MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde kelbetlik mánili frazeologizmler
.pdf
benen kómekshi sózler bir leksikalıq máni beretuǵın dizbegine aytıladı. Analitikalıq formadaǵı sózler kontekstte baylanıs hám hár qıylı ekspressivlikemocionallıq máni beriw xızmetin atqaradı. Analitikalıq formalardı hár tárepleme izertlew sońǵı waqıtları ǵana óz kórinisin taba basladı. Buǵan analitizm Hindevropa tilleri sıyaqlı analitikalıq tillerge ǵana qatnaslı degen teoriya sebepshi bolıp keldi.
A.A.Reformackiy túrkiy tillerdegi sintetikalıq sózlerdiń grammatikalıq formaların ańsat ayırıw múmkin ekenin aytadı. Bul qubılıs analitikalıq formadaǵı feyillerge de tiyisli. Mısalı, barıp keldim – bar-ıp keldim. N.Oralbaeva analitikalıq formadaǵı feyillerdiń kómekshi morfemanıń sanına qaray hám qurılısına qaray hár túrli aspektte analiz jasaydı. Kómekshi morfemalardıń sanına qaray feyildiń bir morfemalı, eki morfemalı, úsh morfemalı hám tórt morfemalı analitikalıq formantları, al qurılısına qaray feyildiń quramında bir kómekshi sózi bar hám quramında eki kómekshi sózi bar analitikalıq formaları dep bólip quraydı. I.Giganov feyildiń analitikalıq formalarına keń túrde toqtap ótip, olardı feyildiń affikslik formalarınıń quramında qaraydı.
XIX ásirdiń birinshi yarımında tyurkologlar M.Ivanov, G.Makarov hám A.Troyanskiyler de usı kóz-qarasta boldı. XIX ásirdiń ortalarına kelip, O.Betlingk túrkiy tillerdegi feyildiń analitikalıq formalarına basqasha kózqarasta qarap, olardı kelbetlik feyil hám atawısh feyiller hám kómekshi feyillerden turatuǵın qospa feyiller quramına kirgizedi. Tyurkologiyada sońǵı izertlewlerde tiykarǵı hám kómekshi feyillerden jasalǵan feyillerdi qospa feyillerden ayırıp, analitikalıq formadaǵı feyiller dep qaraladı. Qaraqalpaq til iliminde de feyildiń analitikalıq formaları qospa feyildiń quramında qaralıp keldi.
Sońǵı izertlewlerde M.Dáwletov hám A.Bekbergenovlar tárepinen sóz qosılıw usılı menen jasalǵan feyillerdi analitikalıq usıl menen jasalǵan feyiller dep, onıń quramına atawısh tiykarlı qospa feyiller feyil
41
tiykarlı qospa feyiller hám analitikalıq formadaǵı feyillerdi kirgizedi. Qaraqalpaq tilinde qospa feyiller menen analitikalıq formadaǵı feyiller arasına shegara qoyadı. Analitikalıq feyiller, tiykarınan, edi, eken hám emes kómekshi funkcional feyiller arqalı jasaladı. Feyildiń bul túriniń tek qaraqalpaq tilinde emes, al ulıwma túrkiy tillerde tek ǵana bir túbirden (er- e) payda bolǵanı belgili. Kómekshi funkcional feyillerdiń bul tolıqsız formaları erdi –e(r) –di/ – edi, erkan –e(r)kan-eken, ermish –e(r)mish-emes formalarında rawajlanıp qáliplesken. Ulıwma túrkiy til iliminde burın bunday tolıqsız feyiller qospa feyil jasawshı elementler xızmetin atqaradı dep sanalıp, qospa feyillerdiń bir sıńarı sıpatında qaralıp keldi. Soń A.N.Kononov, M.Z.Zakiev hám taǵı basqa tilshi alımlar tárepinen bul tolıqsız feyillerdiń qospa sóz jasawshı element emes ekeni, olardıń modallıq máseleleri úyrenilip, analitikalıq formadaǵı feyiller jasawshı elementler ekeni aytılǵan. Bul kómekshi funkcional feyiller jeke halında turıp, háreketlik máni ańlatpaydı. Olar mánili feyillerge tirkeliwi arqalı háreketti ańlatıwshı analitikalıq formadaǵı feyillerdi jasaydı. Edi kómekshi funkcional feyili –ıp/-ip, -p, -ǵanday/ -gendey, -ıwda//-iwde, - maqt-mekte, -ar/er/-r, -tuǵın, -mas/-mes, (a/e)+jaq, -(ı/i)+wshı/+iwshi, - maqshı/-mekshi betlik emes feyilleri hám –sa/-se shárt meyil formaları dizbeklesip, analitikalıq formadaǵı feyillerdi jasaydı. Edi kómekshi funkcional feyili menen jasalǵan analitikalıq formadaǵı feyiller ekinshi komponentine bet-san affiksleriniń qısqa formaların qabıllaw jolı menen túrlenedi.
