MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde kelbetlik mánili frazeologizmler

Házirgi qaraqalpaq tilinde feyildiń keyingi sestine qaray hám sońǵı buwınnıń juwan-jińishkeligine qaray, bet-san affiksleri dáslepki formasınan fonetikalıq ózgeriske ushırap, I-bet birlik sanda -man/-men, -pan/-pen, kóplik sanda -mız/-miz, -pız/-piz, -bız/-biz, II-bet birlik sanda -sań/-seń, kóplik sanda - sız/-siz sıyaqlı bir neshshe variantlarda qollanıladı. Keyingi tildiń rawajlanıwı barısında baylanıstırıwshılıq xızmet atqarıp keletuǵın turur kómekshi feyili túsip qalǵan, ol tek III-bette –dı/-di, -tı/- ti formasına ótip saqlanǵan. Eski jazba esteliklerde III-betti ańlatıwshı betlew almasıqları qollanıladı. Tek ǵana ayırım eski jazba e steliklerde baylanıstırıwshılıq xızmet atqarıp kelgen turur kómekshi feyili III-bet affiksi xızmetinde qollanılǵan: bara turur ol > bara turur > barardur > baradı.

Feyildiń bet-san affiksleriniń men, sen betlew almasıqlarınan jasalıp, olardıń –man/-men, -sań/-seń juwan-jińishke variantlarınıń payda bolıwı sózlerdiń sońǵı buwınınıń juwan ya jińishkeligine baylanıslı boladı. Eger sózdiń aqırı juwan buwın bolsa, bet-san affiksiniń juwan sıńarı jalǵanadı. Eger de sózdiń aqırı jińishke buwın bolsa jińishke sıńarı jalǵanadı: baraman-kelemen, barasań-keleseń. Dáslepki forması –man/- men bolǵan betlik affikslerdiń – pan/-pen, -ban / -ben sıńarlarınıń payda bolıwı bet-san affiksleriniń dizbeklesip, keletuǵın sóziniń sońǵı sesi menen óz-ara únlesiwinen kelip shıǵadı. Sonday-aq s,sh seslerinen baslanǵan qosımtalar ózleriniń aldında kelgen sesler menen dawıstıń qatnası boyınsha únlespeydi. Sonlıqtan feyildiń bet-san affiksleriniń II bettegi –sań//-seń forması I bet affiksleri sıyaqlı seslik sıńarlarǵa iye bolmaydı: kelipseń-keleseń, barıpsań-barasań. Xal feyildiń -a/-e,-y formaları bet-san affiksleriniń tolıq variantınıń I bette –man/-men, -mız/- miz, II-bette –sań/-seń, - sız(lar)/ -siz(lar), III bette –dı/-di formaları menen betlenip, anıq keler máhál jasaydı.

11

Betleniw paradigması

qollanıladı. Mısallar: quwdı – quw deydi, suwdı – suw deydiler.

Feyil sózlerge –lar/-ler kóplik affiksiniń jalǵanıwı betlik affikslerine

ótkennen keyin payda bolǵan jańa qubılıs.

Hal feyildiń –ıp/-ip,-p forması bet-san affiksleriniń tolıq variantınıń I bette

–pan/-pen, -pız/-pız, II bette –sań/-seń, -sız(lar)/-siz(ler) ayırım waqıtları –

sańlar/-seńler, III-bette –tı/-ti forması menen betlenip, ótken máhál formasın jasaydı.

Kelbetlik feyildiń –ǵan/-gen, -qan/-ken formaları bet-san affiksleriniń tolıq

variantınıń I bette –man, -men, -bız/-biz, II bette –sań/-seń, -sız(lar)/- siz(ler), - sańlar-seńler, III bette nol formaları menen betlenip, ótken máhál formasın jasaydı.

Betleniw paradigması

Kelbetlik feyildiń –ar/-er,-r, -maqshı/-mekshi, -paqshı/-pekshi, -baqshı/ -bekshi, -mas/-mes, -pas/-pes, -bas/-bes formaları bet-san affiksleriniń tolıq

12

variantınıń I bette -man/-men, -pan/-pen, pız/-piz, -mız/-miz, II bette –sań/

Tilek meyildiń –ǵay/-gey, -qay/-key, formaları da bet-san affiksleriniń tolıq variantınıń I bette –man/-men, -mız/-miz, II bette –sań/-seń, -sız(lar) -siz(ler), -sańlar/-seńler, III bette nol formaları menen betlenedi.

