MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde diftonglardıń fonetikalıq-fonologiyalıq sıpatlaması

akustikalıq jaqtan sózdiń basında emes, al ortasında yamasa aqırında

jumsalatuǵın haqıyqat eki fonemanıń dizbeginen turatuǵın [e], [o], [ó]

diftonglarına barabar keletuǵınına hám qısıq dawıslılar bolǵan [ı], [i], [u], [ú] tildiń tik jaǵdayı boyınsha ashıq bolıwǵa, tildiń jazıq jaǵdayı boyınsha til artı bolıwǵa beyim ekenine dıqqat awdaradı.

S.E.Malovtıń “Заметки о каркалпакском языке”1 kitapshasınıń bir bólimi qaraqalpaq tiliniń seslik sistemasına arnalǵan bolıp, kitapsha kirispe,

fonetika, etimologiya, leksika degen úsh bólimnen ibarat. Ilimpaz qaraqalpaq

sozımlı dawıslılar hám de diftonglar máselesin bir-biri menen baylanıslı sheshiwge háreket etken hám seslerdiń almasıwınıń nızamlılıǵın mısallar menen dálillewge háreket etken. Ilimpaz qaraqalpaq tilindegi [e], [o], [ó] fonemalarınıń

diftonglasatuǵın hám [e], [o], [ó] túrinde bolatuǵının mısallar menen keltirgen. Mısalı: eki (два), ol (он), ólim (смерть), e ne (мать жены) h.t.b. Jáne de

[uw], [úw] ashıq diftongları tuwralı aytıp mısallar keltirgen: urıw, bóliw, oqıw,

ólim h.t.b.

Qaraqalpaq tiliniń dawıslı hám dawıssızlarına J.Aralbaev

klassifikaciya jasaǵan. Onıń “Қазiргi қарақалпақ тiлiнiң фонетикалық системасы”2 atlı ilimiy izertlewinde qaraqalpaq tilinde toǵız dawıslı monoftong

hám e ki dawıslı diftongtı ayrıqsha fonemalar retinde qosadı hám házirgi

1Малов С.Е. Заметки о каракалпакском языке, Нукус, Каракалпакия, 1966, 13-17-бетлер.

2Аралбаев Ж. Қазiргi қарақалпақ тiлiнiң фонетикалық системасы. Канд дисс автореферат, Алма-ата, 1949.

13

ańlatılıp júrgen diftonglardı juwan, jińishke reńklerdegi [u] monofoneması dep

esaplaydı. Dawıslılardıń fonemalıq quramı on bir birlikten ibarat bolıp,

fonetikalıq jaqtan klassifikaciyalaǵan.

Qaraqalpaq tiliniń seslik sistemasın izertlewde K.Ubaydullaevtıń xızmeti

ayrıqsha. Onıń bul taraw boyınsha kólemli jumıslarınıń biri “Ҳәзирги заман қарақалпақ тили. Фонетика”1 miyneti bolıp tabıladı. Bul jumıs

fonetika tuwralı ulıwma maǵlıwmat, dawıslı fonemalar, dawıssız fonemalar, fonetikalıq nızamlar, buwın, pát degen bólimlerden ibarat. Ol qaraqalpaq tilinde dawıslılardıń fonemalıq quramın toǵız birlikten ibarat dey otırıp, rus tilinen

kirgen sózlerde jumsalatuǵın sáykes fonemalardıń reńkleri dep e saplaydı. Qaraqalpaq til biliminiń rawajlanıwında onıń ulıwma xalıqlıq tili hám

dialektlik sistemasınıń izertleniwinde sonday-aq qaraqalpaq jazıwı menen imla qádeleriniń jetilisiwinde D.S.Nasırovtıń miyneteri2 úlken áhmiyetke iye.

Qaraqalpaq tiliniń dialektlik ózgesheliklerin izertlew barısında ol qaraqalpaq

ádebiy tiliniń seslik dúzilisi máseleleri jóninde bahalı pikirler bildiriledi. Onıń

baqlawı boyınsha ádebiy tilde de, onıń dialektlerinde de dawıslılardıń qısqa hám sozımlı bolıwı fonetikalıq xızmet atqarmaydı. Sonday-aq qaraqalpaq tilinde diftonglar monoftonglarǵa ayrıqsha fonema sıpatında qaramaqarsı qoyılmaydı.

