MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde kelbetlik mánili frazeologizmler

anıqlıǵın tastıyıqlap oǵan isenimdi bildiriwshi modallıq mánide keledi. Mısalı: Shının aytayın, qaladan shıqqım kelmeydi. Sonday-aq, tilek meyildiń bul formaları aytılajaq pikirdiń qápelimde, tosınnan payda bolǵanın yamasa yadqa túskenin bildirip, modallıq mánide qollanıladı. Mısalı: Kritikanı dushpanlıq dep túsinbew kerek, aytayın degenim, kritikadan juwmaq shıǵarıp, jumısta janlandırıw zárúr.

Ayırım jaǵdaylarda tilek meyildiń bul formaları bir pikirden ekinshi pikirge

ótiwdiń subektiv usılın sıpatlap yamasa pikirdi ekinshi pikirge baylanıstırıw ushın qollanıladı. Mısalı: Aytayıq, búgin Ómirbaydıń bergeni qırıq kilogramm sazan. (Ó.Ayjanov). Geyde aytılǵan pikirge qarsı emocionallıq qatnastı bildiriwshi modallıq mánide qollanıladı. Mısalı: Ólimshi boldım qáyteyin, men olardıń kózine jin kórindim. (Q.Áwezov).

Tilek meyildiń bul formaları adamnıń tańlanıw sezimin bildiriwshi tańlaq mánisinde de qollanıladı. Mısalı: Sadaǵan keteyin, ele shıbın qonbaǵanday bolıp tur e ken ǵo. Sonday-aq bul formalar «saǵınıw»,

«ózine qaratıw» mánisindegi tańlaq sıpatında qollanıladı. Mısalı: Aynalayın kelbetińnen, kózge ısıq kórineseń. (T.Jumamuratov). Aynalayın sabaǵıńdı tayarlap boldıń ba? Ayırım jaǵdaylarda bul sóz ironiyalıq mánige de iye boladı. Mısalı: Sen ne kóp túsineseń be, aqılıńa bolayın. (O.Kojurov).

Aynalayın, sen ózi kimge arqa súyep júrseń?

Sonday-aq tilek meyildiń bul formaları boljaw mánisin de ańlatadı. Mısalı: Yaqshı, men Galyanı qoyıp basqa birewge úylengen bolayın. (Q.Áwezov).

Ayırım jaǵdaylarda «xosh kórmew», «jaqtırmaw» sezimine de qatnaslı qollanıladı. Mısalı: Sadaǵası keteyin, usıdan da basshı bolıp, xalıqqa aytar tóreli gápi bolmasa.

71

Feyildiń buyrıq meyil formaları sóylewshi tárepinen basqa birewge qaratılǵan «buyırıwı», «hámir etiw», «talap etiw», «shaqırıq» mánilerindegi isháreketti ańlatadı.

Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde feyildiń tiykarı II bet birlik sanda buyrıq mánisinde qollanıladı. Mısalı: Gúna emes, sawaptı ótirik sóylep qayt,-dedi. (Alpamıs). Ayırım jaǵdaylarda buyrıq meyildiń birlik forması sóylewshiniń psixologiyalıq halatına baylanıslı kóplik ornına qollanıladı. Mısalı: Qos tóbeniń basına shıǵıp, senler de sol jaqqa qarap kór. (A.Dabılov). Bul mısaldaǵı qarap kór feyili II bet birlik san formasında turǵanı menen, kóplik sandaǵı tıńlawshı subektlerge qaratılǵanlıǵı kontekstten sezilip tur. Bunda sóylewshiniń minezqulqındaǵı ór kókireklik, qaramaǵındaǵı adamlarǵa mensinbewshilik, hókteshlik, qopal qatnas bildirilgen. Sonday-aq iyesi ulıwmalasqan gáplerde buyrıq meyildiń II bet birlik san formaları úsh betke de tiyisli qollanıladı. Mısalı: Jeti ólshep bir kes.

Jer súrseń gúz súr,

gúz súrmeseń júz súr (naqıl). Gilem satsań elge sat,

Bir shetinde, óziń otırasań (naqıl).