Betleniw paradigması

Betleniw paradigması

birlik

I bet: barajaqpan, kelejaqpan

II bet: barajaqsań, kelejaqsań

III bet: barajaq, kelejaq

Atawısh feyillerdiń orın sepligindegi –ıw/-iw, -w, -maq/-mek, -paq/- pek, - baq/-bek formaları da bet-san affiksleriniń tolıq variantınıń I bette – man/-men, - mız/-miz, II bette –sań/-seń, -sız(lar)/-siz(ler). III bette nol formaları menen

betlenedi.

13

Betleniw paradigması

Atawısh feyildiń bul forması kópshilik túrkiy tillerde dawamlı házirgi máháldi jasaydı dep kórsetilse, M.Sh.Ragimov bul formanı anıq házirgi máháldi jasawda keń qollanıladı dep kórsetedi. A.Xodjiev bul forma tek jazba tilde qollanılatuǵın jańa forma deydi. Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde, joqarıda kórip ótkenimizdey, arnawlı bet-san affiksleri tek orın sepliginen keyin ǵana jalǵanadı. Al ayırım túrkiy tillerde orın sepligisizaq jalǵanıw jaǵdayları ushırasadı.

Sonday-aq tilimizde birde kómekshi, birde mánili feyil xızmetinde qollanılatuǵın otır, tur, júr, jatır feyilleri bet-san affiksleriniń tolıq variantı menen betlenip, házirgi máhál formasın jasaydı.

Betleniw paradigması

Basqa feyiller -ıp/-ip, -p formasında betlik affikslerin qabıllap, ótken máhál formasın jasasa, ol otır, tur, júr, jatır feyilleri házirgi máhál formasın da jasap keledi.

14

Betleniw paradigması

birlik

III bet: otırıptı, turıptı.

Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde sintetikalıq feyiller anıq ótken máháldiń - dı/-di, -tı/-ti formaları shárt meyildiń -sa/-se formaları arnawlı bet-san affiksleriniń qısqa variantınıń I bet birlik sanda -m, kóplik sanda -q/-k, II bet birlik sanda -ń, kóplik sanda -ńlar/+ńler, -ńız/ńız(lar) (ler), III bette birlik hám kóplik sanda nol formaları menen betlenedi. Kórip ótkenimizdey, házirgi qaraqalpaq tilindegi tek ǵana bir dawıssız fonemadan turatuǵın bet-san affiksleri bar ekeni anıq. Degen menen, biz bul affikslerdiń tariyxıy shıǵısına názer awdarsaq, qaraqalpaq tilinde buwınnan kishi morfemalardıń bolmaytuǵını hám bir dawıssız fonemadan turatuǵın affikslerdiń hámmesi de dawıslı-dawıssız túrindegi buwınnan quralıp, bir neshshe singarmoniyalıq variantlardan turadı, degen pikir tastıyıqlanadı.

Házirgi túrkiy tillerde -dı/-di, -tı/-ti affiksli jaqın aranıń ishinde bolıp ótken is-hárekettiń bolǵanlıǵın kórsetetuǵın forma bolıp, baylanıstırıwshılıq xızmet atqarıwshı turur kómekshi feyilinen payda bolǵan -dur/tur, dır/tır –dı/di, tı/ti.

Bul forma hal feyilden keyin III bet formasın ańlatadı. Onıń ayırım jaǵdaylarda

–dır formasında saqlanıp, boljaw mánisin ańlatatuǵının qırǵız tilinde kóriwge boladı.

Qaraqalpaq tilinde de -dı/-di ayırım jaǵdayda -dur formasında ushırasadı. Házirgi túrkiy tillerde -dı/-di, –tı/ti formalarınıń qısqarıp, tek t

formasında qollanılıw jaǵdaylarıda bar: Júredi-júret.

