MD hám PQJ / Qaraqalpaq tilinde kelbetlik mánili frazeologizmler

Berdaq atındaǵı orta mektepti pitkergenimizde, tómendegi kemshiliklerdiń orın alǵanın anıqladıq…. 2. Jasaymız bul aktti tómendegi gúwalardıń qatnasında … joqarı maǵlıwmatlı ekonomist buxgalterdi jumısqa alamız.

Feyildiń bet-san affiksleriniń II bet birlik formaları is qaǵazları stilinde qollanılmaydı, al II bet buyrıq meyildiń kóplik formaları kópshilik jaǵdayda daǵazalarda qollanıladı. Mısalı: járdem pul alıwshı puxaralar usı aydıń 20sánesine shekem hújjetlerińizdi tapsırıp bolıń. (daǵaza). Malların qarasanǵa qarsı shanshıttıratuǵın puxaralar ferma baslıǵına jolıǵıń (daǵaza).

Arnawlı bet-san affiksleriniń tolıq variantınıń da II bette tek kóplik formaları qollanıladı. Mısalı: Mal satıw ushın spravka alıwǵa hár hápteniń 2-4 kúnleri sovxoz keńesine barasız (daǵaza). Baxtıńız júrse

«ekologiya» lotareyasınan birden eki avtomobil utasız (reklama).

Sonday-aq arnawlı bet-san affiksleriniń qısqa variantı da II bette tek kóplik formada qollanıladı. Mısalı: Xalıq banki xızmetinen paydalansańız utılmaysız. (daǵaza). Paydalanǵan gaz hám elektr energiyasınıń pulın tólemeseńiz, spravka berilmeydi. (daǵazı).

Is qaǵazlar stilinde tartım affiksleri menen betlengen feyiller de ushırasadı. Bul formalar da arnawlı bet-san affiksleri sıyaqlı, birlik sanda qollanılmaydı. Ayırım jaǵdaylarda tek kóplik formaları azlap ushırasadı. Mısallar: 1. Tólemlerdi 15-yanvarǵa shekem tólewińiz tiyis… (daǵaza). 2. Sizdi toy quwanıshımızdı bólisiwińizge mirát etemiz. (mirátnama).

Is qaǵazları stilinde feyildiń bet-san affiksleriniń III bet formaları eń ónimli qollanılatuǵın forma. Mısallar: 1. Beriledi usı spravka J.Bawetdinovaǵa (spravka). 2. Bir awızdan májilistiń reglamenti tastıyıqlandı. 3. Fakultet ilimiy keńesi qarar etedi. (protokol).

Sonday-aq is qaǵazları stilinde I bettiń ornına III bet affiksleriniń qollanılıwı jiyi ushırasadı. Mısalı: Sútten túsken naq aqsha qarızǵa berilmeydi. Paxtakeshlerdiń is-haqısı atız basında beriledi. (daǵaza).

91

Buyrıq meyildiń III bet -sın//-sin formaları is qaǵazları stilinde ayırım jaǵdaylarda I bet ornına qollanıladı. Mısalı: Elmanovanıń nawqaslanıp qalıwına baylanıslı sabaqların oqıtıw. Omarovaǵa tapsırılsın. tiykarı: Elmanovanıń 14-15 byulleten qaǵazı tiykarında meniń uyǵarıwım (buyrıq). Bul mısaldaǵı tapsırılsın feyiliniń subekti buyrıq beriwshiniń ózi bolǵanı menen, III bet formasında qollanılǵan. Is qaǵazları stilinde buyrıq, qarar, qutlıqlaw hám t.b. kópshiliktiń atınan III bet formasında qollanıladı. Mısalı: Dógerek jumısların jolǵa salıw assistent Bashirov hám Aynazarovaǵa tapsırılsın. Kafedra baslıǵınıń bir jıllıq e sabı maǵlıwmat ushın qabıllansın. Mektep direkciyası sizdi

«Xosh, Álipbe» bayram-keshesine mirát etedi… Muǵallimlerdiń avgusta konferenciyasınıń saltanatlı ashılıwı menen RAPO jámááti qutlıqlaydı.

