MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde diftonglardıń fonetikalıq-fonologiyalıq sıpatlaması
.pdfTek sózdiń sońındaǵı ayırım qosımtalarda ǵana ushırasadı. Mısalı: islemewiislemewdi, besew-besewi-besewden hám t.b.
[ıy], [iy] diftongları sózdiń basında ulıwma jumsalmaydı. Sózdiń ortańǵı hám
aqırǵı poziciyalarında jazıwda jazıladı. Mısalı: aytıw, jazıw, júziw, oqıw hám t.b. Bunday sózlerde [ıw], [iw] qosarlılarınıń jazılıwı imla qaǵıydalarında kórsetilgeni menen janlı sóylew tilinde [uw], [úw] túrinde aytılatuǵınlıǵı belgili hám bul qaraqalpaq tiliniń singarmonizmine tolıq sáykes keledi.
Sonlıqtan bunday sózlerdiń ekinshi buwınlarında [ıw], [iw] qosarlısın emes, al [uw], [úw] qosarlıların jazıw qaraqalpaq tiliniń imla qaǵıydaların jetilistiriwde,
qaraqalpaq tili |
|
|
janlı sóylew tili menen jazıwın jaqınlastırıw islerinde ámeliy |
jaqtan |
úlken |
áhmiyetke iye. |
|
|
Sonday-aq [o] hám [w], [ó] hám [w] sesleriniń dizbeginen |
payda bolǵan |
|
diftonglar qaraqalpaq tilinde ushıraspaydı. Ayırım sózlerdiń |
sońında |
janlı |
sóylew tilinde ǵana aytılıwı múmkin. Biraq bul jaǵday qaraqalpaq tilinde teoriyalıq jaqtan e sapqa alınbaydı.
Ulıwma alǵanda, qaraqalpaq tilindegi tuyıq diftonglar jumsalıwı jaǵınan
ayırım ózgesheliklerge iye. Mısalı: |
sózdiń tikkeley basında |
[ey], [ıy], [iy], |
|
[ew], [ıw], [iw] diftongları jumsalıwı boyınsha |
|
|
|
sheklengen bolsa, sózdiń sońinda |
[áy], [ey], [ów], |
[áw] |
diftonglarınıń |
jumsalıwı ushıraspaydı. Bul ózgeshelikler dawıslı seslerdiń sózdiń poziciyalarında jumsalıwı hám ayırım dawıslılar menen [y] hám [w] sonorlarınıń dizbeklesiw uqıplılıǵına baylanıslı boladı. Bul baǵdarda milliy jazıwımız benen qaraqalpaq janlı sóylew tili arasındaǵı ózgeshelikler de e sapqa alınıwı zárúr.
Ulıwma aytqanda, joqarıda kórsetilgen semantikalıq, morfologiyalıq hám fonetikalıq maǵluwmatlardan hámmesi [ıy], [iy], [uw], [úw]
53
diftonglarınıń fonetikalıq diftonglar bolatuǵınlıǵın, al olardıń hár biriniń fonologiyalıq jaqtan sózsiz eki fonemanıń dizbeginen turatuǵınlıǵın tolıq dálileydi.
54
Juwmaq
Til biliminiń fonetika tarawında tildegi |
sesler |
hám |
seslerge |
baylanıslı |
|||
bolǵan barlıq seslik |
qubılıslar |
izerleniledi. |
Qaraqalpaq tilinde dawıslı |
||||
seslerdiń monoftong |
túrinde jumsalıwı hám diftonglardıq |
fonemalıq quramı, |
|||||
dawıslı seslerdiń tariyxı, singarmonizm |
nızamı, |
sózlerdegi |
hár qıylı |
||||
fonetikalıq qubılıslar menen baylanıslı boladı. |
|
|
|
|
|
||
Hár bir tilde seslerge baylanıslı sózlerdiń máni ayırıw ushın jumsalatuǵın |
|||||||
sheklengen sandaǵı seslik ayırmashılıqları |
boladı. Tildiń fonetikalıq quramın |
||||||
úyrengenimizde sol |
seslerdiń tek |
ǵana máni ayırıwshılıq belgilerin esapqa |
|||||
alıw menen sheklenip qalmastan, onıń máni ayırıwǵa qatnaspaytuǵın belgilerine de dıqqat awdarıw kerek. Bunıń ushın qaraqalpaq tilindegi dawıslı seslerdiń fonemalıq quramın anıqlaw, olardıń diftong túrinde sózlerdiń hár qıylı
poziciyalarında jumsalıw ózgesheliklerin úyreniw úlken áhmiyetke iye
máselelerdiń biri bolıp tabıladı. Sonlıqtan da biz bul jumısımızda tiykarınan
qaraqalpaq tilindegi dawıslılar qurılısındaǵı diftong túrinde jumsalıwı hám
olardıń fonetikalıq-fonologiyalıq sıpatlamasın úyrendik.
