MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde kelbetlik mánili frazeologizmler

s)buyrıqlıq mánide emes, al jaǵdaydı ańlatıp ta qollanıladı. Mısalı: Kún jılısın, awılǵa qıdırıp ketemiz. Isi tússin aldıńda jortpaǵanın kóreyin.

t)Dástúrlerge baylanıslı kewil aytıw mánilerin bildiredi. Mısalı: Qaza qayırlı bolsın, iymanın bersin, tiye bersin, topıraǵı torqa bolsın, jatqan jeri jaylı

bolsın.

u) Feyildiń ózgelik dáreje formalarınan keyin jalǵanǵanda isletiwshi yaǵnıy passiv subekt mudamı III bettegi subekt bolıp, ol islewshi yaǵnıy logikalıq subekt I, II hám III betlerdiń barlıǵı bola aladı. Mısalı: Diplomın alsa, birinshi meni quwantsın. Bul mısalda passiv subekt III bet, al logikalıq subekt I bet birlik sanda. Taǵı da mısallar keltireyik. 1. Sen oǵan emes, ol saǵan isletsin. 2. Klass basshısı Elmanovtıń ata-anasın shaqırtsın. Birinshi mısalda passiv subekt III bet, al logikalıq subekt II bet birlik sanda, ekinshi mısaldıń passiv subekti de, logikalıq subekti de III betke tiyisli. Tek ayırım jaǵdaylarda ǵana passiv subekt basqa betlerge tiyisli qollanıladı. Onı da tek kontekst mazmunı arqalı ǵana anıqlaw múmkin. Mısalı: Júr jekpe-jekpe ayamasın. Jer tarttırsın kimde kúsh bar, kewilde dárt qalmasın. Bul keltirilgen mısalda kontekst mazmunı arqalı

ǵana passiv subekttiń I betke, logikalıq subekttiń II betke yamasa, kerisinshe ekeni ańlatılıp tur. Bul kontekstte III bettegi subekt joq. Buyrıq meyildiń III bet - sın/-sin formaları -ın/-in, -n, -ıl/-il, -l formalı ózlik hám belgisiz dárejeli feyillerge de jalǵanıp qollanıladı. Bul formalar gápte III bettegi grammatikalıq subekt penen predikativlik baylanısqa túsip, formalıq jaqtan

III betke tiyisli boladı. Mısalı: paxta terilsin, paqsa órilsin. Bul mısallardaǵı buyrıq meyildiń III bet formasındaǵı feyiller menen predikativlik baylanısqa túsip kelgen paxta, paqsa sózleri logikalıq subekt bola almaydı. Olar logikalıq subekttiń is háreketi qaratılǵan predmet bolıp esaplanadı. Bul formadaǵı feyillerdiń logikalıq subektleriniń III betke tiyisli subektler e keni kontekst mazmunınan belgili. Olar ayırım

81

jaǵdaylarda ǵana III betten basqa bettegi subektke baylanıslı qollanılıwı múmkin. Mısalı: Polk komondirine… Bul buyrıq polktıń barlıq áskeriy xızmetkerlerine jetkerilsin. (radiogramma). Bul mısaldaǵı buyrıq sózge jetkerilsin feyili menen predikativlik baylanısqa túsip, grammatikalıq subekt xızmetin atqarıp kelgen. Biraq is-háreketti orınlawshı logikalıq subekt II bet ekeni sezilip tur. Buyrıq meyildiń III bet -sın/-sin forması túp dáreje feyillerine jalǵanıp kelse, olar menen predikativlik baylanısqa túsip, grammatikalıq subekti sol is-hárekettiń orınlawshısı bolıp tabıladı. Mısalı: Aygul paxta tersin. Ol xat jazsın. Bul formalar ayırım jaǵdaylarda ǵana II bettegi subektke qatnaslı qollanılıwı múmkin. Mısalı: Marat aǵa, aqsaqalsız-ǵo birinshi jas úlken alsın, keyin biz alamız. Bul mısaldaǵı buyrıq meyildiń III bet formasındaǵı alsın feyili formalıq jaqtan III bettegi jas úlken sózi menen predikativlik baylanısqa túsip tur. Biraq kontekst mazmunınan sol is-hárekettiń orınlawshısı II bet ekeni seziledi. Geyde bul formalar I betke de qatnaslı qollanılatuǵın jaǵdayları ushırasadı. Mısalı: O ádiwli ustaz, siz bir iltimas etken ekensiz, onı orınlamay shákirtińiz qayda barsın. Bul keltirilgen mısaldaǵı qayda barsın feyili de