Buyrıq meyildiń bul formalarına -ma/-me, -pa/-pe, -ba/-be bolımsız affiksleri jalǵanǵanda, bolıp atırǵan yamasa bolajaq háreketke tıńlawshını orınlawǵa iytermelew mánisi bildiriledi. Mısalı: Sırın bilmegen attıń sırtınan aynalma. (naqıl).

Ózińe saq bol, qońsıńdı urı tutpa. (naqıl).

Ayırım jaǵdaylarda bul formalar óziniń dáslepki mánisin joǵaltıp,

ádeplilikke baylanıslı etiketlik tańlańlar xızmetinde qollanıladı. Mısalı: - Ata, harma! – dep Seydullanıń betine qaradım. (N.Dáwqaraev).

Feyil tiykarına -ıń(lar)/-iń(ler), -ń(lar)/-ń(ler) yamasa -ıńız(lar)/- ińiz(ler), -ń(lar)/-ń(ler) affiksleriniń jalǵanıwı arqalı kóplik sandaǵı

72

tıńlawshılarǵa buyrıq mánisi bildiriledi. Mısalı: Joldaslar, keshirińler, orınlarıńızda otırıńlar. (T.Qayıpbergenov).

Ólgen soń meni kómińler Ukrainaday elime (T.Shevchenko).

Bul forma birdeyine kóplik sandaǵı tıńlawshılarǵa qaratıla bermey, geyde birlik sandaǵı subektke izzet-húrmet mánisin de ańlatadı. Mısalı: Jası ullı, úyge kirińiz, dem alıńız, joldas Dáwletov bereket tabıńız, shınıńızdı aytıńız. (T.Qayıpbergenov). Ayırım jaǵdaylarda etikaǵa baylanıslı adamnıń hámeline, jasına qatnassız birlik formanıń ornına kóplik forması qollanıladı. Mısalı: -Siz qanday adamsız? – dedi jekirinip – oylap kórińiz… Tolıbay Tóreevich, aytıńız, sovxozda neshe úydiń gaz plitası joq? (T.Qayıpbergenov).

Biytanıs subektlerdiń sáwbetlerinde buyrıq meyildiń bul formalarınıń birliginiń ornına kóplik túri qollanıladı. Mısalı:

-Assalawma áleykum! Abdiraxman Jumaniyazovtı tanıysız ba? tanısańız maǵan kórsetip jiberiń.

-Wáleykum assalam. Abdiraxman Jumaniyazov men bolaman. Keliń, keliń ishke kiriń. (Á.Qaypov).

Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde hayal-qızlarǵa izzet-húrmet mánisinde buyrıq meyildiń II betinde birliktiń ornına kóplik forması qollanıladı. Mısalı: Meyli ruqsat etseńiz, júriń shıǵarıp salayın. (A.Qudabaev). Keliń, miymanxanaǵa tósek salıp jiberiń. (Á.Qaypov). Ayırım jaǵdaylarda subektlerdiń jaqın qatnasta bolıwına qaramastan buyrıq meyildiń II betinde birlik san formaları qollanıladı. Mısalı: Oh, qaynaǵa, biykesh suw kórmey júrme? Biykeshti tınıshına qoy, dem alsın.

-Aǵa, kóp waqıttan beri juwınbaǵanǵa usaysań? Ayt ırasın, bul jerde qalay jasap atırsań? (T.Qayıpbergenov).

Buyrıq meyildiń II bet formaları sóylewshiniń psixofiziologiyalıq halatına baylanıslı hár qıylı ekspressiv-emocionallıq hám modallıq

73

mánilerdi ańlatadı. Buyrıq meyildiń II bet kóplik forması birlik mánisinde kelgende, óziniń dáslepki buyrıqlıq mánisin joǵaltıp, ótinishti bildiredi. Mısalı: Toqta, sol jigitlerdiń qayda ekenin bilmeysizbe? Oy bir bále bolajaq! Toqtańlar joldaslar. (O.Kojurov). Buyrıq meyildiń bul formaları «kek etiw», «abay etiw» mánilerin de bildiredi. Mısalı: Asıqpay tur, seniń menen ele esaplasaman. Qolıma tús terińdi sılıp alaman. Shıq bermaǵan ońbaǵan. (O.Kojurov). Geyde bul formalar shárt mánisinde de qollanıladı: Mısalı: Muhabbat taxtına otırıń sonda –

Hámme zaman menen til tabısasız. (I.Yusupov). Sen áwele birewin jep

kór, tańlayıńda tatıydı.

