MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde kelbetlik mánili frazeologizmler

qollanılǵan. Feyiller III bet formasında turıp ta sóylewshi yamasa tıńlawshıǵa tiyisli is-háreketti ańlatıp keledi. Mısalı:

Aytqanı Azattıń kewlinde barı, Aǵań saǵan kómek bermek qumarı, Qayda baǵanaǵı qara jal sorı,

Qol bosansa nege járdem bermesin (A.Dabılov).

Kelin túsirip keń zamanǵa bir shıǵıp, bul Shınargúl aqlıq súyip ólmedi. (A.Dabılov).

Keltirilgen mısallardaǵı III bet formasındaǵı járdem bermesin, ólmedi feyilleriniń I betke tiyisli bolıp, sintagmalıq mánilerinde qollanılǵanı menen, kontekstten kórinip tur. Sonday-aq feyildiń bet-san formalarınıń paradigmalıq mánisiniń ózgerip, sintagmalıq mánilerde qollanılıwı ózgelik dáreje feyillerinde ushırasadı. Mısalı: 1. Tapsırılǵan isti tola bárjay qılıp, usı otırǵan qádirdanlarǵa tolıǵı menen mór saldırdım, qol bastırdım. (T.Qayıpbergenov).

2. Ernazar Ala kóz qorqıtıp ant ettirgen joq pa? Bul mısallardaǵı mór saldırdım, qol bastırdım ózgelik dáreje feyilleri I bettegi subekt penen predikativlik qatnasqa túskeni menen, III betke tiyisli, al qorqıtıp, ant ettirgen

ózgelik dáreje feyilleri III bettegi subekt penen predikativlik qatnasqa túskeni menen, I betke tiyisli is-háreket ekeni kontekst mazmunınan belgili. Xázirgi qaraqalpaq tilinde feyildiń bet-san formalarınıń sintagmalıq mánide qollanılıwın feyil bir sostavlı gáplerdiń iyesi ulıwmalasqan túrlerinde de kóriwge boladı. Mısalı:

1.Jer súrseń , gúz súr,

Gúz súrmeseń, júz súr. (naqıl).

2.Ne ekseń, sonı orasań (naqıl).

Bul mısaldaǵı feyillerdiń barlıǵı da forması jaǵınan II betke tiyisli bolǵanı menen, konteksttegi mazmunı úsh betke de tiyisli bolıp, sintagmalıq mánilerde qollanılǵan.

31

Solay etip, házirgi qaraqalpaq tilindegi feyildiń bet-san formaları funkcional-semantikalıq xızmetine qaray paradigmalıq hám sintagmalıq

mánilerde qollanıladı.

32

II bap. Qaraqalpaq tilindegi feyildiń betleniw túrleri

Feyildiń tartım affiksleri menen betleniwi

Sońǵı waqıtları tyurkologiyada, sonıń ishinde qaraqalpaq tilinde tartım affiksleriniń geyde feyil sózlerge jalǵanıwı menen, sol ishárekettiń qaysı sandaǵı hám qaysı bettegi subekt tárepinen orınlanǵanın ańlatıp, bet-san affiksleri xızmetinde qollanatuǵını sóz etilip kiyatır. Tartım affiksleriniń feyil sózlerge jalǵanıp, bet-san affiksleriniń xızmetin atqarıp keliwi tosınnan emes.

T.Dj.Dashchyan atawısh feyillerde tek ǵana tartım affiksleriniń betsandı ańlatatuǵının atap kórsetedi. Sebebi bet-sannıń arnawlı affiksleri atawısh feyillerge tikkeley jalǵanbay, orın sepliginen keyin jalǵanadı. Mısalı: barmaqtaman, barıwdaman.

Tyurkologiyada tartım affiksleriniń I hám II bet formaların tariyxıy shıǵısı betlik affikslerden kelip shıqqan degen pikirler bar.