|
birlik |
kóplik |
I bet: |
aytqan edim |
aytqan edik |
II bet: |
aytqan ediń |
aytqan edińiz/ler |
III bet: |
aytqan edi |
aytqan edi. |
42
Feyildiń analitikalıq formalarınıń |
bul túri |
ayırım |
jaǵdaylarda |
|
birinshi komponentine tartım affikslerin qabıllaw arqalı da túrlenedi. |
||||
|
birlik |
kóplik |
|
|
I bet: |
aytqanım edi |
aytqanımız |
edi |
|
II bet: |
aytqanıń edi |
aytqanıńız |
edi |
|
III bet: |
aytqanı edi |
aytqanı edi |
|
|
Shárt meyildiń –sa/-se forması menen edi kómekshi funkcional feyilinen jasalǵan analitikalıq formadaǵı feyiller birinshi komponentine betsan
affiksleriniń qısqa variantın qabıllaw arqalı betlenedi:
|
birlik |
kóplik |
I bet: |
barsam edi |
barsaq edi |
II bet: |
barsań edi |
barsańız/lar edi |
III bet: |
barsa edi |
barsa edi. |
Awızeki sóylew tilinde, ayırım waqıtlarda kórkem ádebiyatlarda I hám II
betlerde bet-san affiksleriniń qısqa variantı jalǵanıw jaǵdayları da gezlesedi.
|
birlik |
kóplik |
I bet: |
aytıp edim, aytıpy edik |
aytıp em, aytıp ek aytıp |
II bet: aytıp ediń, aytıp edińiz |
eń, aytıp eńiz |
|
Betlik emes feyillerdiń -ǵan/-gen, -ar/-er, -r, -(a/e)+jaq, -mas-/mes, maqshı/-mekshi shárt meyildi -sa/-se anıqlıq meyildiń ótken máhál – dı/-di formalarına hám házirgi máhál jasawshı otır tur, júr, jatır hám taǵı basqa kómekshi hám mánili feyillerge eken kómekshi funkcional feyili dizbeklesip, feyildiń analitikalıq formasın jasaydı. Bul formadaǵı feyiller ekinshi komponentine bet-san affiksleriniń tolıq formaları jalǵanıwı arqalı betlenedi.
43
|
birlik |
kóplik |
|
I bet: |
barǵan ekenmen |
barǵan |
ekenbiz |
II bet: |
barǵan ekenseń |
barǵan |
ekensiz |
III bet: |
barǵan eken |
barǵan eken |
|
Analitikalıq formalardaǵı feyillerdiń bul túri ayırım jaǵdaylarda olardıń |
|||
birinshi komponenti tartımlanıw arqalı da betlenedi. |
|
||
|
birlik |
kóplik |
|
I bet: |
barǵanım eken |
barǵanımız |
eken |
II bet: |
barǵanıń eken |
barǵanıńız |
eken |
III bet: |
barǵanı eken |
barǵan eken |
|
Shárt meyildiń –sa/-se formasınıń eken kómekshi funkcional feyili menen
jasalǵan an formasındaǵı feyiller birinshi komponentine bet-san affiksiniń qısqa forması dizbeklesiw arqalı betlene aladı.
|
birlik |
kóplik |
I bet: |
barsam eken |
barsaq eken |
II bet: |
barsań eken |
barsańız eken |
III bet: |
barsa eken |
barsa eken |
Eken kómekshi funkcional feyili menen jasalǵan an formalı feyiller aldına
soraw almasıǵı yamasa eki komponenttiń ortasına soraw janapayı qosılıp, birinshi komponenti bet-san affiksleriniń qısqa formaları arqalı betlene aladı.