III bettegi shákirtińiz sózi menen predikativlik baylanısqa túsken. Biraq kontekst mazmunınan bul is-hárekettiń orınlawshısı I bet yamasa sóylewshiniń ózi ekeni kórinip tur. Buyrıq meyildiń III bet -sın/-sin formasındaǵı feyiller adam atların qoyıwda da jiyi qollanıladı. Mısalı: Tursın, Ulbosın, Esbosın, Júrsin, Toxtasın, Baybosın, Bektursın, Bekbosın hám taǵı basqa.

Tartım affiksleri menen betlengen feyillerdiń stillik qollanılıwı

Aytıp ótkenimizdey, tartım affiksleri feyillerge jalǵanıp, ishárekettiń qaysı bettegi hám qaysı sandaǵı subektke tiyisli qollanılǵanın anıqlap, feyildiń bet-san affiksleri xızmetinde qollanıladı.

Feyildiń tartım affiksleri menen betlengen formaları qaraqalpaq tilinde jeke halında júdá siyrek qollanıladı. Bul formadaǵı feyiller gápte

82

kópshilik jaǵdayda substantivlesip, gáptiń baslawısh aǵzası xızmetinde qollanıladı. Mısalı: Meniń úylenip qoyǵanım sizge málim. (Q.Áwezov). Ayırım jaǵdaylarda ol gáptiń bayanlawısh aǵzası xızmetinde de qollanıladı. Mısalı: Qudaydan meniń eń ullı tilegim – elimniń amanlıǵı, xalqımnıń qurǵın turmıs keshiriwi, ruwxınıń bálent bolıwı. (Q.Kamalov).

Feyildiń tartım affiksli formaları kópshilik jaǵdayda kómekshi sózler menen dizbeklesip analitikalıq forma jasap qollanıladı.

Feyildiń tartım affiksli formaları kerek, lazım, zárúr, tiyis modal sózleri menen dizbeklesip kelip, is-hárekettiń orınlanıwı ushın talapqa, minnetlilikke, zárúrlikke baylanıslı qollanıladı. Mısalı: Bul haqqında ushıp qonǵansha erterek oylanıwıńız kerek. (Q.Áwezov). Ayrıqsha úlken ǵamxorlıq kórsetiwimiz tiyis. (Q.Kamalov). Bar, joq sózleri menen dizbeklesip kelgende, is-hárekettiń bolımlı yamasa bolımsız mánilerin bildiredi. Mısalı: Ekinshi hayalımnan bolǵan qızına

úylendirip, toy berejaq bolıp kiyatırǵanı bar. Haw, men onı qaytıp kelgennen soń kórgenim joq. (Q.Áwezov).

Bul formadaǵı feyiller múmkin modal sózi menen dizbeklesip, gumandı, boljawdı, isenimsizlikti bildiredi. Mısalı: Bilmeymen, aytsańız biliwim múmkin. (Q.Áwezov). Geyde maqul modal sózi menen dizbeklesip, maqullaw mánisindegi modallıq qatnastı ańlatadı. Mısalı: Mınaw júdá hádden astıǵoy, joq, sudlasqanım maqul. (Q.Áwezov).

Feyildiń tartım affiksli formaları ushın tirkewishi menen dizbeklesip, birde maqset, birde sebep mánilerine qatnaslı qollanıladı. Mısalı: Jiyemurat úy iyesiniń biraz qısınıspada qalǵanın sezip juwap bergeni ushın ózi de qısındı. (T.Qayıpbergenov). Qaraqalpaqstannıń, qala berse pútkil Ózbekstannıń jaynap jasnawı ushın hadal miynet etip atırmız. (Q.Kamalov).