Bet-san affiksleriniń qısqa formasın qabıl etiwshi shárt meyildiń - sa/-se formasınıń tariyxıy shıǵısı tuwralı da tyurkologiyada hár qıylı

15

pikirler bar. M.Sh.Ragimov shárt meyildiń -sa/-se forması buyrıq meyildiń

III bet -sın/-sin formasınıń bir kórinisi degen pikirdi aytadı. Al N.A.Baskakov hám basqa tyurkologlar onı eski jazba dereklerdegi -saǵ tilek meyil formasına – ar/-er,-r kelbetlik feyil affiksleriniń qosındısınan jasalǵan formanıń qısqarıwınan payda bolǵan dep kórsetedi: saǵ-ar > sa(ǵ) –(a)r > sar > sa(r) >sa. Bul forma XI ásirge shekem -sar/-sár formasında qollanılıp, bet-san affiksleriniń tek tolıq forması jalǵanǵan (barsar-mán, barsar-sán, barsar).

Al XI ásirden baslap keyingi r sesi túsirilip qollanıla basladı. Keyin betsan affiksiniń tolıq hám qısqa variantları parallel qollanılǵan.

Biraq shárt meyildiń -sa/-se formasınan keyin I bet kópliktiń tek tolıq formaları qollanılǵan. Qısqa formaları XIII-XIV ásirlerge kelip óz kórinisin tabadı.

Joqarıda kórip ótkenimizdey, házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde feyildiń

ótken máhál -dı/-di, -tı/-ti hám shárt meyildiń -sa/-se formaları feyildiń arnawlı bet-san affiksleriniń qısqa formaları menen betlenedi.

Bet-san kategoriyasınıń arnawlı affiksleriniń qısqa formalarınıń da tariyxıy shıǵısı betlew almasıqları menen baylanıslı. N.K.Dmitriev I bet - m affiksin men almasıǵınıń (sońǵı buwın -en túsip qalǵan), al II bet - ń affiksin sen almasıǵınan (aldıńǵı buwın -se túsip qalǵan) dep boljaydı. Solay etip, bet-san affiksleriniń qısqa variantınıń I bet birlik san forması –m bolsa, kóplik sanda – q/-k affiksleri qollanıladı. -m affiksin betlew almasıǵınan kelip shıqqan desek, - q/-k affiksleri eski jazba dereklerdegi kóplik kórsetkishi dep qaraladı.

I bet kóplik sandaǵı k/k affiksleriniń payda bolıwı kóplik máni ańlatıwshı hám házirgi ayırım túrkiy ádebiy tillerinde ushırasatuǵın – lıq/-lik hám ádebiy tilde bolmaǵan menen ayırım túrkiy tillerdiń

16

govorlarında –lar/-ler kóplik affiksleriniń ornına qollanılatuǵın aq formaları dáliyl bola aladı.

Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde feyillerdiń anıq ótken máháliniń –dı/-di, – tı/-ti formalarına bet-san affiksleriniń qısqa variantınıń I bet birlik sanda -m, kóplik sanda –q/-k, II bet birlik sanda -ń, kóplik sanda – ńlar/-ń ler, -ńız(lar), -

ńiz(ler), III bet birlik hám kóplik sanlarda, nol formaları menen betlenedi.

Sonday-aq shárt meyildiń –sa/-se formaları da bet-san affiksleriniń qısqa variantınıń I bet birlik sanda –m, kóplik sanda –q/-k, II bet birlik sanda –ń, kóplik sanda –ńlar/-ńler, -ńız(lar)/ ńiz(ler), III bet birlik hám kóplik sanlarda nol formaları menen betlenedi.

Betleniw paradigması birlik

kóplik

barsaq, kelsek barsańız, kelseńiz barsa, kelse

Feyildiń bet-san formalarına ma/me, ba/be, pa/pe soraw janapayları tirkelip, soraw mánisinde qollanılǵanda, bet-san affiksleri kóbinshe soraw janapaylarınıń aldında, ayırım jaǵdaylarda soraw janapayınıń keynine shıǵıp qollanılıw jaǵdayları da gezlesedi. Soraw janapayları bet-san affiksleriniń aldında qollanılǵanda -mı/-mi, -bı/-bi, -pı/-pi formasında qollanıladı.

