MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde diftonglardıń fonetikalıq-fonologiyalıq sıpatlaması

aǵzalarınıń tosqınlıǵı kúshlirek bolıp, dawıssız seske tán artikulyaciyaǵa iye

boladı. Al sózdiń aqırında tosqınlıgı ólpen boladı.

Házirgi qaraqalpaq tilinde birden-bir til ortası dawıssız foneması

[y] bolıp, ol juwısıńqı, sonor, awızlıq fonema bolıp sanaladı. Akustikalıq jaqtan [y] sonor bolǵanlıqtan shawqımǵa qaraǵanda dawıs basımıraq qatnasadı. Bul fonema sózdiń basında shawqım basımıraq hawa aǵımı kúshlirek boladı. Sózdiń ortası hám aqırında dawıs basımıraq hawa aǵımı ólpeńirek boladı.

Dawıssız [w] hám [y] sonorları sózdiń hár qıylı orınlarında dawıslılardan

keyin dizbeklesip kelip, tuyıq diftonglardı payda e tedi. Eger diftongtıń

dáslepki sıńarı buwın jasap, ekinshisi kómekshilik xızmet atqarsa, tuyıq diftong dep ataladı. Bir buwınnıń quramında bir dawıslıdan baslanıp ekinshi dawıslıǵa pitken quramalı sesler dizbeklesip keliwinen haqıyqıy diftong jasaladı. Qaraqalpaq tilinde haqıyqıy diftonglar ushıraspaydı. Artikulyaciyalıq jaqtan dawıslılarǵa jaqın buwın quray almaytuǵın y, w sonorları jalǵan diftonglardı jasaydı. Buwın quray almaytuǵın y, w sonorları dawıslılardıń sońında kelip

tuyıq diftonglardı jasaydı. Tuyıq diftonglarǵa oy, ay, áy, óy, uy, ey, úy, ıy,

iy, uw, úw, aw, áw, ew diftonglar kiredi. Diftonglardıń hár qaysısı eki fonemanıń dizbeginen turadı. Tuyıq diftonglar ushırasatuǵın sózler; ay-qın, aw-qam, áyem, áw-lad, bayraq, gúy-beń, ili-miy, uyal-tıw hám t.b. bolıp jazılıp diftonglardıń quramındaǵı sesler óziniń shártli tańbalarına iye. Diftonglarda qatar kelgen dawıslı sıńarları juwan-jińishke bolıp keliwi sózlerdiń mánisin

ózgertedi. Al ekinshi dawıssız sıńarlarınıń ózgeriwi menen jańa sózler payda boladı. Mısalı: sıy-sın, tiy-til, juw-jut, gúwgúl, túw-tús hám t.b. Bul diftonglar bir pútin fonema bolıp sanalıwı

43

ushın fonologiya ilimindegi qadelerge sáykes kelmeydi. Olar óz sıńarları

menen bir pútin fonema bola almay aldındaǵı dawıslılar [ı], [i], [u], [ú] hám sónındaǵı [y], [w] óz aldına dara fonemalar bolıp turıptı. Qaraqalpaq tilinde

ekinshi hám onnan keyingi buwınlar dawıssızlardan baslanadı. Al ıy, iy, uw,

úw diftongları sıńarları arasınan buwın shegarsı ótedi. Mısalı: jıy-jı-yın, tiy-ti-

yiw, juw-ju- wıw, túw-tú-wel hám t.b. Túbir sózdiń sońına dawıslıdan

baslanǵan qosımtanıń jalǵanıwı menen túbirdegi [y], [w] keyingi buwınǵa ótip

variantı, sózdiń sońı dawıslıǵa tamamlansa, dawıssızdan baslanǵan variantı jalǵanadı. Mısalı: úkem, dápterim, qolım, basım sózlerin salıstırsaq ıy, iy, uw,

úw diftonglarına tamamlanǵan sózlerde qosımtanıń dawıslıdan baslanǵan variantı jalǵanadı. Mısalı: quw-quwıw, barıwbarıwım, kiy-kiyim hám t.b. Túbirdiń quramındaǵı [y], [w] sesleri qosımta qosılǵanda keyingi buwınǵa