83

Sonday-aq menen, boyınsha, arqalı tirkewishleri menen dizbeklesip kelgende, bul forma is-hárekettiń qalay hám qanday jaǵdayda isleniw usılına baylanıslı pısıqlawıshlıq mánilerde qollanıladı. Mısalı: Kóp emleniwi arqalı burınǵıday bolıp jazıldı. Keseniń qozǵalıwı menen shay azǵana tolqınlasıp ketti. (S.Xojaniyazov). Bul dárini siziń aytıwıńız boyınsha tayarladım. Ayırım jaǵdaylarda bul forma menen tirkewishi menen dizbeklesip kelip, qarsılıq máni ańlatadı. Mısalı: Olar házir orınlamaǵanı menen aldaǵı waqıtta orınlaydı. (Ó.Ayjanov). Bul forma edi tolıqsız feyili menen dizbeklesip kelgende, ótken máhálge qatnaslı háreketti bildiredi. Mısalı: Úlken úmitler menen eń sońǵı iret aldıńızǵa barıwım edi. Feyildiń tartım affiksli formaları kel kómekshi feyili menen dizbeklesip, tilek meyil mánisinde júdá jiyi qollanıladı. Mısalı:

Qız kózindey tereń aspandı,

Jırlaǵım keler. (J.Izbasqanov).

Bunday feyillerge hám, ám, dá/tá hám taǵı basqa janapaylar dizbeklesip kelgende, is-hárekettiń ekspressivligi kúsheytilip kórsetiledi. Mısalı: Ne bolatuǵın edi, jas otınnıń pısqıwı-dá.

Bul forma -ǵoy, -ǵo janapayları menen dizbeklesip kelgende, isenimlilik mánisi bildiriledi. Mısalı: Haw, mınaw biziń Rozanıń aytıwı-ǵoy.

Geyde yańlı, sıyaqlı tirkewishleri menen dizbeklesip, megzetiw, usatıw mánilerin ańlatadı. Mısalı:

Kózleriń atlasın zorǵa keleseń,

Náresteniń tay-tay júriwi yańlı. (Á.Qaypov).

Ayırım jaǵdaylarda tartım affiksli feyiller pikirdiń qápelimde, tosattan payda bolǵanın yamasa yadqa túskenin ańlatadı. Mısalı: Aytayın degenim, Dámegúl menen sóylesip kóriwdi umıtpa. Geyde tartım affiksi feyil tákirarlanıp kelip, qatallıqtı bildiredi. Mısalı: Aytqanım-aytqan, endi keyin qaytıw joq.

84

Sonday-aq tartım affiksli feyiller tilimizde kópshilik jaǵdaylarda substantivlesip, seplik affikslerin qabıllap ta qollanıladı. Qanday da qubılıstıń ya predmettiń sol háreketke tiyisliligin ańlatıwda iyelik sepligi forması keń qollanıladı. Mısalı: Háy bala, seniń bul kúnleri tayarlıqqa barıwıńnıń mazası joq-

ǵo.

Barıs sepligi is-hárekettiń baǵdarlanǵan obektin bildirgende qollanıladı. Mısalı: Onı basqalardan kóbirek biliwime sebepshi bolsa kerek, dep oylayman (Q.Kamalov).

Ayırım jaǵdaylarda is-hárekettiń tikkeley obekti sıpatında tabıs sepligi forması da qollanıladı. Mısalı: Joq, húrmetli mırza, ápiw etiwińizdi ótinemen. (Q.Áwezov).

Geyde is-hárekettiń ornı sıpatında orın sepligi forması da qollanıladı. Mısalı: Bul qızdıń qosıq aytıwında hesh qanday kemshilik joq.

Shıǵıs sepligi forması is-hárekettiń shıqqan ornına baylanıslı qollanıladı. Mısalı: Aytqanıńnan qaytpaytuǵın netken jin urǵan adamsań. (Q.Áwezov).

Bet-san formalarınıń publicistikalıq stilde qollanılıwı

Feyildiń bet-san affiksleriniń publicistikalıq stilde qollanılıwı, onıń janrlıq

ózgesheliklerine qaray azı-kem ayırmashılıqlarǵa iye. Publicistikanıń basım kópshiligin ǵalaba xabarlaw materialları quraytuǵın bolǵanlıqtan, feyildiń betsan affiksleriniń III bet formaları júdá ónimli qollanıladı. Publicistikanıń ocherk, feleton hám taǵı basqa sol sıyaqlı janrlarında bet-san affiksleriniń qollanılıwınıń kórkem ádebiyattan parqı joq. Xabar, jańalıq hám súwretlemelerde feyildiń betsan affiksleriniń III bet formaları ónimli qollanıladı. Mısalar: 1. 22-yanvar kúni Qazaqdárya awılınıń turǵınları úlken quwanıshqa bólendi. Nege degende usı kúni 30 koykaǵa mólsherlengen emlewxana-imaratı paydalanıwǵa tapsırıldı. 2.Májiliste ádillik ministri E .Mirsafaev basshılıq e tti. 3. Tashkentte

85

Ózbekstan Joqarı Xojalıq sudınıń plenumı boldı. 4. Bunnan basqa biziń sportshılarımızdıń bir qatar Xalıq aralıq jarıslarǵa da qatnasıwı kútilmekte.