E.Fazılov tartım affiksleriniń betlik affikslerden payda bolǵanına óziniń qosılmaytuǵının bildirip, olardı eski -ń, -ǵ, -k, -m sóz jasawshı affikslerine baylanıslı dep dáliyllemekshi boladı. Sonday-aq, E.Fazılov bet-san affiksleriniń qısqa formaların iyelik sepliginen kelip shıqqan dep boljaydı. Feyildiń betlik affiksi menen atlıqtan tartım affiksi arasında formalıq jaqtan usaslıq bar,

(bardım-balam), bulardıń ekewi de I bettiń birlik sanına tiyisli. Birewi ishárekettiń betin ańlatsa, ekinshisi zattıń neshinshi betke tiyisli ekenin ańlatadı. Bul eki affikstiń de men betlew almasıǵınan kelip shıqqanın esapqa alsaq, feyildiń bet-san affiksi menen tartım affiksleriniń arasında tariyxıy baylanıs bar ekeni anıq boladı. Sonday-aq S.Ómirbekov bul tartım affiksleriniń dawıslı sesten baslanǵanın betlew almasıǵınan payda bolǵan dáslepki forması, al dawıssız sesten baslanǵan formaları sońǵı forması ekenin dálilleydi.

33

N.K.Dmitriev te usı pikirdi quwatlaydı. V.Kotvich sál basqasharaq túsindirip, tartımnıń III bet formaların monǵol tilindegi sin-u «onıń» degen

sózlerge baylanıstıradı. S.Qudaybergenov ta usı pikirdi maqullaydı. M.Tomanov tartım affiksiniń III bet formaları dáslep atawısh sózler bolǵan dep boljaydı.

Tartım affiksleriniń tiykarǵı wazıypası predmetlerdiń belgili betke tiyisli ekenin ańlatıp hám dara tartımlanıw, sheriklik tartımlanıw arqalı predmettiń iyesiniń birew yamasa bir neshe ekenligin anıqlawdan ibarat. Tartım affiksleri barlıq waqıtta predmettiń bir betke tiyisliligin bildire bermeydi, geyde ol, kersinshe, subekttiń predmetke de tiyisli bolıwı múmkin. Demek, tartım affiksleri feyil sózlerge jalǵanǵan jaǵdayda olardı substanstivlestirmey, al qaysı bet tárepinen orınlanǵanın ańlatadı. Sonlıqtan da kópshilik túrkiy tillerde álle

qashan bul formanı feyildiń arnawlı bet-san formalarınıń qatarında qaraydı.

Haqıyqattan, tartım affiksleri atawısh hám kelbetlik feyillerge jalǵanıp, ishárekettiń qaysı betke tiyisli ekenin anıqlap keledi. Dara tartımnıń affikslerin qabıllaw arqalı feyiller birlik sanǵa, sheriklik tartımnıń affikslerin qabıllaw

Ózbek tiliniń grammatikasında feyildiń arnawlı bet-san affikslerin tórt toparǵa bólip: 1) tolıq formaları, 2) qısqa formaları, 3) buyrıq-tilek formaları hám 4) yoq sózi menen keletuǵın inkor formaları dep bólip, tartım affikslerin arnawlı bet-san formaları qatarında qaraydı. Demek, ulıwma tyurkologiyadaǵı

34

qaraqalpaq ádebiy tilinde tartım affikslerin feyildiń bet-san affiksleri quramında qarawımızǵa múmkinshilik beredi.

Kelbetlik feyildiń -ǵan/-gen, -qan/-ken, -ar/-er/-r, -(a/e)+jaq formaları I hám II betlerde feyildiń bet-san affiksleriniń tolıq formaları jalǵanıp betleniwi

menen birge tartım affiksleri arqalı da betlene aladı.

