MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde kelbetlik mánili frazeologizmler

leksikalıq bir mánide jumsalǵanlıqtan, olar qanday da bir sóz shaqabı xızmetin atqarıp, kontekstte bir gáp aǵzası sıpatında qollanıladı. Sonlıqtan frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń qanday sóz shaqaplarınan jasalatuǵının tereńirek úyreniw zárúr. Sońǵı dáwirlerdegi bul tarawdaǵı izertlew jumısları kóbinese frazeologizmlerdi funkcionalsinxroniyalıq jobada úyreniwge qaratılǵan. Frazeologiyalıq sóz dizbekleri tilimizde feyil sóz mánisinde kelip, kontekstte subekt penen predikativlik qatnasqa túsedi. Feyil mánisindegi frazeologizmler

ápiwayı feyiller sıyaqlı bet-san affiksleri menen belgilenip, is-hárekettiń qaysı bettegi subektke tiyisli ekenin ańlatıp keledi. Olardıń betlik formaları birlik sanda men, sen, ol, kóplik sanda bizler, sizler, olar sıyaqlı úsh bettegi betlew almasıqlarına qatnaslı aytıladı hám olar menen kordinaciyalıq baylanısqa túsedi.

Feyil mánisindegi frazeologizmlerdiń sońǵı komponenti hal feyildiń - a/-e, -y, -ıp/-ip, -p, kelbetlik feyildiń -ǵan/-gen, -qan/-ken, -tuǵın, - ar/-er, -r, -a, -e, y+jaq, -maqshı/-mekshi, -paqshı/-pekshi, -baqshı/-bekshi, atawısh feyildiń orın sepligindegi –ıw/-iw, -w, -maq/-mek, -paq/-pek, -baq/- bek, tilek meyildiń –ǵay/-gey, -qay/-key formalarına, házirgi máhál jasawshı otır, atır, tur, júr, jatır hám taǵı basqa kómekshi sózlerge tolıqsız feyildiń eken, emes formalarına, bolımsız máni beriwshi joq sózine pitse, bet-san affiksleriniń tolıq variantınıń I bette –man/-men, -pan/- pen, -mız/-miz, -pız/-piz, -bız/-biz, II bette – sań/-seń, sań(lar)/-seń(ler), sız(lar)/-siz(leer), III bette -dı/-di, -tı/-ti formaları menen betlenedi.

51

Betleniw paradigması

birlik sanda

I bet: sawapqa qalaman, sawapqa qalıppan, sawapqa qalǵanman

IIbet: sawapqa qalasań, sawapqa qalıpsań, sawapqa qalǵansań

III bet: sawapqa qaladı, sawapqa qalıptı, sawapqa qalǵan

kóplik sanda

I bet: sawapqa qalamız, sawapqa qalıppız, sawapqa qalǵanbız

II bet: sawapqa qalasız(lar), sawapqa qalıpsız(lar), sawapqa qalǵansız(lar)

III bet: sawapqa qaladı, sawapqa qalıptı, sawapqa qalǵan

Sonday-aq feyil mánisindegi frazeologizmlerdiń sońǵı komponenti anıq

ótken máháldiń –dı/-di, -tı/-ti, shárt meyildiń –sa/-se formalarına, ótken máhál jasawshı edi tolıqsız feyili menen dizbeklesken analitikalıq formalarına pitse, bet-san affiksleriniń qısqa variantınıń I bette -m, -q/-k, IIbette nol formaları menen betlenedi.

Betleniw paradigması

birlik

I bet: sawapqa qaldım, sawapqa qalsam, sawapqa qalǵan edim

II bet: sawapqa qaldıń, sawapqa qalsań, sawapqa qalǵan ediń

III bet: sawapqa qaldı, sawapqa qalsa, sawapqa qalǵan edi

kóplik sanda

I bet: sawapqa qaldıq, sawapqa qalsaq, sawapqa qalǵan edik

II bet: sawapqa qaldıńız(lar), sawapqa qalsańız(lar), sawapqa qalǵan edińiz(ler)

III bet: sawapqa qaldı, sawapqa qalsa, sawapqa qalǵan edi

Feyil mánisindegi frazeologizmlerdiń bet-san affiksleriniń tolıq hám qısqa variantlarınan tısqarı buyrıq meyildiń III bet -sın/ -sin, tilek meyildiń I bet –

(a/e)+yın/yin, -(a/e)+yıq/+yik formaları menen de betlenedi.