birlik |
|
kóplik |
|
|
I bet: ne qıldım eken, bardım ba eken |
ne qıldıq eken, bardıq pa eken ne |
|||
II bet: ne qıldıń eken, bardıń ba eken |
qıldıńız(lar) eken, bardıńız(lar)ma |
|||
|
|
eken |
|
|
III bet: ne qıldı eken, bardı ma eken |
ne qıldı eken, bardı ma eken |
|||
Emes kómekshi |
funkcional |
feyili –ǵan//-gen, |
-tuǵın |
-(a/e) -jaq, |
-ar/-er, r formalı |
betlik emes |
feyillerge dizbeklesip, bolımsızlıq, |
||
biykarlawshılıq mánidegi analitikalıq |
formalı feyillerdi |
jasaydı. Bunday |
||
44
analitikalıq formadaǵı feyiller e kinshi komponentine bet-san affiksleriniń tolıq formaların qabıllaw arqalı betlenedi.
|
birlik |
kóplik |
|
I bet: |
aytqan emespen |
aytqan |
emespiz |
II bet: |
aytqan emesseń |
aytqan |
emessiz |
III bet: |
aytqan emes |
aytqan emes |
|
Házirgi qaraqalpaq tilinde de feyili de kóbinshe óziniń dáslepki leksikalıq mánisin ózgertip, kómekshi sóz wazıypasında keledi. Bul feyil dedi, dey, dep, degen, degendey, degenshe, deytuǵın, der, demes, dewshi, dese, des formaların da ózgerip, kóbinshe tilek meyildiń (-a/-e)+yın/+yin
-(a/-e)-yıq/-yik formaları menen dizbeklesip, analitikalıq formadaǵı feyillerdi jasaydı.
Bul feyildiń dedi, dese formaları dizbeklesiw arqalı jasalǵan. Analitikalıq formadaǵı feyiller bet-san affiksleriniń qısqa formaları arqalı betlenedi.
birlik
I bet: jıǵılayın dedim
II bet: jıǵılayın dediń
III bet: jıǵılayın dedi
kóplik jıǵılayıq dedik jıǵılayın dedińiz jıǵılayın dedi
Al basqa formalardıń |
dizbeklesiwi arqalı jasalǵan analitikalıq |
formadaǵı feyiller bet-san affiksleriniń tolıq formaları arqalı betlenedi. |
|
birlik |
kóplik |
I bet: jıǵılayın deppen, |
jıǵılayın deppiz, |
barayın deymen |
barayın deymen |
II bet: jıǵılayın depseń, |
jıǵılayıq deysiz(ler), |
barayın deyseń |
barayıq deysiz(ler) |
III bet: jıǵılayın depti, |
jıǵılayın depti, |
barayın deydi |
barayın deydi |
45
Ayırım jaǵdaylarda bul formanıń I bet kóplik sanda birinshi komponenti de
kóplik formasında qollanılıwı múmkin. Mısalı, jıǵılayıq deppiz, barayıq deymiz.
Ayırım jaǵdaylarda bunday analitikalıq formadaǵı feyillerge basqa mánili feyiller yamasa kómekshi funkcional feyiller dizbeklesip, olarǵa bet-san
affiksleri qosılǵan komponentke qosılıp, bet-san mánisi ańlatılıp keledi.
birlik |
kóplik |
I bet: barayın dep atırman, |
barayın dep atırmız, aytayın |
aytayın degen edim |
degen edim |
II bet: barayın dep atırsań, |
barayın dep atırsız(lar), |
aytayın degen ediń |
aytayın degen edińiz(ler) |
III bet: barayın dep atır, |
barayın dep atır, aytayın |
aytayın degen edi |
degen edi |
Qaraqalpaq tilinde hám basqa |
da túrkiy tillerde bir de mánili, bir de |
kómekshi feyil xızmetinde qollanılıp júrgen (otır, tur, júr t.b.) feyiller bar. Olar
jeke halında da, analitikalıq usıl menen jasalǵan sózler quramında da gá II bet,
gá III betke tiyisli qollanıladı. Eger buyrıq mánisinde kelse, II betke, al házirgi
máhál formasında kelse, III betke tiyisli boladı.