Bet-san formalarınıń awızeki sóylew stilinde qollanılıwı

Sóylew tili – bul xalıqtıń kúndelikli turmısta bir-biri menen tuwrıdantuwra qatnas jasawınıń aktiv forması.. Jazba stildiń ózi sóylew tili tiykarında payda boladı. Sóylew tili jazba stilge tán barlıq normalardı óz ishine aladı. Biraq sóylew tilinde ádebiy tildiń normalarına juwap bermeytuǵın sózler sóz dizbekleri hám gápler kóplep ushırasadı. Sóylew stiliniń jazba stilden ayırmashılıq tárepleri kóp. Sóylew stilinde ekspressivlik-emocionallıq hám modallıq-sezimlik mánilerdi beriwde, sóylewshiniń psixofiziologiyalıq halatın kórsetiwde dawıs tonı, intonaciya, mimikalıq háreketler, sonday-aq bet-pishimin ózgertiw járdeminde iske asırıw múmkinshiligi bar. Bunnan tısqarı awızeki sóylew tiliniń leksikasında turpayı mánidegi sózler hám vulgarizmler de orın aladı. Olar jazba

ádebiy til leksikasına túp-tamırınan jat qubılıslar. Sonlıqtan jazba ádebiy tilge bunday qubılıslar sóz sheberi tárepinen olardıń sinonimi yamasa ekvivalentin bere alatuǵın sózler, frazeologizmler arqalı oqıwshıǵa jetkerip beriledi. Mısalı: Kózine shóp saldı, júzigin joǵalttı hám t.b.

92

Sonday-aq awızeki sóylew tilinde dialektlik sózler menen tilde awdarması bola tura basqa tillerdiń sózleri de qollanıla beredi. Bul kórinis kórkem ádebiy shıǵarmalarda da qaharman tilinde ushırasadı.

Ayırım jaǵdaylarda feyildiń bet-san affikslerinen bir bettiń ornına ekinshi bet-san formalarınıń qollanıladı. Mısalı: Qáne, tamaqtı toydırdıń pa? Barıp oynań. Joldas direktor, bulardıń miynetleri sizler tárepten de esapqa alınsın.

Bul keltirilgen mısaldaǵı toydırdıq feyili formalıq jaqtan I bet kóplik sanǵa tiyisli bolǵanı menen, II bettegi subektke qatnaslı qollanılǵan. Al ekinshi mısaldaǵı esapqa alınsın feyili de formalıq jaqtan buyrıq meyildiń III betine tiyisli bolǵanı menen, kontekst mazmunınan II bettegi subektke buyrıq-ótinish mánisinde qollanılǵan.

Awızeki sóylew stilinde betlik feyillerdiń kontekstten túsip qalıp qollanılıw faktleri de ushırasadı. Bunday jaǵdaylarda feyildiń bet-san affiksleri aldındaǵı atawısh sózlerge jalǵanıp qollanıladı. Mısalı:

-Neshinshi klassań? (neshinshi klassta oqıp atırsań?).

-Onınshı klasspan (onınshı klassta oqıp atırman)

93

Sonday-aq betlik formadaǵı analitikalıq usıl menen jasalǵan feyiller de qısqarıp

variantınıń qollanılıw jaǵdayları da ushırasadı. Mısalı: Men onınshı klassta oqıpatpan (oqıp atırman).

Geyde analitikalıq usıl menen jasalǵan feyiller qısqarıwı nátiyjesinde olardıń birikken sóz ekeni bilinbey, hátte bet-san affiksleri de óz kórinisin joǵaltadı. Mısalı: Qáydem (qaydan bileyin), qayaǵımnan ótip ketkenin.

Sóylew stilinde bul feyiller tolıq formasında qollanılǵanda da seslik

únleslikke baylanıslı qáydem bileyin formasında qollanıladı.

Analitikalıq usıl menen jasalǵan betlik feyillerdiń úsh komponentli formaları da qısqarıp birkken sóz formasında qollanılıwı múmkin. Mısalı: Sen armiyadan kelgende, men universitete oqıpataman (oqıp atırǵan bolaman).