(«Erkin Qaraqalpaqstan» gazetası).

Publicistikanıń intervyu janrında feyildiń bet-san formalarınıń qollanılıwında basqa janrlardan ayırmashılıqları seziledi. Bunda kóbinese I hám II bet formaları ónimli qollanıladı. Mısallar: -Siz qansha jerdi egiwge jobalastırǵansız hám qanday eginlerdi ekpekshisiz?

-Barlıǵı bolıp 100 gektar jerge egin egiwdi jobalastırdıq, sonıń 80 gektarına paxta, 10 gektarına palız, 10 gektarına dánli egin ekpekshimiz. (radio). Jurnalistler sáwbetlesiw barısında jurnalistlik etikanı saqlap sóylesedi. Sonlıqtan da, subektler birlik sanda bolǵanı menen, feyiller kóplik formada qollanılǵan.

Ayırım waqıtları intervyu barısında feyildiń bet-san affiksleriniń I bet forması qollanılmay, ornına II bet forması qollanıladı. Mısalı: - Ózińizdi baxıtlı

ǵarrı sanaysız ba? Baxıttıń ólshemi bar ma? - Ómir dawam eter eken jaqsı nárseden úmit etip jasaysań («Erkin Qaraqalpaqstan» gazetası).

Sonday-aq publicistikada feyildiń I beti ornına III bet formalarınıń qollanılıwı jiyi gezlesedi. Mısalı: Avtordıń pikiri redakciya pikiri bolıp sanalmaydı. Kelip túsken xatlar, qol jazbalar hám súwretler recenziyalanbaydı hám qaytarılmaydı hám t.b.

Intervyude feyildiń I hám II bet formaları ónimli qollanılsa, reportajda úsh bet te birdey qollanıla beredi. Mısalı: Filologiya fakulteti milliy taǵamlar kóriginen I orındı iyeledi. Biz usı fakultet dekanınan bir neshe sorawlarǵa juwap almaqshımız. – Quwanıshbay Kelimbetovich fakultetińiz bayramǵa qanday sawǵalar menen kelgenin aytıp berseńiz. (radiodan).

Sonday-aq publicistikada tilek meyildiń I bet kóplik -a/e+yıq/+yik formaları shaqırıq, rubrika, súren mánisinde júdá jiyi qollanıladı.

86

Mısallar: Shigit egisin waqtında juwmaqlayıq! Hár bir ǵawashadan mol

ónim toplayıq! Suwdan únemli paydalanayıq! Aldıńǵı tájiriybelerdi en jaydırayıq! Bayramdı ılǵallı kútip alayıq! Awıl xojalıǵı ónimleriniń zıyankeslerine qarsı gúresti dawam ettireyik! Ǵawasha atızların jabayı shóplerden tazartayıq! Xalqımızdıń tilegin dánge toltırayıq!

Publicistikada feyildiń bet-san kategoriyasınıń tolıq variantınıń I bet kóplik hám III bet formaları da rubrika xızmetinde ónimli qollanıladı. Mısallar: Oqıdıq, pikir aytamız. Berdaq sıylıǵına usınılǵan miynetlerdi dodalaymız. Úndewge is penen juwap beremiz. Óz jámiyetimiz haqqında gúrriń etemiz. Jınayat jazasız qalmaydı. «Erkin Qaraqalpaqstan» juwap beredi. Qánige keńes beredi.

Ayırım jaǵdaylarda II bet formaları da ushırasadı. Mısalı: Sizler bilesiz be? Satıp alıń, iyelik etiń, utılmaysız. Sonday-aq betlik emes feyillerdiń tartım affiksleri menen betlengen formaları da qollanıladı. Mısalı: Qarar hám onıń orınlanıwı, jańa jıl qutlıqlawı.

Publicistikada rubrika xızmetinde feyildiń II bet buyrıq formaları, ayırım jaǵdayda III bet formaları da qollanıladı. Mısallar: Kimligińdi tanı, ótimishińdi bil. Sıylıqlarıńız qutlı bolsın. Is-bilermenlik qollap quwatlansın.

