan jazıwshı - publiсist Tólepbergen Qayıpbergenov dóretiwshilik miyneti arqalı jeke hawazına iye avtor. Ol óz publiсistikalarında waqıyalardı bayanlaw, obraz jasaw sheberligi menen basqa barlıq jazıwshılardan ayırılıp turadı. Onıń stiline, ásirese, ápiwayılıq, anıqlıq, qısqalıq, sózlerdi óz ornında kórkemlep, sheber paydalana biliwshilik tán. Mısalı: xalqımız arasında

óziniń keń peyilligi, miyrimliligi menen xalıqqa qalıs xızmet etip atırǵan, alǵısqa miyassar bolǵan ápiwayı hám ajayıp insan, Ózbekstan Qaharmanı Allaniyaz

Óteniyazovtıń miynetin T.Qayıpbergenov «Keń peyilli insan» ocherkinde sheberlik penen ashıp bergen. Shıǵarmada avtor óz qaharmanınıń sırtqı kórinisinen baslap, onıń islegen miynetin, adamlar menen bolǵan múnásiybetin, ruwxıy dúnyasın sheber súwretlegen.

«Allaniyazdıń túrine qarap onıń jası 50de, hátteki 60ta shıǵar dep oylaysań. Biraq, onı denesi jasartıp kórsetedi. Al, bet álpetindegi ájimlerine qaramastan burın sulıw bolǵanǵa uqsaydı, házir de sulıw. Keń peyilli kúlkisi oǵada shıraylandırıp jiberedi eken. Júzi jarqın…»1.

«…men mashinaǵa otırdım. Júzleri quyash áptabınan qarawıtqan, ústibasına ılay jaǵılǵan Allaniyaz meni shańǵıtlı atızlıqtanshıǵarıp saldı»2.

Mine, bul qatarlarda ayrıqsha mazmun jatır. Biz, qaharmandı kóz aldımızǵa tolıq keltire alamız hám onıń miymandoslıǵın jazıwshınıń

1Qayıpbergenov T. Kózdiń qarashıǵı. Nókis, «Qaraqalpaqstan», 1986. B. 324-328.

2Sonda

18

bir awız gápinen-aq, waqıyanı sheber súwretlewinen bilip alıwımızǵaboladı. Avtordıń dóretiwshiliginde jazıwshılıqtıń hár túrli elementleri, ápiwayılıq,

kórkemlik kóp ushırasadı.Onıń ózine tánligide, stilide dóretiwshilik sheberligide, mine, usında.

T.Qayıpbergenovtıń «Dárya teńizge quymaǵı lazım» ocherkinde de miynet adamı haqqında sóz etiledi. Bunda ómir boyı qara miynet islep kiyatırǵan adamnıń obrazı óz sáwlesin tapqan. Ocherktiń bas kaharmanı Mátnazar Masharipov. Ol on úsh jasınan baslap Ámiwdáryada isleydi. Soń kásibin diyxanshılıqqa almastıradı.

Napaqaǵa shıqsa da ǵarrılıq jasına qaramay Qumbasqannan ashılǵan tıń jerge egin egip, ónim alıwǵa birinshilerden bolıp bel baylaǵan hám eń aldı menen elsiz dalańlıqqa jay salıp, qonıs basqan. M.Masharipovtıń islegen miyneti ocherktiń tiykarǵı syujeti bolıp tabıladı.

Avtor óz shıǵarmasınıń temasın «Dárya teńizge quymaǵı lazım» dep atawı da tosınnan emes. Bul gáptiń tiykarında úlken tásirli máni bar. Qaharman tilinen alıp qarasaq: «…basqa dáryalar arqalı bolsa da, meyli túbinde teńizge quymaǵı lazım… Tábiyattıń nızamı usınday… Adamlardıń da aylanıs sheńberi bar. Tirishilikte adam óz kúsh - jigerin bosqa jumsamawı kerek. Al, miynet adamlarına xızmet islewi tiyis»1.

Avtordıń sheberligi sonda, ol ocherktiń teması arqalı-aq oqıwshılardıń qızıǵıwshılıǵın oyata aladı. Sonı da atap ótiw kerek, avtordıń stili de eń dáslep tema tańlawında kórinedi. Publiсist óziniń bul ocherkinde qaharman obrazın sheberlik penen jasay alǵan. Sonday-aq, avtor stili qaharmannıń islegen miynetin jay, túsiinkli, ápiwayı, anıqbayanlap beriwden ibarat. Mısalı:

«…Murtları tawlanǵan uzın boylı, anıq deneli, ájim basqan júzlerinen e lege deyin sulıwlıq belgisi ketpegen Mátnazar aǵa bizdi

1 Qayıpbergenov T. Kózdiń qarashıǵı. Nókis, «Qaraqalpaqstan», 1986. B. 310 B.

19

jaydıń aldında kútip aldı»2. Bul gáp arqalı biz, Mátnazar Masharipovtıń kelbetin kóz aldımızǵa anıq keltire alamız.

Publiсist qaharmanınıń obrazın ashıp beriwde, onı tanıytuǵınlardıń da pikirin, kóz-qarasların keltirip ótedi. Onıń bul stili, birinshiden, haqıyqatlıqtı dálillewge xızmet qılsa, ekinshiden, qaharman obrazın dóretiwdegi onıń sheberligin kórsetedi. Bul ocherk eń dáslep 1984-jılı 10-fevralda «Pravda» gazetasında jarıq kórgen edi. Demek, publiсisttiń stili, kórkem tilligi arqalı sawlelengen ápiwayı miynet adamı Matnazar Masharipov pútkil álemge tanıldı desek qátelespeymiz. Jazıwshınıń T.Qayıpbergenovtıń jetiskenligi de mine, usında kórinedi.

T.Qayıpbergenovtıń publiсistikalıq shıǵarmalarında sheshimin kútip turǵan kúnnin áhmiyetli máseleleri jóninde de sóz boladı. Onıń miynet adamınıń obrazın sáwlelendiretuǵın jáne bir shıǵarması

«Muǵallimniń monologı» dep ataladı.

Publiсisttiń bul ocherkiniń aldıńǵı shıǵarmalarınan ayırmashılıǵı qaharman obrazı menen avtordıń birge sóylesiwi, qatnası yaki ózgelerdiń qaharman haqqındaǵı pikirlerin biliw arqalı emes, al súwretlenejaq bolǵan adamnıń ózin sóyletiw arqalı, onıń obrazınıń ashıp beriliwinde, al bul bolsa óz nwwbetinde avtordıń stiliniń ózgesheliklerinen sanaladı.

Shıǵarmanı oqıw arqalı qaharmannıń qanday adam ekenligin, onıń sózlerinen ayqın seziwimizge boladı. Mısalı:

«…Men sol kúni qalaǵa kettim de, bar aqshama dápter, qálem satıp aldım. Sóytip úyme-úy taratıp shıqtım. Balalar taǵı mektepke, sabaqqa qatnay basladı.

Tap usı waqıya maǵan ómirde bir nárseniń maǵızın shaǵıp berdi. Muǵállim ushın óz waqtında mektepke qatnap, balalarǵa tálim-bilim beriwge sheksiz ıqlasım, bul mende ázelden-aq bar sıyaklı dep oylayman.

2 Қайыпбергенов Т. Көздиң қарашығы. Нөкис, «Қарақалпақстан», 1986. 316-317 Б.

20