Awızeki sóylew stilinde edi, eken, emes tolıqsız feyilleriniń qollanıwında da jazba stilden bir qansha parq qıladı. Kópshilik jaǵdaylarda I hám II betlerde edi tolıqsız feyiliniń ótken máháldi ańlatıwshı -di affiksi túsirilip, bet-san affiksleri tikkeley túbirge jalǵanıp qollanıladı. Mısalı:

barıp edim-barıp em, barıp edik-barıp ek barıp edińbarıp eń, barıp edińiz-barıp eńiz

Al eken, emes formaları awızeki sóylew stilinde tartım affiksleri menen betlengen feyillerge dizbeklesip kelgende, bul tolıqsız feyildiń túbiri túsirilip qollanıladı. Mısalı: Haw, mınaw Dawıtbaydıń qosıq

94

járdeminde oy-pikirdi anıǵıraq jetkeriw múmkinshiligine iye boladı. Paralingvistikalıq qubılıslar oy-pikirdi tıńlawshıǵa jetkeriwde ayqınlıq kirgizip qoymastan, belgili bir pútin leksikalıq birlik sıpatında da qollanıladı. Olar awızeki sóylew stilinde sóylewshiniń sózi menen qabatlasıp qollanılıp,

«sóylewshiniń ruwxıypsixologiyalıq halatına hám pikirdiń ekspressivligine baylanıslı qollanıladı. Sonday-aq paralingvistikalıq qubılıslar is-háreket mánisindegi leksikalıq birlikler xızmetin de atqarıp, belgili bir bet-san formasındaǵı feyiller xızmetinde keledi. Paralingvistikalıq qubılıslar kópshilik jaǵdaylarda II bet buyrıq meyil mánisine qatnaslı qollanıladı. Mısalı:

Qoldı bılǵaw – berman kel.

Qoldı siltew – arman ket.

Qoldı tómen silkiw – otır.

Suq barmaqtı vertikal formada eringe qoyıw - sóyleme hám t.b.

95

Ayırım jaǵdaylarda I bet formasındaǵı feyil xızmetin de atqarıp keledi. Mısalı: Soraw bergende, juwap ornına iynin qısıw yamasa eki alaqanın eki jaqqa qaray jayıw – bilmeymen feyili ornına, al mush kórsetiw yamasa mushı menen iyegine túyip kórsetiw – uraman, sazayıńdı beremen feyilleri xızmetin atqaradı hám t.b. Dialogta kópshilik jaǵdayda I hám II bet qatnasqanlıqtan paralingvistikalıq qubılıslar III bet feyili xızmetinde onsha qollanılmaydı. Ayırım jaǵdaylarda ǵana jekke-siyrek ushırasadı. Mısalı: Axun aǵa qayda? – dep warlap kirgen Reyim ǵarrınıń aldınan elti shıqtı da, suq barmaǵın ernine tutıp,

úndeme degen belgi berip, eki qolın kópshik qılıp basın qoyıp kórsetti.

Bul keltirilgen mısaldaǵı eki qolın kópshik qılıp basına qoyıp kórsetiw – uyıqlap atır degen III bet formasındaǵı feyil xızmetinde qollanılǵan.

Demek, feyildiń bet-san formalarınıń awızeki sóylew stilinde qollanılıwı basqa stillerge salıstırǵanda ádewir ózgesheliklerge iye eken. Bul taraw – lingvistikanıń ele de tereńirek izertlewlerdi talap etetuǵın obektleriniń biri.

Feyildiń bet-san formaları jazba ádebiy stilde sóylewshiniń psixofiziologiyalıq halatına, ekspressiv-emocionallıq, modallıq hám sezimlik mánilerine qatnaslı stillik jaqtan qalay qollanılatuǵın bolsa, awızeki sóylew stilinde de sol kóriniste qollanıladı. Sonlıqtan da bul jumısta feyildiń bet-san kategoriyasınıń hár bir formasınıń stillik qollanılıwına toqtap otırıwdı artıqmash dep esaplaymız.

96

Juwmaq

Feyildiń bet-san affiksleri baslawısh penen bayanlawıshtı baylanıstırıp, subektlik-predikativlik qatnas bildiredi. Bet-san affikslerin qabıl etken sózler meyli feyil bolsın, meyli atawısh sóz bolsın gápte bayanlawısh funkciyasın atqarıp keledi.