Buyrıq meyildiń II bet buyrıq formaları «bolısıw», «tárepin alıw»

mánilerinde de qollanıladı. Mısalı: Qoyıń, jigitler, onı óz kúnine. Tiymeńler. Xojeyin. Tartınba! (O.Kojurov).

Buyrıq meyildiń bul formaları ayırım jaǵdaylarda isendiriw, tınıshlandırıw mánilerin de ańlatadı. Mısalı: Húrmetli tórem, qapa bolmańız, men bilan munda hesh gáp joq. Saw bolsam birin qoymay óndirip beremen, qayǵı shekpeń. (Q.Áwezov). Sonday-aq buyrıq meyildiń II bet formaları «qanaatlanıwshılıq»,

«moyınlaw» mánilerin de bildiredi. Mısalı: Uzaq jasa, bereket tap Qaraman.

Dep hár jaqtan qutlıqladı batırdı. (T.Jumamuratov). Tek

Geyde bul formalar ironiya mánisin de bildiredi. Mısalı: Haw, Ásem sóytip

maqtanıp atırǵansoń balası qayaqqa baradı. Ǵoshshım, saw bol: (B.Qazaqbaev). Bereket tap, sál páseytiń dawıstı. (T.Qabulov). Buyrıq meyildiń II bet formaları

«kelisiw», «jarasıw» mánilerinde de qollanıladı. Mısalı: Ber qolıńdı, bar basımdı seniń jolıńda qoydım, erdim, qánekey túnnen qalsaq, qalıp bolǵanımız. (Q.Áwezov).

Qoldı ber dilbarım keteyik birge,

74

Tań qalsın, ekewimiz qurayıq irge. (Á.Qaypov).

Hal feyildiń -ıp/-ip -p formalarına ber kómekshi feyili dizbeklesiwi arqalı buyrıqlıq máni bildiriledi. Mısalı: Qaytarıp ber meniń Ámiwdáryamdı. (Sh.Seytov). Al hal feyildiń -a/-e, y formalarına ber kómekshi feyiliniń dizbeklesiwi arqalı buyrıqlıq máni emes, «ruqsat beriw» mánisi ańlatıladı. Mısalı: Marhamat, ayta beriń arzıńız bolsa. (Q.Áwezov). Hal feyildiń -a/-e, y formalarına bolımsız formadaǵı kór feyiliniń dizbeklesiwi arqalı «qadaǵan etiw» mánisi bildiriledi. Mısalı: Sonlıqtan hasla birewge jamanlıq isley kórmeń. (Q.Kamalov). Ayt, sóyle feyilleriniń sinonimi de feyili házir tilimizde kópshilik jaǵdayda óziniń dáslepki leksikalıq mánisinen ózgerip kómekshi sóz mánisinde qollanıladı. Buyrıq meyildiń II bet formalarına de kómekshi feyili dizbeklesip qollanıladı. Bul forma orınlanajaq is-háreketti III bettegi subektke II bet arqalı orınlatıw mánisin bildiredi. Mısalı: Tilińdi tart de súmireyip tura bergenshe. (B.Qazaqbaev). Sonday-aq de feyili buyrıq mániden basqa feyillerge hám atawısh sózlerge dizbeklesip, buyrıq meyildiń II bet formasında qollanıladı hám

«tańlanıw» mánisin ańlatadı. Mısalı: Him, paqır, sheshem sóytip ele nawqaslanıp jatır de… (B.Qazaqbaev). Kút súyiklim sarǵayma, meni jawıngerim de. (T.Mátmuratov).

Buyrıq meyildiń II bet formaları -ma/-me, -pa/-pe, -ba/-be soraw janapaylarınan keyin kelip, is-hárekettiń orınlanıwına qatań túrde májbúrlew mánisin bildiredi. Mısalı: Mal baqtıń ba, mal menen birge jat. (Q.Jumaniyazov).