ótedi. Keltirilgen mısallardaǵı diftonglar bir pútin fonema emes olardıń sońǵı sıńarları dawıssız fonemalar esaplanadı. Morfemalar shegarasındaǵı hár túrli dawıslılar qabatlasıp kelgende olarǵa ıw, iw, aw, ew, uw, úw, tuyıq diftong túrindegi qosımtaları jalǵanıwı arqalı túbirdegi aldınǵı dawıslınıń túsip qalǵanlıǵın kóriwimizge boladı. Mısalı: altaw, jetew, júdew, suyew, ısıw hám t.b. sózlerge diftong túrindegi qosımtalardıń jalǵanıwı menen aldınǵı dawıslılardıń túsip qalǵanlıǵın kóriwimizge boladı. Nátiyjede

44

altı, jeti , júde, súye, ısı sózleriniń aqırǵı dawıslıları túsirilgenlikten olarǵa aw, ew, ıw, iw diftongları óz pútinligin saqlap jalǵanadı. Sózdiń túbiri

dawıssızǵa tamamlanǵan sózlerge aw, ew, ıw, iw, ıy, iy diftongları tikkeley jalǵanıp túbir morfema shegarasındaǵı seslerdiń túsiriliwine zárúrlik bolmaydı. Mısalı: aytıw, shertiw, kóriw, ilimiy hám t.b. Al túbir morfema dawıslı seske

tamamlansa, oǵan uw, úw, aw, ew sıyaqlı diftong túrindegi qosımtalar

qosılsa, qosımta dawıslıdan baslanǵanlıqtan túbirdiń aqırǵı dawıslısınıń túsip

aqırındaǵı dawıslınıń túsip qalǵanın joqarıdaǵı mısallar tastıyıqlaydı. Qaraqalpaq tilinde uw, úw tuyıq qosarlıları túbir morfemanıń barlıq orınlarında

qollanıla bermeydi. Tek ǵana ayırım dara sózler maǵluwmat, ulıwma, ayuw,

kúnshuwaq sıyaqlı dara sózlerdiń ekinshi buwınında qollanıladı. Singarmonizm nızamına sáykes sózlerdiń dáslepki buwınında erinlik dawıslılardıń keliwi menen ekinshi buwınlardaǵı eziwlik (ı,i,e) dawıslılar erinliklesedi. Mısalı: quwıw-quwuw, suwıw-suwuw, júdew-júdów, júziw-júzúw, oqıwoquw hám t.b. Usı sıyaqlı sózlerdi jazıwda -uw, -úw qosarlıların birinshi buwında, al -ıw, -iw ekinshi hám onnan keyingi buwınlarda qollanıw teoriyalıq hám ámeliy jaqtan

quramında da jumsaladı. Biraq bul kóp buwınlı sózlerdiń buwınǵa bóliniwinde eki buwınnıń quramına bólinip ketedi. Mısalı: jıy-jı-yın, qıy-qı-yıq, kiy-ki- yin hám t.b. Demek bul jaǵday –

45

ıy-iy qosarlılarınıń orıs tilindegidey bir fonema retinde и (i) grafeması menen tańbalawdıń qaraqalpaq tiliniń tábiyatına sáykes kelmeytuǵınınan derek beredi.

Házirgi jazıwımızda qısqa aytılatuǵın i háribi eki túrli kóriniste jazılıp júr.

Mısalı: qániyge-qanige, táǵdiyir-táǵdir, tásir-tásiyr, aziyz-aziz,

Karamatdiyin-Karmatdin hám t.b. Bul sózler latın jazıwına tiykarlanǵan imla

qaǵıydaları boyınsha i sozılıńqı aytılsa da, olardıń mısaldaǵı keyingi jazılıwı durıs boladı.

Erinlik dawıslılar sózdiń sońǵı buwınında shekleniwshiligi qos erinlik [w]

dawıssızınıń tásiri nátiyjesinde saplastırıladı. Yaǵnıy qos erinlik [w]

dawıssızı ózi menen qońsılas kelgen qısıq eziwlik dawıslılardı sáykes erinlik dawıslılarǵa aylandıradı. Ekinshi hám onnan sońǵı buwınlarda jumsalǵan erinlik dawıssız [w] óziniń aldındaǵı eziwlik dawıslılardı erinlikke aylandıradı.