Qaraqalpaq tiliniń seslik dúzilisi akademik A.Dáwletovtıń bir Qatar miynetlerinde3 izertlenedi. Onıń izertlewlerinde qaraqalpaq tiliniń fonemalıq quramın anıqlaw, seslerge baylanıslı fonetikalıq qubılıslar

1Убайдуллаев К. Ҳәзирги заман қарақалпақ тили. Фонетика, Нӛкис, 1965.

2Насыров Д.С. Станавление каракалпакского общенародного разговорного языка и его диалектная система, Нукус-Казань, 1976.

3Даулетов А. Вокализм каракалпакского языка, Самарканд, 1976; Ҳәзиpги қарақалпақ тилиниң сеслик дүзилиси, Нӛкис, 1995; Ҳәзирги қарақалпақ тили. Фонетика, Нӛкис, 1995; Қарақалпақ тилинде сингармонизм. Нӛкис, 1993.

14

eksperimental usıl tiykarında úyrenildi. Usı tiykarda qaraqalpaq tilindegi dawıslı

tanıwǵa hám mánilerin ayırıwǵa xızmet etetuǵın nızam e kenligi, diftonglardıń fonemalıq quramın hár tárepleme dálillep beredi. Qaraqalpaq tilindegi

[o], [ó] fonologiyalıq jaqtan eki fonemanıń dizbeginen turatuǵınlıǵın

ilimpazdıń kandidatlıq dissertaciyasında eksperimental maǵlıwmatlar

tiykarında hár tárepleme dálillep bergen.

15

Qaraqalpaq tilinde diftonglardıń fonemalıq quramı haqqında

Tildiń fonemalıq quramın anıqlaw ayırım quramalı seslerdiń bir fonemadan

turatuǵınlıǵın yamasa eki fonemadan turatuǵınlıǵın anıqlaw máselesi menen tikkeley baylanıslı. Diftonglar ayrıqsha fonema bolsa, onda tildegi basqa

quramındaǵı dawıslı sıńarı monoftong dep qaraladı, al tutas diftong ayrıqsha

monofonema bolmaǵanlıqtan, ol tildegi basqa fonemalarǵa qarama-qarsı

qoyıla almaydı.

Házirgi qaraqalpaq tilinde ayrıqsha fonema retinde jumsalatuǵın fonologiyalıq diftonglar ushıraspaydı. Diftonglar haqqında sóz bolǵanda tek

fonetikalıq diftonglar ǵana kózde tutıladı. Artikulyaciyalıq hám akustikalıq

jaqtan dawıslılarǵa jaqın [y], [w] dawıslılar menen dizbeklesip, fonetikalıq diftonglardı payda etedi. Qaraqalpaq tilindegi diftonglardıń fonologiyalıq jaqtan hár qaysısınıń eki fonemadan turatuǵınlıǵı dálillengen.1

Hámme dawıslılar menen dizbeklesip keletuǵın [y] hám [w] ashıq hám

tuyıq diftonglardı payda etedi. Bul sesler ayrıqsha fonema retinde buwınnıń

1 Даулетов А Вокализм каракалпакского языка, Самарканд, 1976, 28-44-бет.

16

kelip [iy], [ıy], [uw], [úw] tuyıq diftongların [e], [o], [ó] ashıq diftongların payda

qosıp on bir dawıslı fonema bar dep esaplaydı.2 Qazaq tiliniń dawıslıları haqqında A.Djunisbekovtıń pikirinshe altı dawıslı monoftong hám úsh diftongtı ayrıqsha fonema dep esaplaydı.3

Qaraqalpaq tilindegi diftonglardıń sonıń ishinde tuyıq diftonglar [iy], [ıy], [uw], [úw] sózdiń basında jumsalatuǵın ashıq diftonglar [e], [o], [ó] fonologiyalıq jaqtan eki fonemanıń dizbeginen turatuǵınlıǵı dálillengen.4

Qaraqalpaq tilinde hár bir diftong eki sesten quralǵan, bir fonema emes, eki fonemanıń dizbeginen turadı. Ayırım dawıslılar qanday fonetikalıq jaǵdayda keliwine qaramastan artikulyaciyalıq jaqtan eki sesten quralıwı múmkin. Bir dawıslıdan baslanıp, ekinshi dawıslıǵa pitken quramalı sesler bir buwınnıń quramında keliwinen haqıyqat diftonglar jasaladı. Qaraqalpaq tilinde jalǵan diftonglar bolıp, olardıń

1Баскаков Н.А. Краткая грамматика каркалпакского языка, Турткуль, 1931, 16-б; Е.Д.Поливанов. Некоторые фонетические особенности каркалпакского языка. Ташкент, 1933. 7-б; С.Е.Малов. Каракалпакский язык и его изучения, Л,1934; Заметки о каракалпакском языке, Нукус, 1966,16-б; К.Убайдуллаев. Қарақалпақ тили бойынша таңламалы мийнетлер, Нӛкис, 1976, 61-б; А. Даулетов. Вокализм каркалпакского языка, Самарканд, 1976, 26-б.