52

Feyildiń mánisindegi frazeologizmler bet-san affiksleriniń arnawlı formalarınan tısqarı sońǵı komponenti feyildiń betlik emes formasında kelip, tartım affikslerin qabıllaw arqalı da is-hárekettiń qaysı bettegi, sandaǵı subektke

tiyisli ekenin anıqlap keledi.

Betleniw paradigması

Biz joqarıda ápiwayı feyiller qalay betlense, feyil mánisindegi frazeologizmlerdiń de solay betlenetuǵının kórdik. Bizler bunnan feyil mánisindegi frazeologizmlerdiń betleniwi ápiwayı feyillerdiń betleniwi menen birdey degen juwmaq shıǵarıwǵa bolmaydı. Sebebi feyil mánisindegi frazeologizmler bet-sandı ańlatıwda ózine tán ózgesheliklerge iye. Frazeologizmniń sońǵı komponenti III bet formasında turıp, quramındaǵı basqa komponentin tartımlaw arqalı ishárekettiń qaysı bettegi, sandaǵı subektke tiyisli ekenin anıqlawǵa boladı.

Betleniw paradigması

birlik

I bet: tóbe shashım tik turdı, jılımım maylandı, salım suwǵa ketti II bet: tóbe shashıń tik turdı, jılımıń maylandı, salıń suwǵa ketti

III bet: tóbe shashı tik turdı, jılımı maylandı, salısı suwǵa ketti

53

kóplik

Ibet: tóbe shashımız tik turdı, jılımımız maylandı, salımız suwǵa ketti

II bet: tóbe shashıńız tik turdı, jılımıńız maylandı, salıńız suwǵa ketti

III bet: tóbe shashları tik turdı, jılımları maylandı, salıları suwǵa ketti

Bul keltirilgen mısallardaǵı frazeologizmlerdiń barlıǵınıń sońǵı komponenti III bet formasında kelip, basqa komponentlerge tartımlanıw arqalı is-hárekettiń qaysı betke, sanǵa tiyisli ekeni bildirilgen.

Ayırım jaǵdaylarda feyil mánisindegi frazeologizmlerdiń bir komponentiniń tartımlanıwı menen qosa sońǵı komponenti arnawlı betsan affikslerin qabıllaw arqalı betlenedi.

birlik sanda

I bet: júregimdi bastım, kóz aldıma keltirdim, qanama sıymadım

II bet: júregińdi bastıń, kóz aldıńa keltirdiń, qańama sıymadıń

III bet: júregin bastı, kóz aldına keltirdi, qanasına sıymadı

kóplik sanda

I bet: júregimizdi bastıq, kóz aldımızǵa keltirdik, qanamızǵa sıymadıq

II bet: júregińizdi bastıńız(lar), kóz aldıńızǵa keltirdińiz(ler) qanańızǵa sıymadıńız(lar)

III bet: júregin bastı, kóz aldına keltirdi, qanasına sıymadı.

Keltirilgen mısaldaǵı feyil mánisindegi frazeologizmler bir komponenttiń tartımlanıwı hám sońǵı komponentiniń arnawlı bet-san affikslerin qabıllawı arqalı is-hárekettiń qaysı bettegi, sandaǵı subektke tiyisli ekeni anıqlanıp turıptı.

Ádebiy tildiń quramında betlik emes feyiller túrindegi frazeologizmler de ushırasadı. Bul táqilettegi frazeologizmlerdiń qaysı bettegi, sandaǵı subektke tiyisli ekenin kontekstte analitikalıq usıl arqalı anıqlawǵa boladı. Mısalı: 1. Ańlıǵan jaw almay qoymaydı degen, áytewir sol urısta qolayın alıp hesh kimge bildirmey joldasımdı haq jelkeden attım. (A.Ábdiev).

54

mánisindegi frazeologizmler formalıq jaqtan betlik emes hal feyil formasında turǵanı menen birinshi mısalda attım sózi arqalı I bet birlik sanǵa, ekinshi mısalda aylandırdıń sózi arqalı II bet birlik sanǵa tiyisli ekeni analitikalıq usılda anıqlanıp tur. Qaraqalpaq tilinde tek atawısh sózlerden dúzilgen frazeologizmlerdiń de feyil xızmetin atqaratuǵınları bar. Mısalı: Qulaǵıńa altın sırǵa-«tıńla». Qulaǵım sende

«tıńlayman». Awzıńa qum-«sóylemesin».