Buyrıq meyildiń II bet forması «xoshlasıw», «xoshametlew», «tilek bildiriw», «juwap qaytarıw», «kewil aytıw» sıyaqlı tańlaqlıq mánilerde de qollanıladı. Mısalı:

Ápiw etiń, joldaslar, bolsa qátesi. (A.Muwsaev). Xosh bol! ene, meniń ketkenime endi. (Sh.Aytmatov).

75

-Ata harma! – dep qısqa juwap berdi. (N.Dáwqaraev).

-Shúkir et shıraǵım, shúkir et.

Buyrıq meyildiń II bet forması ayırım jaǵdaylarda úy haywanları hám

basqa da janlı jániwarlarǵa qarata aytılatuǵın imperativ tańlaq xızmetinde de qollanıladı. Mısalı:

Shók degende shógermiseń,

Kóp jasaǵan túye ekenseń. (Kúnxoja).

Tur-r, Gúlsarı qayaqqa asıǵıp baratırsań! – dep dizgindi tartatuǵın edi. (Sh.Aytmatov).

Buyrıq meyildiń II bet forması tilimizde óziniń dáslepki mánisin joǵaltıp, substantivlesip basqa atawısh sózler xızmetinde de qollanıladı. Olar ayırım adam atlarında ushırasadı. Mısalı: Erbol, Esbol, Nurbol, Nurlan, Jadıra hám taǵı basqa.

Házirgi qaraqalpaq tilinde feyildiń buyrıq meyiliniń II bet formasına - ǵır/- gir, -qır/-kir affiksleri jalǵanıp, hár qıylı ekspressiv-emocionallıq hám modallıq mániler bildiriledi. Mısalı. Wáy dúnyası qurǵır, ne sebepten bunday. (N.Dáwqaraev).

Conday-aq bul forma «ǵarǵaw» mánisinde de jiyi qollanıladı. Mısalı: Oy tırıspaydan ketkir-ay. (Q.Áwezov).

Ayırım jaǵdaylarda kórsetilgen forma tilek tilewdi bildiredi. Mısalı: Kóp jasaǵır, jaqsı jigit, endi bizge Nikolay menen Kerenskiy zaqım etpeyme. (Q.Áwezov).

Bul formalar geyde ironiyalıq mánide de qollanıladı. Mısalı: Háy, bereket tapqır, bizlerdi qashanǵı qatnatıp qoyasań? Sonday-aq bul formadaǵı feyiller úy haywanları hám basqa da jániwarlardı ǵarǵaw mánisin ańlatadı. Mısalı: há, jamanlatqır, - dep áste jekrińdi ol (Sh.Aytmatov).

76

Bul fomadaǵı feyiller -ma/-me, -pa/-pe, -ba/-be bolımsız affiksleri menen qollanılǵanda, «ǵarǵıs» mánisindegi feyiller tilek mánisine, tilek mánisindegi feyiller «ǵarǵıs» mánisine iye boladı.

Mısalı:

tili kesilgir – tili kesilmegir

bereket tapqır- - bereket tappaǵır Ushpa tiygir - ushpa tiymegir

Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde II bet buyrıq meyildiń -ǵıl/-gil, qıl/- kil formaları qollanıladı. Al qaraqalpaq tilinde bul forma tek ayırım sóz sheberleriniń jeke stilinde ushırasadı. Mısalı: Áy, Alla! insannan insandı jarat! Bendeńe bermegil bunday ádalat! Insan berip óziń qollaǵıl bizdi. (Á.Ótepbergenov).

Buyrıq meyildiń II bet formasındaǵı feyiller janapay sózler menen dizbeklesip kelip, hár qıylı ekspressivlik-emocionallıq hám modallıq mánilerdi ańlatadı.