2Аралбаев.Ж. Қарақалпақ тилиниң даўыслы фонемалары, 1959, 47-б.

3Джунисбеков А. Гласные казахского языка, Автореферат дисс… канд филол наук, Алма-ата, 1969, 8-б.

4Даулетов А. Вокализм современного каракалпакского литературного языка. Автореферат дисс… Л, 1971.

17

hár biri eki fonemadan quraladı. [w], [y] sonorları dawıslı fonemalardıń

aldında hám sońinda turıwına qaray ashıq hám tuyıq diftonglardı payda etedi. Buwın quray almaytuǵın [y], [w] diftongtıń aldında ya sońinda turıwına qaray

olar ashıq hám tuyıq diftonglardı jasaydı.

Diftonglardıń juwan-jińishkeligi, olardıń dawıslı sıńarınıń juwan

jińishkeligi sózlerdiń mánisin ayirıp turadı. Mısalı: jiy-jıy, tiy-tıy, tuw-túw hám

t.b. Bul sózlerdegi dawıslılardıń orın almasıwı menen sózlerdiń de mánisi

ózgerip tur. Diftonglardıń quramındaǵı ekinshi dawıssızdı basqa dawıssız benen

orın almastırsaq sózdiń mánisi túpten ózgerip jańa sóz payda boladı. Mısalı: jiy-

jik, jıy-jıl, tıy-tın, tuw-tur, túw-tús hám t.b.

[Íy], [iy], [uw], [úw] diftonglardıń sıńarları arasınan buwın shegarası ótedi. Bul diftonglarǵa tamamlanǵan sózdiń sońına dawıslıdan baslanǵan qosımta qosılsa, [y], [w] kelesi buwınnıń quramına ótedi. Misalı: kiy-ki+yim, tiy-ti+yim,

suw-su+wım, gúwgú+wil hám t.b.

Diftonglardıń sozımlılıǵı monoftonglarǵa [ı], [i], [u], [ú] seslerine qaraǵanda shama menen e ki e se sozımlıraq. Sonday-aq [ıy], [iy], [uw], [úw]

diftonglarınıń sozımlılıǵı eki fonemadan turatuǵınlıǵıa hesh gúmán joq dep sanalatuǵın [ım], [il], [ul] hám

18

baslanǵan sıńarı qosıladı. Mısalı: kiyim, suwım, tıyım hám t.b. Bunda

diftonglardıń bir pútin fonema emes, al sońǵı sıńarlarıńıń dawıssız fonemalar

áki, áde degen sózler joq. Snday-aq er-ter, par-tar, ór-tór sıyaqlı kvaziomonimlerdiń basındaǵı seslerdiń orın almasıwı arqalı ajıratamiz. Olardaǵı [y], [w] sesleriniń túsip qalıwı arqalı tazadan sózler jasalmaydı.

Joqarıdaǵıday áki, áde tilde ayrıqsha sózler sıpatında jumsalmaǵanı sıyaqlı er, or, ór túrinde jumsalmaydı. Kerisinshe e r, or, ór túrinde qollanıladı.

Sózdiń ortasında [y] hám [w] sesleriniń ornına basqa dawıssız

sesler jumsalıwı menen jańa sózler dórelip, olar fonema xızmetin atqaradı

(súwen-súren, quwan-quran, tayaq-taraq). Diftonglardı payda etetuǵın

dawıssız [y] hám dawıslı [e] sesleri arasınan morfemalar shegarası ótedi, yaǵnıy olar ayrıqsha fonema xızmetin atqaradı. Mısalı: tiye, kiye sózlerinde [e]

19

túrinde e mes, monoftong [e], [o] túrinde jumsaladı. Mısalı: etika, orator sıyaqlı sózlerdi orator, e tika túrinde e mes, etika, orator túrinde aytıladı.