Demek bunday feyil mánisinde kelgen frazeologizmler de shártli túrde betsan formalarına iye boladı. Joqarıda keltirilgen mısalımızdaǵı qulaǵıńa altın sırǵa -

II bet birlik sanǵa qulaǵım sende

I bet birlik sanǵa awzıńa qum

III bet birlik sanǵa tiyisli is-háreket. Atawısh sózlerden dúzilgen feyil mánisindegi frazeologizmler I hám II betlerde tartım affiksiniń sheriklik formasın qabıllaw arqalı kóplikke tiyisli is-háreket formasına óte aladı.

Qulaǵım sende-qulaǵımız sende – «tıńlaymız», awzıńa qum – awzıńızǵa qum – «sóylemeń». Qulaǵıńa altın sırǵa-qulaǵıńızǵa altın sırǵa-«tıńlań esten shıǵarmań».

Sonday-aq atawısh sózlerden dúzilgen feyil xızmetindegi frazeologizmler I hám II betlerde atlıqtıń -lar/-ler kóplik affikslerin qabıllaw arqalı da kóplikke tiyisli is-háreketti bildiriwi múmkin: qulaǵım sendequlaqlarımız sende, awzıńa qum-awızlarıńızǵa qum, qulaǵıńa altın sırǵa-qulaqlarıńızǵa altın sırǵa.

Klassik shayırlardıń dóretpelerinen hám folklorlıq shıǵarmalardı esapqa alǵanda, házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde ápiwayı feyillerdiń III beti birlik hám kóplik sanlarda birdey formaǵa iye boladı. Al feyil

55

xızmetindegi frazeologizmler III bette quramındaǵı bir komponentine atlıqtıń – lar/-ler kóplik affiksin qabıllaw arqalı kóplik forma jasay aladı.

Kewlin kóterdi-kewillerin kóterdi, kóz aldına keltirdi-kóz aldılarına keltirdi.

Qulaǵıńa altın sırǵa –qulaqlarına altın sırǵa. Muradına jettimuradlarına jetti. Joqarıda kórip ótkenimizdey feyil mánisindegi frazeologizmlerdiń

betleniwi ózine tán ayrıqshalıqlarǵa iye.

56

III bap. Qaraqalpaq tilindegi feyildiń bet-san formalarınıń

stillik qollanılıwı

Adam sóylew procesinde bir pikirdi túsindiriw ushın hámme waqıtta bir qıylı sóz birliklerinen hám birdey etip paydalanbaydı, hár kim ózinshe, awızeki hám jazba stilde hár túrli sóz birliklerinen paydalanıp óz pikirin tıńlawshıǵa jetkeredi. Ekspressivlik awızeki sóylew tilinde dawıs tolqını, háreket hám betpishimi arqalı kúsheyttirilip, jumsartılıp beriliwi múmkin. Al jazba tilde ol basqa sózler, sózlerdiń orın tártibi, intonaciya hám taǵı basqa qubılıslar arqalı kúsheytirilip, obrazlı, kórkem etip beriliwi múmkin. Sanlıqtan hár bir grammatikalıq forma tilde ekspressivlikke hám hár qıylı reńklerge iye bolıwı múmkin. Bul jerde, tiykarınan, sóylewshiniń psixofiziologiyalıq jaǵdayı hám modallıq qatnası, sheshiwshi rol oynaydı.

Til bilimleriniń stillik qollanılıwın hár qıylı aspektte izertlew eń áhmiyetli máselelerdiń biri. Til stillerin izertlew, onıń anıq izertlew obektiniń shegarasın belgilew ele tolıq óz sheshimin taba almay, tilshi alımlar arasında hár qıylı kózqaraslardı payda etip kelmekte.

Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń sózlik quramında feyiller jiyi hám hár qıylı formalarda qollanılǵanlıqtan, bet-san formalarınıń bildiriliwi hám olardıń tilimizde xızmet etiwiniń stillik ózgeshelikleri arnawlı izertlewlerdi talap etetuǵın máselelerdiń biri bolıp esaplanadı. Kórkem ádebiyatta zaman koloritin, dialektlik ózgesheliklerdi, sóylewshiniń emociyasın, intellektuallıǵın psixofiziologiyalıq halatın, kontekstke ekspressivlik, modallıq qatnasın ashıp beriw, kórkemlikti kúsheytiw maqsetinde ádebiy tildiń normalarınan sheginiw jaǵdaylarınıń gezlesiwi tábiyiy qubılıs. Bul jaǵday feyildiń bet-san formalarında da óz kórinisin

57

tabadı. Feyildiń bet-san formalarınıń stillik qollanılıwın ashıp kórsetiw házirgi qaraqalpaq til iliminde teoriyalıq hám ámeliy áhmiyetke iye.

Til birlikleri sonıń ishinde feyillerdiń sóylew jaǵdayına, ortalıqqa hám taǵı basqa sebeplerge baylanıslı awıspalı mánilerde qollanılıwındaǵı stillik

ózgesheligin ashıp beriwde kontekst baslı xızmet atqaradı.

Feyildiń bet-san kategoriyasınıń semantikalıq-stilistikalıq, ekspressivlikemocionallıq mánileri, qollanıwdaǵı ráńbáreń boyawları olardı durıs hám orınlı qollanıw qaraqalpaq til iliminde til stillerin izertlewshilerdiń dıqqatın ózine awdarıp keldi. E.Berdimuratov qaraqalpaq tiliniń leksikasın ekspressiv-stillik jaqtan analizley otırıp, awızeki sóylew hám jazba stil dep ekige bólgen. Jazba stildi ol dáslep jámiyetlik, publicistikalıq, ilimiy-terminologiyalıq, óndirisliktexnikalıq, kórkem ádebiy hám rásmiy is qaǵazları stillerine baylanıslı leksikalıq qatlamlarǵa bólip qarasa, sońǵı izertlewlerinde publicistikalıq, ilimiyterminologiyalıq, kórkem ádebiy hám rásmiy is qaǵazları stilleri dep bólgen. Bul miynetlerde qaraqalpaq tilindegi funkcional stiller olardıń qáliplesiwi hám qollanılıw ózgeshelikleri keń túrde analizlengen. Biraq onda grammatikalıq stilistika haqqında sóz etilmegen. Ózbek til iliminde grammatikalıq stilistika, sonıń ishinde feyildiń bet-san formalarınıń stillik qollanılıwı, olardıń biriniń ornına ekinshisiniń qollanılıw jaǵdayları M.S.Sadıqova tárepinen konkret mısallar arqalı hár tárepleme analizlengen. Qaraqalpaq til iliminde grammatikalıq stilistika A.Bekbergenovtıń «Qaraqalpaq tiliniń stilistikası»,

G.Mámbetnazarovanıń

«I.Yusupov poeziyasında dórendi atawıshlardıń stillik qollanılıwı» hám taǵı basqa birli-jarım miynetlerde sóz etildi.

Qaraqalpaq tilindegi grammatikalıq formalardıń, sonıń ishinde feyildiń bet-san kategoriyasınıń stillik qollanılıwı tek A.Bekbergenov tárepinen ǵana qısqa aytılıp ótilgen. Al G.Mambetnazarova I.Yusupov

58

poeziyasındaǵı dórendi atawısh formalarınıń stillik qollanılǵanın atap ótken. Qaraqalpaq til iliminde grammatikalıq stilistikanıń ele izertlenilmegen tarawlarınıń biri feyildiń bet-san formalarınıń stillik qollanıwındaǵı ózgesheliklerin úyreniw úlken teoriyalıq hám ámeliy áhmiyetke iye. Sonıń ushın házirgi qaraqalpaq tilindegi feyildiń bet-san formalarınıń hár bette, sanda mánilik ózgesheliklerin, qollanılıw ráńbáráńligin ashıp beriw, olardıń biriniń orınına ekinshisiniń qollanılıw múmkinshiliklerin hám sebeplerin anıqlaw, olardaǵı stilistikalıq sinonimlerdi, bet-san formalarınıń stillik qollanılıwındaǵı hár qıylı emocionallıq – ekspressivlik boyawlardı, modallıq mánilerdi, sóylewshiniń intellektuallıǵın, psixofiziologiyalıq halatın ashıp kórsetiw hám olardıń kórkemlik ózgesheliklerin analizlew dıqqatqa ılayıq.