Kelbetlik feyildiń –ǵan//-gen, -qan/-ken formasınıń betleniw paradigması

Kelbetlik feyillerdiń -ar, –er, -r formasınıń betleniw paradigması

Kelbetlik feyildiń -(a/e)+jaq formasınıń betleniw paradigması

Kelbetlik feyildiń -tuǵın forması bet-san affiksleriniń qısqarǵan variantı menen de, tolıq variantı menen de betlenbeydi. Biraq ayırım jaǵdaylarda ol tartım affikslerin qabıllap, is-hárekettiń qaysı betke tiyisli ekenin ańlatadı.

Kelbetlik feyildiń -tuǵın formasınıń betleniw paradigması:

35

Atawısh feyildiń –ıw//-iw,-w, -maq/-mek, -paq/-pek, -baq/-bek, -ıs/-is, - s,

-ǵı/-gi, qı/-ki formaları da bet-san affiksleriniń tolıq hám qısqarǵan variantları menen betlenbey, tek tartım affiksleri arqalı betlene aladı.

Atawısh feyildiń –ıw/-iw, -w formasınıń betleniw paradigması. birlik

36

Kelbetlik feyildiń –ǵan/-gen, -qan/-ken, -tuǵın, -mas/-mes, paq/-pek, -baq/-bek formalarına –lıq/-lik affiksiniń jalǵanıwınan jasalǵan atawısh feyildiń qospa affikslerin qabıllap betlenedi.

Betleniw paradigması

birlik sanda

I bet: barǵanlıǵım, baratuǵınlıǵım, barmaslıǵım, barmaqlıǵım. II bet: barǵanlıǵıń, baratuǵınlıǵıń, barmaslıǵıń, barmaqlıǵıń

III bet: barmaqlıǵı, baratuǵınlıǵı, barmaslıǵı, barmaqlıǵı

kóplik sanda

I bet: barǵanlıǵımız, baratuǵınlıǵımız, barmaslıǵımız, barmaqlıǵımız

II bet: barǵanlıǵıńız, baratuǵınlıǵıńız, barmaslıǵıńız, barmaqlıǵıńız.

III bet: barmaqlıǵı, baratuǵınlıǵı, barmaslıǵı, barmaqlıǵı

Solay etip, házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde feyildiń bet-san kategoriyası

óziniń arnawlı formaları menen birge, geyde tartım affiksleri járdeminde de ańlatıladı.

Analitikalıq usıl menen jasalǵan feyillerdiń betleniwi

Analitikalıq usıl menen jasalǵan feyiller eki feyildiń dizbeklesiwi yamasa feyilden basqa sózler menen feyildiń dizbeklesiwi arqalı jasaladı. Ózbek tilinde feyillerdiń bunday sóz qosılıw usılı menen jasalıwına feyildiń kompoziciya usılı menen jasalıwı dep aytıladı. X.I.Mirzazade ertedegi jazba dereklerdegi analitikalıq usılda jasalǵan feyillerdi eki toparǵa (mánili sóz benen kómekshi sózlerdiń birigiwinen hám eki mánili sózdiń biriwinen jasalǵan qospa feyiller) bólip qaraydı.

A.Ǵ.Ǵulamov Analitikalıq formadaǵı feyillerdiń bárin qospa feyiller dep qarap, olardı «at+fel» hám «fel+ fel» tipindegi qospa feyiller dep analitikalıq feyillerdi «fel+fel» formalı qospa feyiller quramında qaraydı. Házirgi qaraqalpaq til iliminde analitikalıq usıl menen jasalǵan feyiller

37

atawısh tiykarlı qospa feyiller feyil tiykarlı qospa feyiller hám analitikalıq formadaǵı feyiller dep úsh toparǵa bólip qaraladı.