a) Buyrıq meyil formasındaǵı feyillerge -shı/-shi, -sańa/-sáńá, -ós hám taǵı basqa janapaylar jalǵanıp, feyildegi buyrıqlıq mániniń eksperssivligin kúsheytedi. Mısalı: Qanday qısmetleriń bar aytshı jáne. Mınalar ne ózi, árwaqqa, jin be? (Á.Ótepbergenov). He ne boldı, sorlı? Aytsańa. (Q.Áwezov). Oy, qulınım, shershergós. (Á.Atajanov). Buyrıq meyil formasındaǵı feyillerge -shı/- shi, -sańo/-seńo, -dá -sa/-se janapayları jalǵanǵanda, buyrıqlıq máni páseyip, tilek, ótinish mánileri bildiriledi. Mısalı: Xat bergennen tapbaymız., Mádemin xoja, sózge túsinip alsańshı. (Q.Áwezov). Ha, jolawshı keleǵoysańo. (K.Sultanov). Bılay bir qaptalǵa shıǵıń dá! (Á.Atajanov).

v) Ayırım jaǵdaylarda buyrıq meyil formasındaǵı feyillerge -sesh, áy janapayları jalǵanıp, «gijiniw», «abay etiw» mánileri ańlatıladı.

Mısalı: tús-áy bılay! – dedi juwırıp kelgen Artıqbay. (Á.Atajanov). Olay bolsa, ǵarrı ógizińdi soyıp, eldi toydırsesh! (T.Qayıpbergenov).

77

Qaraqalpaq tilinde III bettegi buyrıq meyil formaları da qollanıladı, biraq olar III betke tikkeley buyrıq mánisin ańlatpaydı. III betke buyrıq II bet arqalı bildiriledi. Sonlıqtan da buyrıq meyildiń II beti menen III beti arasındaǵı ayırmashılıq tilshi alımlardıń dıqqat orayında bolıp kiyatır. Olar II betke qatnaslı buyrıq meyil formaların tikkeley buyrıq (pryamoy prikaz) dep, al III betke qatnaslı buyrıq meyil formaların qıya buyrıq (kosvennıy prikaz) dep ataydı.

Házirgi qaraqalpaq tilinde buyrıq meyildiń III bet -sın/-sin formaları qollanıladı. Bul formalar arnawlı bet-san affikslerinen hám tartım affiksleriniń qollanılıwınan ózgeshelikke iye. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde buyrıq meyildiń III beti birlik hám kóplik sanda birdey formada qollanıladı. Mısalı:

Márya azlaw júre tursın, Ele gáp kóp aytılmaǵan, Kewil bergen eki ashıq,

Sóz sóylesip mawqın bassın. (T.Jumamuratov).

Túrkiy tillerdiń ayırımlarında, sonday-aq qaraqalpaq tiliniń qubla dialektinde buyrıq meyildiń III bet formasına kóplikti yamasa húrmetti ańlatıw maqsetinde lar qosımtası jalǵanıp ta qollanıladı. Buyrıq meyildiń -sın/-sin formaları birdeyine III bettegi subektke tiyisli qollanıla bermeydi, ayırım jaǵdaylarda II betke qarata qollanıladı. Mısalı: Miymannan bolsın, bir alıp jiberiń. Joldaslar kim qarsı bolsa, qolın kótersin. Bul forma geyde úsh betke de tiyisli qollanıladı. Mısalı: Kim jaman bolsa, qudaydan tapsın. Buyrıq meyildiń bul forması kontekstke qaray is-hárekettiń bir de shártine, bir de maqsetine baylanıslı qollanıladı. Mısalı: Basıńa is tússin, hesh nárseniń qádirin bilmeyseń. (K.Mámbetov).

Mudam aq bolsın dep nesip ıǵbalıń,

Aq gúllerden shashıw shashtım toyıńa. (I.Yusupov)

78

Ayırım jaǵdaylarda bul formalar qarsılıq mánisin bildiredi. Mısalı: Baylardıń qaysısı aqsaqal bolmasın, japlardıń qazıwın diyqanlar qazadı. (A.Bekimbetov). Buyrıq meyildiń III bet -sın/-sin forması qaraqalpaq tilinde sóylewshiniń psixofiziologiyalıq halatına, pikirdiń eksperssivlikemocionallıq, modallıq hám sezimlik mánilerine qatnaslı da qollanıladı: a) pikirdiń qápelimde, tosattan payda bolǵanın bildiredi. Mısalı: Miyim qursın! Sizlerge aytıwǵa umıtıp baratır ekenmen-ǵo;

b) aytılǵan oy-pikirdiń anıqlıǵın, haqıyqatlıǵın, durıslıǵın tastıyıqlap, oǵan isenimdi bildiriw ushın qollanıladı. Mısalı: Quday ursın! Bul balaǵa qolımnıń ushın tiygizbedim. Sizden ruqsatsız birewin alsam buyırmasın.