Qaraqalpaq ádebiy tilinde kópshilik jaǵdaylar feyildiń bet-san formaları subekt penen bette hám sanda kelisilgen halda qollanıladı. Ayırım jaǵdaylarda sóylewshiniń psixofiziologiyalıq halatına, onıń tıńlawshı yamasa kontekst qaratılǵan subektke, pikirdiń ekspressiv-emocionallıq hám modallıq mánilerine qatnaslı háreket penen subekttiń bet yamasa san jaǵınan sáykes kelmey qollanılıw jaǵdayları jiyi ushırasadı. Feyildiń bet-san formalarınıń birlik sanı kóplik san ornında jiyi qollanıladı. Mısalı: 1. Ana qayaqtaǵı ólimdi oylaysız, ele, quda qálese, kóp jasaysız. (A.Ayımbetov). 2. Kemshiligimiz bolsa keshirersiz, sińlim. 3. Bizdi aldı dep esaplańlar, biz alıp atırmız. Siz obkomnıń birinshi sekretarınıń tapsırmasın orınlamaysız ba? (T.Qayıpbergenov). Keltirilgen mısallardaǵı oylasız, jasaysız feyilleriniń subektleri birlik sanda bolǵanı menen, qarım-qatnastaǵı izzet-húrmetke baylanıslı, al keshirersiz feyiliniń subekti de birlik sanda hám sóylewshi menen tıńlawshı arasındaǵı ele onsha tanıs emeslik esapqa alınıp, iybe saqlaw maqsetinde kóplik formada qollanılǵan. Sońǵı mısaldaǵı orınlamaysız ba feyiliniń subekti birlik sanda hám sóylewshiden lawazımı kishi bolsa da jumıs etikasına

59

baylanıslı kóplik formada qollanılǵan. Feyildiń bet-san formalarınıń birlik sannıń ornına izzet-húrmet mánisinde kóplik formada qollanılıwı qaraqalpaq tilinde keyinirek payda bolǵan. Qaraqalpaq klassik shayırlarınıń shıǵarmalarında jeke adamǵa yamasa hayal-qızlarǵa izzet-húrmet mánisinde feyildiń bet-san formalarınıń birlik san ornına kóplik formanıń qollanılıwı derlik ushıraspaydı. Mısalı:

1.Elimdi sorasań, Qojban bizlerden, Qalpaǵı qazanday ellerim bardı. (Ájiniyaz)

2.Maxtum axun atandıq mánjúwlidek, Ulamanıń biri ediń, ustazım. (Ábdiqadır)

3.Yurttan burın xalıqtan duǵa alıpsań, Raxmet saǵan, Seydalı júz bası. (Qulmurat)

4.Miynet jolshınıki ráhátin sen kórdiń,

Diyqan ashtan óler boldı, Qazı iyshan. (Jańabay)

5.Bıltırǵı suw boyında meńesh bolsań, Júrseńbe aman esen sen biyshara. (Ájiniyaz)

6.Bir aytqan gáplerdi há demey ildiń, Shiyrin tili, lábi paldı, Gúbazar. (Omar)

Biz keltirilgen mısallardaǵı sorasań, atandıq, duǵa alıpsań, kórdiń, feyilleriniń subektleri xalıqtıń izzet-húrmetindegi adamlar júrseńbe, ildiń feyilleriniń subektleri hayal-qızlar bolıwına qaramastan, birlik formada qollanılǵan.

Klassikalıq ádebiyat wákilleriniń shıǵarmalarında feyildiń bet-san affiksleriniń birlik ornına kóplik formalardıń qollanılıwı bir belgili ulama yamasa el basshısına qarata aytılǵanda júdá siyrek ushırasadı. Mısalı: Daǵ salmaǵıl áhli-áwlad bashına, salamat kelgeysiz, áziz iyshanım (Seydabulla). Bul mısaldaǵı kelgeysiz feyiliniń subekti pútkil xalıqqa belgili ulama Qaraqum iyshan hám qosıqtıń avtorı da ulamaSeydabulla molla. Sol waqıttaǵı ulama adamlardıń arasında bet-san

60