Feyildiń bet-san affiksleri menen ózgeriwi úsh betke qatnaslı bolıp, hár bir bet (III betten basqası) birlik hám kóplik sanda ózine tán morfologiyalıq formalarına iye. Feyiller I bet birlik san formasında kelip, birlik sandaǵı sóylewshi, kóplik san formasında kelip, sóylewshi tárepindegi kóplik toparı, II bet birlik san formasında kelip, birlik sandaǵı tıńlawshı kóplik formasında kelip tıńlawshılar toparı, III bet formasında kelip sóylewshi hám tıńlawshıdan basqa III bettegi birlik hám kóplik sandaǵı subektler menen predikativlik qatnasqa túsedi. Feyillerdiń I hám II bet formasında kontekstte subekt kórsetilmese de qaysı sanǵa tiyisli ekeni anıq kórinip turadı. Al qaraqalpaq tilinde feyillerdiń III bet formalarında birlik san ushın da, kóplik san ushın da bir forma bolǵanlıqtan, I hám III betlerdegidey san mánisi kórinip turmaydı. Feyildiń III bet bir san mánisi birlik sandaǵı atlıq sózler, betlew hám ózlik almasıqları arqalı ańlatıladı.

Qaraqalpaq til iliminde feyillerdiń belgili bir bet-san formasına iye bolıp, subekt penen bet hám san jaǵınan sáykes kelip yamasa kelmey qollanılıwı ele arnawlı ilimiy baǵdarda izertlenilgen joq. Tek ayırım jaǵdaylarda I hám II betlerde kóplik formada kelip, birlik sandaǵı subekt penen predikavtiklik qatnasqa túsip, sóylewshiniń sıpayılıq xarakterin ańlatatuǵını haqqında ǵana aytılǵan. Sonlıqtan feyildiń bet-san formalarınıń konteksttegi xızmetine qaray olardıń belgili bir bet-san formalarına iye bolıp, subekt penen bet hám san jaǵınan sáykes qollanılıwın feyildiń bet-san formalarınıń paradigmalıq mánisi, al belgili bir bet-san formalarına iye bola tura subekt penen bet yamasa san jaǵınan

97

sáykes kelmey qollanılıwın feyildiń bet-san formalarınıń sintagmalıq mánileri dep qarawdı maqul kórdik.

Feyildiń bet-san formalarınıń paradigmalıq hám sintagmalıq mánileri olardıń konteksttegi atqarıp kelgen xızmetine qaray anıqlanadı. Feyildiń bet-san formalarınıń paradigmalıq hám sintagmalıq mánilerin morfologiyalıq aspektte izertlew nátiyje bermeydi. Feyillerdiń betlik affiksleri sintaksislik kategoriyalar menen tıǵız baylanıslı bolıp, olar subekt penen feyildi bette, sanda baylanıstırıp subektlik-predikativlik qatnastı bildirip kelgenlikten, feyillerdiń bet-san formalarınıń paradigmalıq hám sintagmalıq mánilerin olardıń konteksttegi xızmetine qaray izertlew arqalı ǵana anıqlaw múmkin.

Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilindegi feyildiń bet-san formaları hámme waqıtta subekt penen bet hám san jaǵınan sáykes kelip qollanıla bermeydi. Ayırım jaǵdaylarda olar sáykes kelip turǵanday bolıp sezilgeni menen, subekt penen bet yamasa san jaǵınan sáykes kelmey sintagmalıq mánilerinde qollanıw jaǵdayları da ushırasadı. Geyde sóylewshiniń sol ishárekettiń subektine bolǵan múnásibetinen feyildiń bet-san formalarınıń paradigmalıq mánileri ózgerip sintagmalıq mánilerde qollanıladı.

Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde feyildiń bet-san kategoriyası óziniń arnawlı formaları menen birge, geyde tartım affiksleri járdeminde de ańlatıladı.

Házirgi qaraqalpaq ádebiy tiliniń quramında jeke sózler menen qatar, jeke sózlerdey pútin bir máni ańlatıwshı bir neshe sózler dizbeginen quralǵan, forması jaǵınan turaqlı sıpatqa iye sóz dizbekleri – frazeologizmler úlken orın tutadı.

