MD hám PQJ / I.Yusupov shıǵarmalarında jámiyetlik-siyasiy leksikanıń qollanılıwı
.pdf
arqalı sheshimlerdiń kollektivli qabıl etiw metodı jatadı. Bul metod hár bir jámiyetlik strukturalarda qollanıwı múmkin.
Samal kem-kem pátke mine basladı,
Gúrkiredi demokratiya aspanı…
(«Jańa ásirge»)
Respublika – latın tilinen rus tili arqalı kirip kelgen. «jámiyetshilik is», «mámleket, basqarıw forması» degendi ańlatadı. Joqarı mámleketshilik húkimet belgili múddetke saylanǵan basqarıw organlarına tiyisli boladı: usınday basqarıw formasına iye mámleket respublika dep ataladı.121
Biziń Nókis – besjıllıqlar perzenti,
Respublika maqtanıshı jas qala…
(«Kúnshıǵıs jolawshısına»)
Reglament – sózi francuz tilinen alınǵan (reglement? Regle - qaǵıyda). Bul sóz qaraqalpaq tiline rus tili arqalı kirip keldi. Reglament sózi tómendegishe mánilerge iye.
1) mámleket organlarınıń jumıslarınıń tártibin belgileytuǵın qaǵıydalar sisteması. (mısalı: Joqarı keńes reglamenti)
2)jıynalıs, konferenciyalar, ánjumanlardı alıp barıw tártibi.
3)xalıqaralıq kongress hám konferenciyalardıń ayrım aktleriniń atı. (mısalı: Venskiy reglament 1815 g.)
Asa sheshen de emes, Bazda keń sermep,
Reglamentin ózi sozıp ta alar… («Sekretar»)
Deputat – sózi latın tiliniń «deputatos» sózinen alınıp biziń tilimizge awdarǵanda «jiberilgen» degen maǵananı ańlatadı. Qaraqalpaq tiline bul sózdiń kirip keliwine rus tili sebepshi boldı. DeputatNızam shıǵarıwshı
121 Словарь иностранных слов. М.1989.стр 441.
yaki bolmasa qandayda bir juwapkerli organlarǵa saylanıp qoyılǵan shaxs.122Mısalı: Joqarı keńes deputatı.
Quwatlawǵa ótti kóp adam,
Soldat deputatlar sovetin.
(«Eki dúnya»)
Spiker – sózi inglis tiliniń «speaker» sózinen alınǵan. Biziń tilimizge awdaranda «orator» degen mánisti bildiredi. Tiykarınan parlamenttiń tómengi palata aǵzası mánisinde jumsaladı.123Bul lawazım házirgi kúnde biziń elimizde de bar.
Spiker – parlament baslıǵı bunda,
Bizdi qonaq etti dasturxan jayıp,
(«Alıs Malayziya keshelerinde»)
Prezident – rus tiline latın tili arqalı kirip kelgen «prezidents» «aldında otırıwshı» degen maǵananı bildiredi. 1. Basqarıwdıń respublikalıq formasına iye koplegen mámleketlerdegi mámleket basshısı. 2. ayrımjámiytshilik mekemelerdiń basshısı. 3. kompaniya hám koparaciyalardaǵı joqarı lawazımlı shaxs124 mánilerine iye.
Jurtbasımız prezident aytqanday,
Táǵdiri bir xalıqlarmız ázeli.
(«Ámiwdárya»)
Incident – latın tiliniń «incidens» sózinen alınıp waqıya, situaciya, qandayda bir jaǵday (waqıyalardıń anıqlaması kóbinese jaǵımsız jaǵdaylar) túsinbewshilik, soqlıǵısıw degen mánilerdi bildiredi.125Bul sóz kóbinese eki eldiń yamasa mámlekettiń bir birine qarama-qarsı háreketleri, soqlıǵısıwı mánilerinde jumsaladı. Bul sóz de bizge rus tili arqalı ózlesken.
Tasadan oq atıp bir birimizge,
122Кӛрсетилген шығарма,.стр 159.
123Словарь иностранных слов. Москва, 1989.стр 479.
124Кӛрсетилген шығарма стр-406.
125Кӛрсетилген шығарма.стр 206.
Incidentler bolıp turar arada…
(Sonetler)
Solay etip, shayır shıǵarmalarında qollanılǵan ózgerissiz tuwra awısıw jolı menen kirip kelgen russha atamalardıń kópshiligi biziń tilimizde sol qálpinde jumsaladı. Bunıń sebebi, birinshiden, bul sózlerdiń qaraqalpaq tilinde teń barabar sıńarı joq, ekinshiden, olar kópshilik tillerge tán, internacionallıq formaǵa hám mánige iye. Sonlıqtan bul sózler rus tilindegi túrinde ózgerissiz tuwrı qabıl etilgen.
Aralas qollanıw arqalı sózler awısqanda, onıń anaw yaki mınaw quram bólegi sol túrinde ya grammatikalıq baylanıstıń ıǵbalına sáykes qosımtalar qosılǵan halında qabıl etiledi.
Bunday jámiyetlik-siyasiy atamalardan shayır shıǵarmalarında kóplep ushırasadı.
…Hesh te artist emes, bári deputat,
Parlamenttiń aǵzaları bári de… …Spiker – parlament baslıǵı bunda, Bizdi qonaq etti dasturxan jayıp…
(«Alıs Malayziya keshelerinde»)
Ullı oktyabr tańı shashtı nurların,
Sonda ǵana iske astı ármanıń…
(«Qobız»)
Kalkalaw usılı. Tilimizde basqa tillerdegidey jámiyetlik-siyasiy leksikaǵatán sózler kalkalaw jolı menen bayıp kelmekte. Rus tili hám rus tili arqalı kirip kelgen internacionallıq sózlerdiń barlıǵı tuwrıdan tuwrı sózlik quramǵa kire bermey, kalkalaq usıl menen de ózlestiriledi. Kalkalaw usılı arqalı kóbirek mánilik kalka kózge taslanadı. Masalı: vıbor – saylaw;
Qoyımshıl at hazar bermes doynaqqa,
Saylawlarda tilin qosar bayraqqa…
(«Monokultura haqqında qosıq»)
Grajdan – puxara. Bul jerde tilimizde burınnan bar sóz kalkalaw arqalı jańa mánige kóshken.