Qaraqalpaq tilinde bir buwınnıń quramında [y] hám [w] dawıssız
sesleriniń aldında yamasa sońında dawıslı sesler menen dizbeklesip keliwinen jalǵan diftonglar jasaladı. Bul diftonglardıń jasalıwında olardıń sózlerdiń qurılısında jumsalıwında ózgeshelikler bar. Dawıssız [y], [w] sonorları yarım dawıslılar sıpatında dawıslılar menen birge kelip [e[, [ó], [o] ashıq hám [ıy[],
[iy[], [úw], [uw] tuyıq diftongların |
payda |
etedi. |
Olar |
sózdiń orınlarında |
jumsalıwı jaǵınan birdey e mes. |
Sońǵı |
jılları |
latın |
jazıwına |
55
tiykarlanǵan qaraqalpaq álipbesine ótiw menen [y], [w] tańbalarınıń sóz basında jumsalıwı jiymlesti. Mısalı: egiz, e liw, e sap, e tik, otın, oraq, oqıw, oqlaw, ópepek, ómir, ókinish hám t.b. Sonday-aq [e], [o], [ó] fonemaları sońǵı buwınnıń basında [y],[w] sesleriniń biri menen dizbeklesip keledi. [e] ashı diftongi jiyek, biye, súyek usaǵan sózlerde [e] aytıladı hám jazıladı. [ó]
diftongi sózdiń basında jumsaladı. Mısalı: oyna, oy, oz, Omar hám t.b. [ó]
diftongi sózdiń ortasında awızeki sóylew tilinde jumsaladı, biraq jazıwda |
|
[we] túrinde jazıladı. Mısalı: súón-súwen, |
juónjúwen hám t.b. Sonday-aq |
tuyıq diftonglar [ıy], [iy], [uw], [úw] |
sózlerdiń quramında jumsalǵanda |
ekinshi sıńarı sonordı basqa dawıssız benen almastırsaq, olardıń mánisi ózgerip |
|
jańa mánili kvaziomonimlerdi payda etedi. Mısalı: tiy-til, jıy-jıl, tuw-tur, túwtús, juw-jut, júy-júk hám t.b.
Fonetikalıq jaǵdayǵa baylanıslı sóz basındaǵı [e], [o], [ó]
diftongları sáykes [e],[o],[ó] fonemalarınıń sóz basında jumalatuǵın poziciyalıq reńkleri dep esaplanılsa, bunday jaǵdayda qaraqalpaq tilindegi fonologiyalıq faktlerge qarsı keledi. Qaraqalpaq tilnde [y] hám
[w] dara fonema bolıp, ol sóz basında [a], [á] dawıslılarınıń aldında [yar], [yaki] óz aldına dara fonema bolıp qollanıladı. Sóz basındaǵı [y] túsip qalsa jańa mánidegi sóz payda bolmaydı. Sóz ortasında tawıs-tabıs, sawın-sabın, bawırbatır, jiyek-jipek hám t.b. Bul mısallarda [y], [w] sesleriniń ornına basqa dawıssız seslerdiń almasıwında jańa mánili sózler payda boldı. Qaraqalpaq tilinde orıs hám orıs tili arqalı basqa tillerden kirgen sózlerdiń basında [e], [o] diftongi qollanılmay, [e], [o] monoftongi jumsaladı. Mısalı: etika, emal, ekran, okrug, oblast hám t.b. Fonologiyalıq jaqtan [e], [o] fonemaları [e], [o] diftonglarına qarama-qarsı qoyıladı. Túpkilikli sózlerdiń
56
basında [e], [o] diftongları sáykes [e],[o] monoftonglarınıń reńkleri bolmaydı. Qaraqalpaq tilinde [y] hám [w] dawıssız sesleri menen dawıslılardıń dizbeklesip
keliwi birdey dárejede |
emes. Bul |
birinshiden, qaraqalpaq tilinde dawıslı |
|
seslerdiń |
monoftong |
túrinde |
jumsalıwı menen baylanıslı bolıp kelse, |
ekinshiden, |
singarmonizm nızamına baylanıslı boladı. Usıǵan baylanıslı |
||
qaraqalpaq |
tilindegi ashıq hám tuyıq diftonglardıń sózdiń basında, ortasında |
||
hám aqırında jumsalıw ózgesheliklerin úyrendik. Máselen, qaraqalpaq tilindegi