Feyildiń bet-san affiksleriniń publicistikalıq stilde qollanılıwı, onıń janrlıq

ózgesheliklerine qaray azı-kem ayırmashılıqlarǵa iye. Publicistikanıń basım kópshiligin ǵalaba xabarlaw materialları quraytuǵın bolǵanlıqtan, feyildiń betsan affiksleriniń III bet formaları júdá ónimli

98

qollanıladı. Publicistikanıń ocherk, feleton hám taǵı basqa sol sıyaqlı janrlarında bet-san affiksleriniń qollanılıwınıń kórkem ádebiyattan parqı joq. Xabar, jańalıq hám súwretlemelerde feyildiń bet-san affiksleriniń III bet formaları ónimli qollanıladı.

Feyildiń bet-san formalarınıń ilimiy stilde qollanılıwı da ayrıqsha. Bet-san affiksleriniń I bet birlik san ornına kóplik forması qollanıladı.

Rásmiy is qaǵazları stili de basqa stiller sıyaqlı ózine tán qollanılatuǵın sózlerine hám terminlerine iye. Rásmiy is qaǵazları leksikası arnawlı túrde qollanılatuǵın bay qatlamǵa iye bolǵanlıqtan, ol tildiń sózlik quramınıń rawajlanıp hám bayıwına tiykarǵı dereklerdiń biri bolıp esaplanadı. Qaraqalpaq tilinde rásmiy is qaǵazları stili publicistikalıq hám ilimiy stillerge qaraǵanda erte payda bolǵan. Eski qaraqalpaq tilinde is qaǵazları arab grafikasında jazılıwına baylanıslı arab-parsı tilleriniń tásiri júdá kúshli boldı.

Feyildiń bet-san formalarınıń awızeki sóylew stilinde qollanılıwı basqa stillerge salıstırǵanda ádewir ózgesheliklerge iye eken. Bul taraw – lingvistikanıń ele de tereńirek izertlewlerdi talap etetuǵın obektleriniń biri.

Feyildiń bet-san formaları jazba ádebiy stilde sóylewshiniń psixofiziologiyalıq halatına, ekspressiv-emocionallıq, modallıq hám sezimlik mánilerine qatnaslı stillik jaqtan qalay qollanılatuǵın bolsa, awızeki sóylew stilinde de sol kóriniste qollanıladı. Sonlıqtan da bul jumısta feyildiń bet-san kategoriyasınıń hár bir formasınıń stillik qollanılıwına toqtap otırıwdı artıqmash dep esaplaymız.

99

Paydalanılǵan ádebiyatlar

1.Алламуратов Ж. К вопросам форм прошедшего времени глагола изъявительного наклонения в каракалпакском языке. Нукус, 1964.

2.Баскаков Н.А. Каракалпакский язык. II том. Фонетика и морфология. М. –Л., 1952.

3.Баскаков Н.А. Система спряжения или изменения слов по лицам в языках тюрской группы. // Наследования по сравнительной грамматике тюркских языков. Морфология. М., 1956, 263-303-бетлер.

4.Баскаков Н.А. Историко-типологическая характеристика структуры тюркских языков. М., 1975.

5.Бекбергенов А. Қарақалпақ тилиниң стилистикасы. Нөкис, 1990.

6.Бекбергенов А. Соңғы дәўирлерде қарақалпақ тили морфологиялық

қурылысының раўажланыўы. // Ҳәзирги қарақалпақ тили раўажланыўының

айырым мәселелери. Нөкис, 1993.

7.Бекбергенов А. Жаңа дәўирдеги қарақалпақ тилиниң фейил формаларындағы өзгерислер. // Қарақалпақ тил билиминиң гейпара мәселелери. Нөкис, 1995.

8.Бекбергенов Қ. Қарақалпақ тилиндеги илимий стильдиң морфологиялық өзгешеликлери. // «Вестник Каракалпакского отделения АН Узбекистана», 1996, №1.

9.Бердимуратов Е. Әдебий тилдиң функционаллық стильлериниң раўажланыўы менен қарақалпақ лексикасының раўажланыўы. Нөкис, 1973.

10.Гаджиева Н.З. Соотношение категорий времени и наклонения в тюркских языках. // Вопросы категорий времени и наклонения глагола в тюркских языках. Баку, 1968.

11.Дәўенов Е., Бекбергенов А. Основые формы и значения настоящего

ибудущего времени глагола в современном каракалпакском языке. //

«Вестник Каракалпакского филиала АН Узбекистана», 1973, №2.

100