Atawısh tiykarlı qospa feyiller feyilden basqa sóz shaqaplarına et (qıl), al, ber, sal, bol, qoy, kór, qal, basla, jet hám taǵı basqa feyillerdiń dizbeklesiwi arqalı jasaladı. Atawısh tiykarlı qospa feyillerde bet-sannıń ańlatılıwı sintetikalıq feyiller sıyaqlı feyillerdiń arnawlı bet-san affiksleriniń qısqa formaları menen de, tolıq formaları menen de betlene aladı. Atawısh tiykarlı qospa feyillerde betsan affiksleri atawısh sózlerge emes, al atawısh sózlerge dizbeklesip kelgen feyil sózlerge jalǵanadı. Atawısh tiykarlı qospa feyillerdiń feyildiń bet-san

affiksleriniń qısqa formaları menen betleniw paradigması:

Atawısh tiykarlı qospa feyillerdiń arnawlı bet-san affiksleriniń tolıq formaları

Atawısh tiykarlı qospa feyillerde tilek meyildiń I bet birlik hám kóplik sandaǵı –(a/e)+yın/+yin, - (a/e)+yıq/+yik hám buyrıq meyildiń III bet –sın/-sin affiksleri arqalı betlik forma jasaladı.

birlik

I bet: tárbiya bereyin, qol alısayın

III bet: tárbiya bersin, qol alıssın

38

Feyil tiykarlı qospa feyiller eki mánili feyillerdiń dizbeklesiwinen jasalıp, bir leksikalıq mánidegi is-háreketti bildiredi. Feyil tiykarlı qospa feyillerde atawısh tiykarlı qospa feyiller sıyaqlı arnawlı bet-san affiksleriniń qısqa hám

tolıq formaları menen betlenedi.

Feyil tiykarlı qospa feyillerdiń bet-san affiksleriniń qısqa formaları menen

kóplik sanda -ayın//-eyin, -ayıq//-eyik hám buyrıq meyildiń III bet -sın/ - sin

Atawısh tiykarlı qospa feyiller hám feyil tiykarlı qospa feyiller sintetikalıq feyiller sıyaqlı dórendi atawısh feyil hám kelbetlik feyil formasında kelip, tartım affiksleri arqalı bet-sandı ańlatadı.

39

Betleniw paradigması

Atawısh tiykarlı hám feyil tiykarlı qospa feyillerdiń de tiykarı sintetikalıq

feyiller sıyaqlı buyrıq meyildiń II bet birlik san formasında qollanılıp, -ıń(lar/- iń(ler), -ń(ler), -ıńız(lar)/-ińiz(ler) –ńiz/ler affikslerin qabıllap, buyrıq meyildiń II bet kóplik formasına ótedi.

Feyildiń analitikalıq formaların izertlew túrkiy tillerinde erteden-aq baslanǵan. 1950-60-jılları bul másele ayrıqsha qolǵa alınıp onıń teoriyalıq máseleleri qarala basladı.

Analitikalıq formalar haqqında ilimde hár qıylı tartıslı pikirler bolıp keldi. Analitikalıq formalardıń grammatikanıń qaysı bóliminde úyreniliwi máselesinde de tilshi alımlarda eki túrli pikir bar. Bul formalardı E.D.Polivanov, V.A.Gordlevskiy, S.E.Malov, A.K.Borovkov, V.M.Nasilov, N.K.Dmitriev, A.N Kononov, E.V.Sevortyan, N.A.Baskakov hám taǵı basqa tilshi alımlar grammatikanıń morfologiya tarawında úyreniliwi kerek degen pikirdi aytsa, al O.Betlingk, V.V.Radlov, L.N.Xaritonov hám taǵı basqa da tilshiler grammatikanıń sintaksis tarawında úyreniliw zárúrligin kórsetedi.

A.A.Yuldashev analitikalıq formalı sózlerdiń komponentleri arasında hesh qanday sintaksislik qatnasıqtıń joq ekenin tolıq mánili sózge mánilik hám formalıq jaqtan ózgeris kirgizedi yamasa onıń jańa formasın jasaydı dep kórsetedi. Sonlıqtan feyildiń analitikalıq formaların grammatikanıń morfologiya tarawında úyrenilgeni maqul dep oylaymız. Til biliminde sózdiń analitikalıq forması dep leksikalıq mánige iye sóz

40