Publicistikalıq stilde dawamlı házirgi máhál feyilleriniń -maqta, - mekte, - paqta/-pekte, -baqta/-bekte formaları basqa stillerge qaraǵanda jiyi qollanıladı. Mısallar: Birlespeniń II bólimshesi qurılıs hám montajlaw jumısların alıp barmaqta. Hár jılı dekabr ayınıń ekinshi on kúnliginde qayır saqawat ilajları

ótkerilmekte. Gúzdiń hár bir kúni kewillerge yosh hám ilham baǵıshlamaqta.

(«Qaraqalpaqstan jasları»).

Publicistikada feyildiń dawamlı házirgi máhál formaları jiyi qollanıladı, sebebi ǵalaba xabar qurallarınıń basım kópshiligi kúnniń jańalıǵın ashıp beretuǵın operativ janrdaǵı dóretpeler bolıp

87

esaplanadı. Sonlıqtan publicistikalıq stilde basqa stillerge qaraǵanda házirgi máhál formaları keń qollanıladı.

Bet-san formalarınıń ilimiy stilde qollanılıwı

Feyildiń bet-san formalarınıń ilimiy stilde qollanılıwı da ayrıqsha. Bet-san affiksleriniń I bet birlik san ornına kóplik forması qollanıladı. Mısallar: 1. Feyildiń bet-san formalarınıń paradigmalıq hám sintagmalıq mánileri dep atawdı maqul kórdik. (A.Qayıpov). 2. Qaraqalpaq tiliniń tariyxıy fonetikasına múmkinshiligi bolǵanınsha úles qosıwǵa umtıldıq. (Sh.Abdinazimov). 3. Biz maqalada qaraqalpaq tilinde anıqlıq hám anıqlıqsızlıq máni bildiretuǵın analitikalıq formalarǵa toqtadıq. (M.Qudaybergenov).

Feyildiń I bet birlik san forması ilimiy izertlewlerdiń tek alǵı sózlerinde

ǵana qollanıladı. Mısallar: 1. Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universiteti qaraqalpaq tili kafedrasınıń barlıq aǵzalarına sheksiz minetdarshılıǵımdı bildiremen. (Sh.Abdinazimov). 2. Usı miynetim jóninde baspasóz arqalı yamasa jeke ózime ózleriniń pikirin bildiretuǵınlar bolsa, aldın ala alǵıslar jollayman. (Q.Orazımbetov).

Ilimiy stilde feyildiń bet-san affiksleriniń III bet formaları júdá ónimli qollanıladı. Mısallar: 1. Sen-lik affiksleri bul dizbektiń komponentlerine túrlishe jalǵanadı. (A.Bekbergenov). 2. Bir fonemanıń hár túrli renklerine iye bolıwı fonemanıń minnetli emes reńkleri delinedi. (A.Dáwletov). 3. Analitikalıq tilek meyillerde úsh bette birlik hám kóplik sanlarda túrlenedi. (M.Dáwletov).

Ilimiy stilde feyildiń II bet formaları júdá az qollanıladı. Mısallar:

«Kletka» temasın úyrengende sizler elodiya japıraǵı kletkalarında citoplazmanıń háreketin baqladıńız. (Botanika). Endi sizler gorizonttıń tiykarǵı hám aralıq táreplerin bilesizler. (Geografiya).

Joqarıda kórip ótkenimizdey, ilimiy stilde feyildiń arnawlı bet-san affiksleriniń II betiniń tek kóplik formaları qollanıladı. Degen menen, II bet

88

birlik formalarınıń qollanılıw jaǵdayları da ushırasadı. Biraq olar II bet emes, al I betke tiyisli qollanıladı. Mısallar: Satiranıń kúshiniń endi kerekligin talap eteseń (Yu.Paxratdinov). Usınday teńsizliktiń aqıbetinde júz bergen sociallıq jaǵdayǵa nálet aytasań (Yu.Paxratdinov).

Ilimiy stilde buyrıq meyildiń II bet formalarınıń da tek kóplik formaları qollanıladı. Mısallar: Salıstırmalı as duzı muǵdarına iye variantlarımızda biydaydıń normal ósip rawajlanıwın hám salıstırmalı zúráát bergenin kórip

ótsek boladı. (D.Qaypov). A.V. kesindisin birlik kesindi retinde qabıl etip, onı teń 2 bólekke bólemiz. (Matematika). Bul tuwralı buyrıq meyilge qarań. (Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń grammatikası).