Otır, júr, tur, atır kómekshi feyillerinen jasalǵan analitikalıq formasındaǵı
feyil sol tiykar formasında hám kelbetlik feyildiń, hal feyildiń formaların
qabıllap, bet-san affiksleriniń tolıq formaları menen betlene aladı.
birlik
I bet: oqıp atırman, múlgip turman, islep júrmen
II bet: oqıp atırsań múlgip tursań islep júrseń
kóplik
oqıp atırıppan, múlgip turıppan, islep júrippen,
oqıp atırıpsań, múlgip turıpsań, islep júripseń,
46
III bet: oqıp atır |
oqıp atırıptı, |
múlgip tur |
múlgip júripti, |
islep júr |
islep júripti, |
Bunday kómekshi feyillerden jasalǵan analitikalıq formadaǵı feyiller ótken |
|
máháldiń -dı/-di, -tı/-ti, shárt |
meyildiń -sa/-se affiksleri qabıllap dórendi |
formasında bet-san affikslerinniń qısqa formaları menen betlenedi.
birlik |
kóplik |
I bet: oynap júrdim, |
oynap júrdik, |
oynap júrsem |
oynap júrsek |
II bet: oynap júrdiń, |
oynap júrdińiz(ler), |
oynap júrseń |
oynap júrseńiz(ler) |
III bet: oynap júrdi, |
oynap júrdi, |
oynap júrse |
oynap júrse |
Tilek meyildiń -ǵı/-gi, -qı/-ki formalı atawısh feyiller menen kel kómekshi
feyilinen jasalǵan analitikalıq forması birinshi komponentine tartım affikslerin
qabıllaw arqalı bet-san mánisin ańlatıp keledi.
birlik |
kóplik |
I bet: aytqım keledi, |
aytqımız keledi, |
jazǵım keledi |
jazǵımız keledi |
II bet: aytqıń keledi, |
aytqıńız keledi, jazǵıńız |
jazǵıń keledi |
keledi |
III bet: aytqısı keledi, |
aytqısı keledi, jazǵısı |
jazǵısı keledi |
keledi |
Sonday-aq kómekshi feyillerden jasalǵan analitikalıq formalı feyiller tilek
meyildiń I bet -ayın/-eyin, -ayıq/-eyik, buyrıq meyildiń III bet -sın/-sin affiksleri
menen túrlene aladı. |
|
birlik |
kóplik |
I bet: oqıp júreyin, |
oqıp júreyik, |
aytıp júreyin |
aytıp júreyik |
III bet: oqıp júrsin, |
oqıp júrsin, |
aytıp júrsin |
aytıp júrsin |
47
Qusaydı, qusadı feyili de óziniń leksikalıq mánisin joytıp, kómekshi feyil
xızmetine ótip, kelbetlik feyildiń –ǵan/-gen, -tuǵın formaları menen dizbeklesip,
analitikalıq formadaǵı feyillerdi jasaydı. Analitikalıq formadaǵı feyildiń bul túri
ekinshi komponentine bet-san affiksleriniń tolıq hám qısqa formasın jalǵaw arqalı da betlene aladı.
birlik |
kóplik |
|
I bet: barǵan qusayman, |
barǵan qusaymız, |
|
barǵan qusadım |
barǵan qusadıq |
|
II bet: barǵan qusaysań, |
barǵan qusaysız(lar), |
|
barǵan qusadıń |
barǵan qusadıńz(lar) |
|
III bet: barǵan qusaydı, |
barǵan qusaydı, |
|
barǵan qusadı |
barǵan qusadı |
|
Sonday-aq analitikalıq formadaǵı bul feyiller de tilek meyildiń |
I bet |
|
-ayın/-eyin, -ayıq/-eyik, buyrıq meyildiń III bet -sın/-sin affiksleri menen
túrlene aladı. |
|
birlik |
kóplik |
I bet: bilgen qusayın |
bilgen qusayıq |
III bet: bilgen qusasın |
bilgen qusasın |
Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde bar, joq sózleri menen dizbeklesip
kelgen analitikalıq feyiller birinshi komponenti tartımlanıw arqalı betlenedi.
Betleniw paradigması |
|
|
birlik |
kóplik |
|
I bet: barǵanım bar, |
barǵanımız bar, |
|
barǵanım joq |
barǵanımız joq |
|
II bet: barǵanıń bar, |
barǵanıńız bar, |
|
barǵanıń joq |
barǵanıńız joq |
|
III bet: barǵanı bar, |
barǵanı bar, |
|
barǵanı joq |
barǵanı joq |
|
Betleniw paradigmasınan |
kórip turǵanımızday, |
bar sózi menen |
dizbeklesip kelgen analitikalıq feyiller úsh bette de tartım affikslerin qabıllap
48
betlense, joq sózi menen dizbeklesip kelgen analitikalıq feyiller I hám II betlerde tartım affikslerin qabıllap, al III bette tartım affiksin qabıllamay-aq betlenedi. Mısallar, 1) Ekewimiz bir sestrańızdı súyip qalıp urısqanımız bar. (I.Yusupov). 2) Sizler ele dem alǵanıńız joq, sharshap qalarsız. (A.Reymov). 3) Men olardı miyrimsizlikte, sırǵıllıqta ya hújdansızlıqta ayıplap otırǵanım joq. (D.Esebaev). 4) Bir basına úsh qatın alıp, malım kóp dep esirgeni bar (I.Yusupov). 5). Kúshim bar. Aqılım da ortaqlasqan joq. (T.Qayıpbergenov).