Mısalı: aytıw-aytuw, kóriw-kórúw, biliw-bilúw, oqıw-oquw, basqarıw-

basqaruw, jetkeriw-jetkerúw hám t.b. Mısallardaǵı sońǵı buwınlardaǵı erinlik [w] ózinen aldın kelgen qısıq [ı], [i] dawıslı fonemaların [u], [ú] erinlik

jumsala aladı. Mısalı: ataw-atıw, tawıp-tewip, jaw-jew hám t. b. Bul jubaylas sózlerdegi [w] dawıssızı, sonday-aq ol sózlerdegi basqa dawıssızlar da birdey tembrdegi hár túrli dawıslılar menen buwın qurılısında kelip buwınlardıń qurılısınan ǵárezsiz jaǵdayda

46

jińishke fonema bolıp tabıladı. Qalǵan barlıq dawıssızlar aytılǵanda mudamı til ortası [y] dawıssız fonemasınıń aytılıwınana jaqınlasadı. Mısalı: yar, yabı –

ózgeriwi menen sóz mánisi ózgergen. Sonday-aq say-soy jubaylas sózlerinde [y] dawıssızı buwın kóleminde buwınnan ajıralmaǵan bir fonemanıń eki túrli reńki

biri fonologiyalıq jaqtan eki sesten quralǵan fonetikalıq ekenligin kóriwimizge boladı.

47

2.2. Qaraqalpaq tilinde tuyıq diftonglardıń imlası

Házirgi qaraqalpaq tilinde tuyıq diftonglar bir buwınnıń qurılısında [y],

[w] sonorlarınıń biriniń dizbeklesip keliwi arqalı jasaladı. Dawıslı seslerdiń

[ıy], [iy]. [ey], [aw], [áw], [uw], [úw], [ew]. Tuyıq diftonglar kópshilik jaǵdayda

úyreniwge háreket e temiz.

Bul diftonglardıń sózdiń poziciyalarında jumsalıwı dawıslı seslerdiń

aytıwda ashıq [e] diftongtıń jumsalıwı menen baylanıslı. Álipbege hám imla qaǵıydalarına kirgizilgen sońǵı ózgerisler boyınsha jazıwda da [e] diftongı saqlanıp jazılatuǵın

48

boldı.1 Bul ózgerislerde [e] tańbasınan baslanatuǵın orıs tili arqalı kelip kirgen

sózlerdiń ortańǵı hám sońǵı poziciyalarında túpkilikli sózlerde

sheklenbesten jumsala beredi. Mısalı: kó-bey, sóy- ley-di, dú-be-ley hám t.b.

[oy], [óy] diftongları qaraqalpaq tilinde kóp buwınlı sózleriń sońǵı buwınlarında jumsalmaydı. Bir buwınlı sózlerdiń basında hám kóp buwınlı

sózlerdiń dáslepki buwınlarında ǵana jumsaladı. Mısalı: sóy-le, qoy, oy-na, óytkeni, oy-maq hám t.b. Bul mısallardaǵı diftonglardıń sózdiń tikkeley basında jumsalıwı ayırım ózgesheliklerge iye boladı. Sebebi, imla qádelerine kirgizilgen

sońǵı ózgerisler boyınsha oy-na, óyt-keni sıyaqlı tuyıq diftonglardıń aldına

[w] dawıssız sesi qosılıp oyna, óytkeni túrinde jazılatuǵın boldı. Bunday sózdiń

rek, túy, kúy, úy, úy-ren hám t.b. Bul diftonglar sódiń sońǵı buwınlarında jumsalıwı sheklengen. Sebebi, [u] hám [y], [ú] hám [y] sesleriniń dizbeklesiwinen jasalǵan diftonglardı sózdiń sońında buwınnıń shegarası ayırıp turadı.

Qaraqalpaq tilinde [ıy], [iy], [uw], [úw] diftongları jumsalıwı jaǵınan bir

1Дәўлетов А. Әлипбедеги ӛзгерислер – турмыс талабы. «Еркин Қарақалпақстан», 2010, №2.

2Dáwletov A. Házirgi qaraqalpaq tili. Fonetika, Nókis, Qaraqalpaqstan, 2005, 46-48-b.