Ilimiy stilde ayırım jaǵdaylarda buyrıq meyildiń III bet -sın/-sin formaları da qollanıladı. Mısalı: shártke muwapıq islenip atırǵan bólshek bolsın. (Matematika).

Sonday-aq tartım affiksleri menen betlengen feyillerdiń ilimiy stilde II betiniń kóplik formaları ǵana gezlesedi. Mısalı: Fizikalıq geografiyanı

úyreniwge kirispesten burın sizler biziń planetamızdıń globusta hám kartalarda qalay súwretlenetuǵını menen tanısıwıńız, geografiyalıq kartanı túsine biliwińiz, karta boyınsha máseleler sheshe alıwıńız, shınıǵıwlar orınlay biliwińiz tiyis. (Geografiya).

Ilimiy stilde tilek meyildiń de birlik formaları qollanılmay, tek -a/- e+yıq/+yik formaları qollanıladı. Mısallar: Erik gúlinde shańlanǵannan keyin ne bolatuǵının qarap óteyik (Botanika). Gorizanttıń tiykarǵı tárepleri: arqa, shıǵıs, arqa-batıs, qubla-shıǵıs, qubla-batıs ekenligin eske túsireyik. (Geografiya).

Sonday-aq ilimiy stilde feyildiń tartım affiksleri menen betlengen formalarında I bet birlik sannıń ornına kóplik san qollanıladı. Mısalı: Joqarıda aytqanımızday Nájim Dáwqaraevtıń kóp qırlı jumıslarınıń arasında sovet

ádebiyatı máseleleri belgili orınǵa iye. (Eski túsiriwleri).

89

Feyildiń bet-san formalarınıń is-qaǵazları stilinde qollanılıwı

Rásmiy is qaǵazları stili de basqa stiller sıyaqlı ózine tán qollanılatuǵın sózlerine hám terminlerine iye. Rásmiy is qaǵazları leksikası arnawlı túrde qollanılatuǵın bay qatlamǵa iye bolǵanlıqtan, ol tildiń sózlik quramınıń rawajlanıp hám bayıwına tiykarǵı dereklerdiń biri bolıp esaplanadı. Qaraqalpaq tilinde rásmiy is qaǵazları stili publicistikalıq hám ilimiy stillerge qaraǵanda erte payda bolǵan. Eski qaraqalpaq tilinde is qaǵazları arab grafikasında jazılıwına baylanıslı arab-parsı tilleriniń tásiri júdá kúshli boldı. Máselen, daw, ayıp, qarar, axdi, ant, mawlet hám t.b. rásmiy is-qaǵazları leksikasına tán sózler arabparsı tilleriniń tásirinde tilimizge kirgen.

Qaraqalpaqlardıń Rossiya quramına kiriwi menen rásmiy is qaǵazlardıń leksikasına rus tiliniń tásiri kúshli boldı. Máselen: povestka, rasxod, nomer, telegramma, doverenost, raport hám t.b. sózler kirdi. Sondayaq, kún tártibi, ashıq dawıs, qol kóteriw, jarıs sóz, kiris sóz hám t.b. frazeologizmler qáliplesti. Qaraqalpaq tiliniń óziniń mámleketlik statusına iye bolıwı rásmiy is qaǵazları leksikasına ádewir ózgeris kirgizdi. Máselen, jańadan spravka-málimleme, svodka-maǵlıwmat, otchёtesap, doklad-bayanat, xarakteristika-minezleme hám t.b. terminleri qáliplesti.

Rásmiy is qaǵazları stilinde feyildiń arnawlı bet-san affiksleriniń barlıq túrleri derlik qollanıladı. Biraq basqa stillerge qaraǵanda bet-san affiksleriniń qollanılıw jiyiliginde ádewir ózgesheliklerge iye is qaǵazları stilinde feyildiń bet-san affiksleriniń I bet birlik san formaları arza, túsinik xat, til xat hám belgili bir basshı tárepinen tastıyıqlanatuǵın hújjetlerde qollanıladı. Mısallar: … usı arzam arqalı málim etip bildiremen. …Endi sabaqtan ruqsatsız qalmayman… 1000 som puldı Polatqa bir ay múddetke qarızǵa berdim… Tastıyıqlayman! Kórip shıqtım.

Sonday-aq feyildiń bet-san affiksleriniń I bet kóplik formaları málimleme, akt, hám taǵı basqa is qaǵazlarında qollanıladı. Mısallar: 1.

90