[ya], [wa] ashıq diftongları hám [aw], [ay] tuyıq diftongları sózdiń barlıq orınlarında jumsaladı. Mısalı: ayna, sonday, awqat, nawa, yaqshı hám t.b. Al [ya], [wá], [áy] diftongları tek sózdiń birinshi buwınlarında jumsaladı. Mısalı: áytewir, áynek, wákil, wáde hám
t.b. Tuyıq diftonglardıń ishinde [ıy], [iy], [uw], [úw] jumsalıwı
jaǵınan ózgesheliklerge iye. [Íy], [iy] sózdiń barlıq orınlarında jumsaladı (iyne, ilimiy, siyle, jıy), al [uw], [úw] diftongları sózdiń birinshi buwınlarında
(juwsan, |
súwsin, quwraq) sıyaqlı |
sózlerde jazıladı. Jáne |
de birigip |
jazılatuǵın kúnshuwaq, ayuw, bayuwlı, ulıwma, maǵluwmat |
sıyaqlı dara |
||
sózlerdiń |
sońǵı buwınlarında jazıladı. Bizge belgili hárekettegi álipbede e háribi |
||
e hám э |
seslerin ańlatıw ushın qabıl etilgen edi. Bul eki háripti ańlatıw ushın bir |
||
tańbanın qabıl etiliwi kópshilikte túrli pikirlerdi payda etti. Bul máselelerdi sheshiw ushın sóylew menen jazıwdı jaqınlastırıw maqsetinde túpkilikli sózlediń basında [e] diftongi jazıladı. Al orıs tili hám orıs tili basqa tillerden kirgen sózlerde e túrinde jazıladı. Mısalı: elegant, era, estetika hám t.b. Jáne de qaraqalpaq tilinde o hám ó sesleri de e sesi sıyaqlı sózdiń basında diftong bolıp o sesi [o], ó sesi [ó] sesler dizbeginen turatuǵınlıǵı belgili. Sonlıqtan da házirgi jazıwda sózlerdiń basında o hám ó seslerinen baslanıp jazılatuǵın
57
sózler aytılıyaı boyınsha jazılatuǵın boldı. Mısalı: orın-orın, oyın-oyın, ótirik-
ótirik, ókinish-ókinish hám t.b. Orıs tili hám orıs tili arqalı basqa tillerden kelip
kirgen sózlerde monoftong túrinde jazıladı. Mısalı: |
oblast, order, oda hám |
|
t.b. Álipbedegi |
bul ózgerisler tiykarınan sóylew |
menen jazıwdı bir-birine |
jaqınlastırıw maqsetinde e sapqa alınǵan. |
|
|
Juwmaqlap aytqanda, biz bul jumısımızda qaraqalpaq tilinde diftonglardıń fonetikalıq-fonologiyalıq sıpatlasına da toqtaldıq. Qaraqalpaq tilinde fonetikalıq diftonglar bolıp, olar fonologiyalıq jaqtan eki sestiń dizbeginen turatuǵınlıǵın kóriwimizge boladı. Sóz basındaǵı [e] diftongi fonologiyalıq jaqtan y hám e, [o] diftongi w hám o, [ó] diftongi w hám ó sesleriniń dizbeginen turadı. Qaraqalpaq álipbesiniń dástúri boyınsha hár bir fonema ayrıqsha hárip penen tańbalanadı. Túpkilikli sózlerdiń basındaǵı barlıq diftonglardı eki tańba menen tańbalaw teoriyalıq hám ámeliy jaqtan maqsetke muwapıq dep oylaymız.
58
|
|
|
Paydalan?’lǵan ádebiyatlar |
|
|
|
1. |
Karimov I. |
Joqarı |
mánawiyat-jeńilmes |
kúsh. |
Tashkent, Manawiyat. |
|
2008. |
|
|
|
|
|
|
2. |
Абдуазизов |
А. |
Ўзбек тили фонологияси |
ва |
морфонологияси. |
|
Ташкент, 1992. |
|
|
|
|
|
|
3. |
Аралбаев Ж. Казiргi қарақалпақ тiлiнiң фонетикалық |
системасы. |
||||
Канд. дисс. автореферат. Алма-ата, 1949. |
|
|
|
|||
4.Аханов К. Тiл бiлiмiнiң негiздерi. Алматы, 1973.
5.Баскаков Н. А. Краткая грамматика каракалпакского языка.
Турткуль, 1931.
6.Баскаков Н.А. Каракалпакский язык. т.II. Москва, 1952.
7.Баскаков Н. А. Историко-типологическая фонология тюрских языков. Москва, 1988.
8.Бекбаулов У. Фонетические особенности южного диалекта каракалпакского языка. Автореф. дис. канд.Нукус, 1966.