49

Bunda tiykarınan ilimpaz birinshiden, bul diftonglardıń juwanjińishkeligi, anıǵıraq aytqanda, olardıń dawıslı sıńarınıń juwan yamasa

jińishkeligi sózlerdiń mánisin ayıratuǵının aytqan. Mısalı: jıy-jiy, tıy-tiy, tuw-

túw hám t.b. Bul jubaylas sózlerdegi dawıslılardıń orın almasıwı menen

sózlerdegi mánisi ózgerip tur. Sonday-aq diftonglardıń ekinshi sıńarınıń basqa

birigip ajıralmas bir pútin fonema bola almay, aldındaǵı dawıslıları [ı], [i], [u], [ú] hám sońındaǵı [y], [w] dawıssızları óz aldına dara-dara fonemalar bolıp

sózdiń sońına dawıslıdan baslanǵan qosımta qosılsa, sońǵı sıńarı (y,w) kelesi buwınnıń quramına ótedi. Óytkeni qaraqalpaq tilinde ekinshi hám onnan keyingi buwınlar dawıslıdan baslanbaydı. Mısalı: kiy-kiy+im, tıy-tı+yım, suwsu+wım hám t.b. Bunday jaǵdayda [y], [w] sesleri túbirge tiyisli bolıwına qaramastan kelesi buwınǵa ótip ketedi.

Úshinshiden, sóz bolıp otırǵan diftonglardıń sozımlılıǵı monoftonglar

50

qosındısı menen barabar keledi. Bunday juwmaq shıǵarıw ushın tıy, tiy, tuw

sıyaqlı hám sım, til, tul sıyaqlı sózler oscillografta jazılıp alınǵan

oscillogrammadan sózlerdiń sońı (ıy, iy, uw hám im, il, ul) sesler dizbegi mellisekund penen ólshenip hám olardı salıstırǵanıń ilimpaz aytıp ótken.

Tórtinshiden, kópshilik túrkiy tillerdee sonday-aq qaraqalpaq tilinde de

sózdiń aqırı dawıslıǵa pitse, oǵan qosımtanıń dawıssızdan baslanǵan variantı, al

sóz dawıssızǵa tamamlansa, oǵan qosımtanıń dawıslıdan variantı

qosılatuǵın jaǵdaylar kóplep ushırasadı. Mısalı: anam, ákem, dizem, bólem hám kózim, qolım, basım, betim sózlerin salıstıramız: [ıy], [iy], [uw], [úw]

diftonglarına tamamlanǵan sózlerge basqa da aqırı dawıssız fonemalarǵa tamamlanǵan sózlerdegidey qosımtanıń dawıslıdan baslanǵan sıńarı

qosıladı. Mısalı: sıyım, tıyım, kiyim, suwım hám t.b. Bul mısallar arqalı Ilimpaz

atalǵan diftonglardıń bir pútin fonemalar emes, al sońǵı sıńarlarınıń

dawıssız fonemalar ekenin dálillep kórsetken.

[ıy], [iy], [uw], [úw] jalǵan diftonglarınıń hár qaysısı eki

fonemanıń dizbegi dep sanaladı hám olardıń hár qaysısı eki tańba menen

jazıladı. Mısalı: tıy, sıy, qıy, tıyın, qıyın, kiy, tiy, biy, jıy, iyne, kiyim, kiyik, siyle, uw, suw, puw, juw, quw, quwraq, juwsan, gúw, gúwlep, túwel, súwen, túye

1 Трубецкой Н.С. Основы фонологии, Москва, 1960, 66-б.

51

ulıwma, maǵluwmat, ayuw, bayuwlı túrinde jazılatuǵın boldı.

Demek, [ıy], [iy] qosarlıları diftong sıpatında sózdiń barlıq poziciyalarında jumsaladı. Biraq sózdiń sońında jumsalıwı biraz sheklengen dárejede boladı. Mısalı: tábiyǵıy, iyjan, ilimiy, mádeniy hám t.b. Bul qosarlı diftongtıń

diftongı sózdiń buwınlarda jumsalatuǵın bolsa, [áw] diftongı sózdiń sońǵı buwınlarında jumsala almaydı.

[ew] diftongı sózdiń tikkeley basında jumsalmaydı. Bul jaǵday qaraqalpaq tilinde [e] dawıslısınan baslanatuǵın sózlerdiń basında [y] sonorı qosılıp aytılıp diftonglasıwı menen baylanıslı. Sebebi sózdiń basında bir buwınnıń quramında eki sonordıń jumsalıwı qaraqalpaq tilinde kóp ushıraspaydı. [ew] diftongınıń sózdiń ortasında jumsalǵanda kópshilik jaǵdayda [e-w] sesleriniń aralıgınan buwınnıń shegarası ótedi. Sonlıqtan sózdiń ortańǵı poziciyasında [ew] tuyıq diftongınıń jumsalıwı biraz shegaralanǵan.

52