v) Insenimsizlik, boljaw mánilerin ańlatadı. Mısalı: Kim bilsin onıń ne dep awzı gúllep júrgenin. Quday bilsin, oǵan jáne kimlerdiń kóz alartıp júrgenin.

g) Adamnıń tańlanıw sezimin bildiredi. Mısalı: Mańlayım qurısın, bir arqa etip alıp kiyatır-ǵo.

d)Kóriw, mısqıllaw, mise tutpaw mánilerinde de qollanıladı.. Mısalı: Ádira qalsın, sonday bolǵan ustavınıń. Áy turqıń qursın, joǵal! Óytip boyawdıń bárin betińe jaǵa berip.

e)Ókiniw, qıynalıw mánilerin ańlatadı. Mısalı: Áy búytip toy bergeni qurısın. Wáy dúnyası qurısın, ne sebep hámmege birdey emes.

j)Xoshametlew, alǵıs aytıw, ruxlanıw mánilerin bildiredi. Mısalı: Elim, qutlı bolsın, jańa qádemler, Xalqım, qutlı bolsın jańa jılıńız. (T.Mátmuratov). Táńir jarılqasın, kelgenińizge, kelip turıń.

z)Tilek etiw, árman etiw mánilerinde qollanıladı. Mısalı: Joq, joq quday saqlasın. Adamǵa sálem ber, qorıqsın shatanıń. (T.Mátmuratov). Húrmetli tórem, el qarap boldıǵoy, rehmińiz kelsin endi bizge. (Q.Áwezov).

79

i) Qáhárleniw, gúrsiniw, ǵarǵaw mánilerin bildiredi. Mısalı: Aldına barǵanımda sálemimdi almadı, aq duzı ursın. Kim alsa da qudaydan tapsın.

k) -ma/-me, -pa/-pe, -ba/-be bolımsız formaları menen qollanılǵanda,

ǵarǵıs, báleǵatlaw mánisiniń ornına tilek mánisi ańlatıladı. Mısalı: tili kesilsin – tili kesilmesin.

juda bolsın – juda bolmasın,

jolıń bolsın – jolıń bolmasın, baxtıń ashılsın – baxtıń ashılmasın.

q) Soraw mánisine de qatnaslı qollanılıwı múmkin. Mısalı: Haw, Shariypa! Jolıń bolsın? (T.Qayıpbergenov).

l)qorqıw, gumanlanıw mánilerin de ańlatadı. Mısalı: Keldi biraq mınanday oy: «Múmkin ol dushpan bolmasın». (T.Jumamuratov).

m)Ruqsat beriw, ótinish, maqullaw mánilerin bildiredi. Mısalı: kelsekelsin, ayta-qoysın, keshegi ertektiń dawamın aytıp bersin. Islep atırǵan jerinde isley bersin, basqa jerde aldına gúl alıp shıǵa ma?

n)Abay etiw, qorqıtıw mánisinde qollanıladı. Mısalı: Aytıp kórsin, tilin suwırıp alayın. Aytqanımdı qılmay kórsin, sazayın bereyin.

o)-ma/-me, -pa/-pe, -ba/-be bolımsız janapayları menen birge kelip, subekttiń waqıyaǵa qatallıǵın ańlatadı. Mısalı: Aynanı sındırǵan adamdı, kim bolmasın, tawıp alaman. Ol qansha urınbasın, qansha ter tókpesin bári bir

balashaǵasın baǵa almadı.

e) formaları geyde, quwanıw sezimine qatnaslı qollanıladı. Mısalı: Yashasın dep ornınan turdı Ájeke.

p) Teńew mánisinde qollanıladı. Mısalı: Barǵan qonaqların kútiw bılay tursın, esigin de ashpaǵan

r) Óziniń buyrıqlıq mánisin joytıp, shaqırıq, úndew mánilerin ańlatadı. Mısalı: Jasasın! Keleshegi ullı mámleket! Joǵalsın urıs otın tutandırıwshılar!

80