17

Bet-san kategoriyasınıń buyrıq-tilek formaları

Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde feyillerge -ǵay/-gey, -qay/-key affiksleri qosılıw arqalı tilek meyildiń sintetikalıq formaloları, al –ǵı/-gi, - qı/-ki formalı feyillerge kel kómekshi feyili dizbeklesip (barǵım keledi, barǵıń keledi, barǵısı keledi), -sa/-se shárt meyili formalı feyillerge edi, eken tolıqsız feyilleri dizbeklesip (barsam edi, barsam eken) hám –ar/-er,

-r formalı kelbetlik feyillerge edi tolıqsız feyili dizbeklesip (barar edim, barar ediń, barar edi), tilek meyildiń analitikalıq formaları úsh bette birlik hám kóplik sanlarda betlenedi. Sonday-aq betlik feyiller joqarıda aytıp ótkenimizdey, betsan kategoriyasınıń tolıq hám qısqa formalarınan tısqarı, keyni dawıslı seske pitken feyillerge birlik sanda –yın/-yin, kóplik sanda –yıq/yik affiksleri, keyni dawıssız seske pitken feyillerde birlik sanda

-ayın/-eyin, kóplik sanda –ayıq/-eyik affiksleri menen tilek meyildiń I betin ańlatıp keledi. (barayın, barayıq, uslayın, uslayıq) ayıq//-eyik affiksi XVIXVII

ásirlerge tiyisli esteliklerden baslap ushırasadı.

Tilek meyildiń I bet –ayın/-eyin, -ayıq/-eyik formaları basqa túrkiy tillerde túrlishe qollanıladı. Biraq ulıwma túrkiy tillerinde hám qaraqalpaq tilinde tilek meyildiń I bet forması (-a/-e), +yın/+yin, (-a/-e)+yıq/+yik forması tuwralı hár qıylı kóz-qarastaǵı pikirler aytılıp kiyatır. M.Sh.Ragimov azerbayjan tilinde buyrıq meyildiń I bet birlik hám kóplik sanı bar dep kórsetedi.10 Bul formanıń birlik hám kóplik formaların buyrıq meyil quramına qosadı. N.Radjbov birlik formasın tilek meyilge, al kóplik formasın buyrıq meyilge qosıp qaraydı.

A.N.Kanonov -ayın/eyin, -ayıq/-eyik affikslerin ya formalıq jaqtan, ya mazmunı jaǵınan buyrıq meyilge sáykes kelmeydi, sonlıqtan bul formanıń birlik formasın da kóplik formasın da, tilek meyil quramında qaraǵan maqul degen juwmaqqa keledi. Bul formalar tatar, qarachay, balkar, bashqurt hám

ózbek tilleriniń grammatikalarında tilek meyildiń arnawlı

10 Рагимов М. История формирования наклонений глагола в азербайджанском языке. АДД. Баку, 1966.

18

formaları retinde úyrenilgen. Al qaraqalpaq tilinde N.A.Baskakov onı feyildiń buyrıq meyili toparında qaraydı. Sonday-aq qaraqalpaq tiline tiyisli eski jazba derekler tiline morfologiyalıq analiz jasaw barısında H.Hamidov

-(a/e)+yın/+yin, (a/e)+yıq/+yik formalı feyillerde tilek mánisi menen buyrıq máni de bar ekenin esapqa alıp, buyrıq-tilek meyili toparında qaraydı.

M.Dáwletov feyildiń bul formasın N.K.Dmitrievtiń «buyrıq meyildiń birliginiń I beti «joq» degen pikirin basshılıqqa alıp, birlik formaların tilek meyilge, kóplik formaların buyrıq meyilge tiyisli dep qarasa, jáne bir pikirlerinde birlik formasın da, kóplik formasın da tilek meyilge kirgizedi.

Biz feyildiń bul formasınıń qaysı meyilge kiretuǵının anıqlaw maqsetinde onıń konteksttegi paradigmalıq hám sintagmalıq mánilerin anıqlay otırıp, olarǵa analiz jasadıq. Mısalı: 1. Durıs aytasız, bizler keteyik, awqatlanıp bolıp asıqpay bararsız. 2. Min atıńa, tezirek keteyik. Keltirilgen mısallardıń birinshisindegi keteyik feyili tek I betke tiyisli isháreketti ańlatıp, óziniń paradigmalıq mánisinde kelgen. Bunda hesh qanday buyrıqlıq máni sezilmeydi. Al ekinshi mısaldaǵı keteyik feyili I hám II betke tiyisli is-háreketti ańlatıp, óziniń sintagmalıq mánisinde kelgen. Bunda tek II bet ushın ǵana buyrıqlıq máni seziledi. Bunday bolıp II bet ushın buyrıqlıq mánini ayırım anıqlıq meyildiń I bet formalarında da kóriwge boladı. Mısalı: Kettik! Sháken bizdi miymanxanada kútip otır. Kontekstte anıqlıq meyildiń I bet formasındaǵı kettik feyili de I hám II betke tiyisli is-háreketti ańlatıp, sintagmalıq jaqtan II betke buyrıqlıq mánisinde qollanılǵan. Demek, feyillerdiń sintagmalıq mánilerine súyene otırıp