9.Даулетов А. Вокализм каракалпакского языка. Самарканд, 1976.
10.Даулетов А. Фонетическая природа некоторых фонетических дифтонгов в современном каракалпакском литературном языке.
Советская тюркология, 1973, №4.
11. Дәўлетов А. Қарақалпақ тилинде жубайлас фонемалар ҳаққында.
Ҳәзирги қарақалпақ тили раўажланыўының айырым мәселелери.
Мақалалар топламы. Нӛкис, 1993.
12.Дәўлетов А. Сӛз – даўыслы сеслердиң жумсалыўы ҳаққында. «Еркин Қарақалпақстан», 1995, 19-август
13.Дәўлетов А. Ҳәзирги қарақалпақ әдебий тилиниң сеслик дүзилиси.
Нӛкис, 1995.
14. Дәўлетов А. Ҳәзирги қарақалпақ тили. Фонетика. Нӛкис, 1999.
59
15. Дәўлетов А. Қарақалпақ тили фонологиясының |
әҳмийетли |
мәселелери. Ӛз Р ИАҚҚБ Хабаршысы, 2006, №3.
16.Дәўлетов А. Әлипбедеги ӛзгерислер – турмыс талабы. «Еркин Қарақалпақстан», 2010, 6-январь.
17.Дәўлетов А. Қарақалпақ әлипбеси жетилисиў жолында. Ҳәзирги
филология |
илиминиң |
әҳмийетли |
мәселелери. |
Мақлалар |
топламы. |
|
Нӛкис, 2011. |
|
|
|
|
|
|
18. Дәўлетов А. Қарақалпақ тилиндеги |
даўыссыз фонемалардың |
|||||
жумсалыў |
жийилиги |
ҳаққында. |
Қарақалпақ |
тил |
билиминиң |
айырым |
мәселелери. Нӛкис, 1987.
19.Dáwletov A. Házirgi qaraqalpaq tiliniń fonetikası. Nokis, 2012.
20.Дәўлетов М. Қарақалпақ тилиниң тийкарғы имла қағыйдалары. «Еркин Карақалпақстан» 1996, 8-сентябрь.
21.Дәўлетов М. Имлада –ый -ий, -уў –үў қосарлыларының қолланылыўы ҳаққында. «Карақалпақстан жаслары» 1996, 26-октябрь.
22.Dáwletov M., Dáwenov E. Qaraqalpaq tiliniń imla sózligi. Nókis,1997.
23.Dáwletov M. Lat?n jaz?w?na tiykarlanǵan qaraqalpaq álipbesi h’ám imlas?n jetilistiriw h’aqqında. ÓZR IAQQB Xabarshısı, Nókis 2011, №1
24.Dáwletov M. Ózlestirme sózlerdiń imlası h’aqqında. ÓZR IAQQB Xabarsh?s?, Nókis 2009, №4
25.Жунисбек Ә. Қазақ фонетикасы. Алматы, 2009.
26.Зиндер Л. Р. Общая фонетика. Москва, 1979.
27.Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного языка. Москва-Ленинград, 1960.
28.Қудайбергенов М. Қарақалпақ тилиниң морфонологиясы. Ташкент,
2006.
60
29.Қудайбергенов М. Әлипбедеги ӛзгерислер ҳәм қосымшалар. «Қарақалпақ университети», 2009, № 207-208.
30.Қарақалпақ тилиниң орфографиялық сӛзлиги. Нӛкис, 1990.
31.Малов С.Е. Заметки о каракалпакском языке. Нӛкис, 1966.
32.Миртожиев М. Ҳозирги ўзбек адабий тили. Ташкент, 2004.
33.Насыров Д.С. Становление каракалпакского общенараоного разговорного языка и его диалектная система. Нукус-Казань, 1976.
34. Нурымбетова |
Г. А. |
Сингармонизм |
и |
характеристика |
фонологического |
слуха. Автореф.дисс.канд.фил. |
наук. Ленинград, |
||
1985. |
|
|
|
|
35.Поливанов Е. Д. Некоторые фонетические особенности каракалпакского языка. Труды Хорезмский экспедиций. Ташкент, 1933.
36.Түркий тиллериниң фонологиясы ҳәм морфологиясының әҳмийетли мәселелери. Илимий мақалалар топламы. II. Нӛкис, 2005.
37.Убайдуллаев К. Қарақалпақ тили бойынша таңламалы мийнетлер. Нӛкис, 1976.
38.Убайдуллаев К. Ҳәзирги заман қарақалпақ тили. Фонетика. Нӛкис,
1965.
39. Щербак А.М. Сравнительная фонетика тюрских языков. Ленинград,
1970.
61