Sonday-aq joq sózi menen dizbeklesip kelgen analitikalıq formadaǵı feyiller ekinshi komponentine bet-san affiksleriniń tolıq variantı jalǵanıp ta betlenedi.
|
Betleniw paradigması |
|
|
birlik |
kóplik |
I bet: |
barǵan joqpan |
barǵan joqpız |
II bet: |
barǵan joqsań |
barǵan joqsız |
III bet: |
barǵan joq |
barǵan joq |
Sonday-aq analitikalıq formadaǵı feyiller mánili feyil menen, dárkar, lazım, tiyis, kerek, zárúr hám taǵı basqa modal sózleriniń dizbeklesiwinen de jasaladı.
Bul jaǵdayda modal sózler atawısh feyillerge tirkelip, predikativ emes
baylanıstaǵı dizbekti payda etedi. Modal sózler ózgerissiz qalıp, atawısh feyillerge tartım affikslerdiń jalǵanıwı keler máháldegi betlik formalardı payda etedi.
Betleniw paradigması
birlik |
kóplik |
I bet: barıwım kerek, |
barıwımız kerek, |
barıwım zárúr |
barıwımız zárúr |
II bet: barıwıń kerek, |
barıwıńız kerek, |
barıwıń zárúr |
barıwıńız zárúr |
III bet: barıwı kerek, |
barıwı kerek, |
barıwı zárúr |
barıwı zárúr |
49
Feyil mánisindegi frazeologizmlerdiń betleniwi
Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń quramında jeke sózler menen qatar, jeke sózlerdey pútin bir máni ańlatıwshı bir neshe sózler dizbeginen quralǵan, forması jaǵınan turaqlı sıpatqa iye sóz dizbekleri – frazeologizmler úlken orın tutadı.
Leksika – grammatikalıq jaqtan frazeologizmler ajıralmaslıǵı, pútinligi, turaqlılıǵı, kóbinese bir sózlik sıpatında qollanılıwı olardı jeke sózler xızmetinde belgili bir sóz shaqabına qatnaslı jobaǵa qarawǵa da múmkinshilik beredi.
Tilimizde is-hárekettiń tıńlawshıǵa ekspressiv-emocionallıq mánisin kúsheytip beriw maqsetinde feyil mánisindegi frazeologizmler júdá jiyi qollanıladı. Mısallar:
1.Qızı ushın kúyip-pisip otırǵan mashınshınıń ábden ǵıjırdanı qaynadı
(T.Qayıpbergenov).
2.Qulaq salıń jer aspan
Negis mánzil jol ashqan (Á.Ótepbergenov)
3.Negedur yosh kelmes shetkeri ketsem,
shınar sayasında qıyallar súrsem (I.Yusupov)
Awa dá, abısın, kete radam ketti-dúnyadan. (Q.Orazımbetov).
Bul keltirilgen mısallardaǵı kúyip-pisip, ǵıjırdanı qaynadı, qulaq salıń, yosh kelmes, qıyallar súrsem, ketti dúnyadan frazeologizmleri feyil mánisinde qollanılıp kelgen.
Professor E.M.Galkina-Fedoruk til biliminde frazeologiyalıq sóz dizbekleri, turaqlı sóz dizbekleri, idiomalıq sózler, leksikalıq sóz dizbekleri idiomalar, frazemalar usaǵan túrlishe terminlerdiń qollanılıwı izertlewde qıyınlıq tuwdırıp kiyatırǵanın aytadı. Frazeologiyalıq sóz dizbekleriniń mánisin tolıq ashıp beriwde tek leksikologiyalıq jaqtan izertlew jetkiliksiz. Óytkeni frazeologiyalıq sóz dizbekleri tilimizde
50