(-a/-e)+yın/+yin, (-a/-e)+yıq/+yik formaların tilek meyildiń quramında qaraǵanımız maqul. Sonlıqtan bul formalardı buyrıq meyildiń arnawlı formaları emes, al tilek meyildiń hám anıqlıq meyildiń I bet formaları arqalı buyrıq meyildiń II betiniń ańlatılıwı dep qaraǵan durıs boladı. Tilek meyildiń bul formaları ayırım jaǵdaylarda úsh betke de tiyisli bolıp qollanıladı.

19

Feyildiń (-a/-e)+yın/+yin, (-a/-e)+yıq/+yik formalarınıń tariyxıy shıǵısına názer awdarsaq, onıń tilek meyildiń formasına kiretuǵının kóriwge boladı. Feyildiń –ayın/-eyin formasınıń birinshi –ay/-ey bólegi túrkiy tillerdegi tilek meyildiń -ǵay/-gey, -qay/-key formalarına, ekinshi –ın/-in bólegi birinshi bet affiksleriniń tolıq variantına baylanıslı, onı bılay dep túsindiriwge boladı: -

ǵay+mın>(ǵ) ay+(m)ın>ayın». Bul jerde eki affiks eliziya qubılısına ushırap, bir affiks xızmetine ótip ketken. Kóplik formasındaǵı ekinshi –ıq/-ik bóleginiń tariyxıy shıǵısı túrkiy tillerdiń ayrımlarında saqlanıp kiyatırǵan kóplik máni ańlatıwshı -lıq/

-lik (ózbek tilindegi -(ay)y+lik) affiksleriniń eliziya qubılısına ushırawınan payda bolsa kerek: ay+lıq> ay+(l) ıq >ayıq. Ayırım túrkiy tillerinde ayın-eyin formalarında betlew almasıǵınıń birinshi sesti qalıp, keyingi sesler túsip qalıw qubılısları bar. Qálegen mánili feyildiń tiykarı buyrıq meyildiń II bet birlik san mánisinde qollanıladı. Buyrıq meyil formalıq jaǵınan da, mazmunı jaǵınan da II bette óziniń anıq kórinisin tabadı. Al III bette buyrıqlıq máni páseyedi. M.Sh.Ragimov III bette buyrıqlıq mánige qaraǵanda, is-háreket orınlanıwına tilekleslik mánisiniń basım ekenin kórsetedi. Ásirese buyrıq meyildiń II bet formalarınıń intonaciya menen ajıratılıp keliwinde buyrıqlıq mániniń kúsheygenin seziwge boladı. Sonlıqtan da E.D.Polivanov buyrıq meyildiń II bet formasınıń intonaciya menen ajıralıp keliwine «qopal buyrıq» dep ataydı. Al T.Xojaev bul formanıń mudamı «qopal buyrıq» mánisinde kelmeytuǵının

«Ǵafur hayron, gapir, jonim (hamza). Sen etim emassan, tinglan, jigarim (Ǵ.Ǵulom) sıyaqlı mısallar menen dáliyllemekshi boladı. M.T.Alomova bul mısallardaǵı «qopal buyrıq»tı jumsartıp turǵan jonim, jigarim sózleri ekenin dáliyllep, E.D.Polivanovtıń pikirin maqullaydı. Buyrıq meyildiń II bet birlik formasına -ıń/-iń, -ń affiksleri jalǵanıp, kóplik forma jasaydı. Bul formanı ótken máháldiń -dı//-di, -tı//-ti hám shárt meyildiń –sa//-se formalarınan keyin jalǵanatuǵın II bet birlik

20