Orıs tilinen [e], [o] monoftonglarınan baslanǵan sózlerdiń kelip kiriwi menen e ndi [e] hám [o] fonemalarıniń sóz basında keliwi jaǵdayınıń sebebinen dep esaplanılmaytuǵın bolıp qaldı.

ózgesheliklerin úyreniwge háreket etemiz.

20

I BAP. Qaraqalpaq tilinde ashıq diftonglar 1.1.Qaraqalpaq tilinde ashıq diftonglardıń fonetikalıq-

fonologiyalıq sıpatlaması

bóliwimizge olardıń tildegi xızmeti, artikulyaciyası, akustikalıq sıpatlaması, buwın quray alıw hám quray almaw qásiyetleri esapqa alınadı. Dawıslılardıń dawıssızlardan ayırmashılıǵı olardıń buwın quray alıw uqıplılıǵı bolsa, artikulyaciyalıq jaqtan dawıslılardı aytqanda ókpeden shıqqan hawa aǵımı

tosqınlıqqa ushıramaydı, hawa aǵımınıń páti kúshsiz ólpeń aytıladı, al

dawıssızlardı aytqanda hawa aǵımı sóylew aǵzalarında tosqınlıqqa ushırap, hawa aǵımı kúshli boladı. Akustikalıq jaqtan dawıslılarǵa dawıs, dawıssızlarǵa shawqım tán boladı. Dawıssız sesler quramına kiretuǵın sonorlar (m, n, ń, l, r, y, w) dawıssızdan góre dawıslılarǵa jaqın boladı. Bulardı aytqanda shawqımǵa qaraǵanda dawıs basım bolǵanlıqtan olar sonarlar qatarına kiredi. Sonıń menen

Yarım dawıslılar bolǵan [y] hám [w] tilimizde toǵız dawıslı sesler [a], [á], [o], [ó], [u], [ú] [ı], [i], [e] menen dizbeklesip kelip ashıq yamasa tuyıq

ajıralıp, payda etip turǵan diftonglardıń quramınan ańsat ajıraladı. [ay], [aw], [jaw], [baw], [say] sıyaqlı sózlerde ashıq dawıslılar menen kelgen [y] hám [w] dawıslılarınıń

21

ayrıqsha fonema ekenin joqarıdaǵı mısallardan ol diftonglardıń dawıslı menen

sonor [y] yamasa [w] fonemalarınıń dizbeginen turǵanlıǵın kóriwimizge boladı. Bunnan basqa [y], [w] dawıssızınıń fonemalıq qásiyeti aytılıwı jaǵınan sózdiń hám buwınıń basında hám aqırında eki túrli boladı. Dawıslılarǵa

jaqın dawıssız ses retinde dawıslı fonemalar menen bir buwınnıń quramında kelip

[y] háribi yosh, yad sıyaqlı sózlerdiń basında ǵana ushırasıp, qalǵan orınlarda [y] sesi [a], [á] ashıq dawıslılar menen kelgende [я] háribi menen tańbalanatuǵın

edi. Sonday-aq [o] sesi menen kelgende [y] sesi sol dawıslılarǵa qosılıp

aytılıp, tańbada [ѐ] tańbası menen jazılatuǵın edi. Aldıńǵı álipbelerde [e]

sesleri dizbegi [e] háribi menen ańlatılatuǵın e di. Qaraqalpaq tiliniń imla qádeleri boyınsha

[w] háribi tek [a], [á] dawıslılarınıń aldında ǵana keledi.1 Mısalı: oqıt, wáde, óz, wákil hám t.b. Al álipbedegi sońǵı ózgerisler boyınsha túpkilikli sózlerdiń basında dawıslı [e] foneması [y] sesi menen erinlik dawıslıları [o], [ó] fonemaları aldında [w] sesi menen tańbalanatuǵın boldı. Sóz basındaǵı [e] diftongı [y] hám [e], [o] diftongı [w] hám [o], [ó] diftongı [w] hám [ó] fonemalarınıń dizbegin ańlatıp otıradı.

Qaraqalpaq tilinde [y] hám [w] sonorları sózdiń barlıq orınlarında ayrıqsha fonema retinde jumsaladı. Olar affikslik

1 Дәўлетов А. Ҳәзирги қарақалпақ тили. Фонетика, Нӛкис, 1999, 152-бет.

22