Bádhasılǵa hámel pitse,
Puxarasın talar iytshe…
(«Xalıq sózleri»)
Jámiyetlik-siyasiy leksika sistemasında bul usıl arqalı qospa sózler de kalkalanadı. Mısalı: rus tilindegi perestroyka sózi «qayta qurıw» degen atama menen awmastırılǵan.
Háwij alıp qayta qurıw isleri,
Is penen sóz hújdan sınawı barar… («Sáwbetli aqsham»)
Solay etip, rus tili hám rus tili arqalı basqa tillerden atamalardı qabıl etiw jiyi qubılıs sıpatında tanılıp otır. Bunda sózlik qatlam resurslarınıń ekvivalentlik jaǵdayı arnawlı uǵımǵa teń keliwi tolıq esapqa alınadı.
Basqa tiller arqalı sóz ózlestiriw – millet leksikasınıń, sonıń ishinde qaraqalpaq tiliniń sózlik quramında internacionallıq sózler qatlamınıń bunnan bılay da bayıwına sebepshi boladı. Bul jaǵday há túrli millet tilleri menen túrkiy ádebiy tillerge de tiyisli. Solay eken, ol ol tillerde de rus tilinen sóz ózlestiriw jolları ulıwma alǵanda bir-birine jaqın keledi.
Joqarıda kórip ótkenimizdey, I.Yusupov shıǵarmalarında arab-parsı, iran tilleri menen bir qatarda rus tiline tán jámiyetlik-siyasiy leksikanı sheberlik penen paydalanǵan.
Juwmaq.
Kórkem ádebiyat tili-milliy tildiń bir bólegi, onıń ayrıqsha bir kórinisi, sonlıqtan onı milliy tilden bólek alıp qarawǵa bolmaydı. Kórkem shıǵarmanıń tilin, onıń ózine tán ózgesheliklerin hár tárepleme úyreniw úlken áhmiyetke iye.
1. Qálegen kórkem shıǵarmanıń tili – ulıwma xalıqlıq tildiń belgili bir dáwirdegi kórinisin, hal-jaǵdayın sáwlelendiredi. Sonlıqtan da, qanday da bir dáwirdegi tildi úyreniw ushın tilshi ilimpazlar sol dáwirde jazılǵan kórkem shıǵarmalardan materiallar aladı. Bul jaǵdayda kórkem shıǵarmanıń tili arqalı ondaǵı lingvistikalıq qubılıslar úyreniledi,túsindiriledi.
2. Kórkem shıǵarmanıń tili ádebiy tildiń tariyxın úyreniw ushın xızmet etedi, sebebi hár qıylı dáwirlerde jazılǵan kórkem shıǵarmalarda tildiń rawajlanıw tariyxındaǵı hár qıylı nızamlıqlar, ózgerisler sáwlelenedi, til tariyxı ushın áhmiyetli materiallar saqlanadı, belgili bir kategoriyalardıń rawajlanıwı kórinedi. Al ayrım talantlı jazıwshılar óz shıǵarmalarınıń tili menen ádebiy til normalarınıń qáliplesiwine hám rawajlanıwına úlken tásir etiwi múmkin, olar ádebiy tildiń rawajlanıwına úlken úles qosadı: Máselen Pushkin, Abay, Berdaq shıǵarmalarınıń tili.
3. Ádebiy shıǵarmanıń tiliniń kórkemligin úyrengende, onıń kórkemlik formalarınıń barlıq tárepleri emes, al tek kórkem obraz ushın jazıwshı tárepinen paydalanılǵan til quralları izertleniledi, yaǵnıyshıǵarmanıń jekke obrazlıq qurılısın jasawda jazıwshınıń til qurallarınan qalay paydalanǵanlıǵı anıqlanadı. Jazıwshı kórkem obraz jasaw ushın solarǵa sáykes til quralların (sózlerdi, sóz formaların, konstrukciyalardı) izleydi, olardı tańlap qollanadı, kókem shıǵarmanıń mazmunı,obrazları solar arqalı kórinedi. Sonlıqtan da, D.N. Shmelevtiń kórsetkenindey, kórkem shıǵarmada tek ǵana «ne aytılǵanı emes, al ol haqqında qalay aytılǵanı úlken áhmiyetke iye.»
Til – hár bir xalıqtıń biybaxa baylıǵı, ol ekonomikalıq, ilimiy – texnikalıq hám mádeniy progresske qaray ilgerlewdiń qúdiretli quralı. Sonlıqtan hár bir milletiń óz ǵana tiliniń jámiyet turmısındaǵı ornı artıp barıwǵa umtılıwshılıǵı nızımlı qubılıs. Qaraqalpaq milleti óziniń dúnyanıń kópshilik e llerine tanıs kórkem ádebiy miyraslarına iye. Mine usınday baylıǵımızdan utımlı paydalanıw ushın jámiyetliksiyasiy leksikanı tereń úyreniw oǵada úlken áhmiyetke iye. Qaraqalpaq tilinde jámiyetlik-siyasiy leksikanı lingvistikalıq baǵdarda úyreniw elege shekem óz sheshimin tolıq tapqan másele emes. Ásirese, olardıń etimologiyalıq baǵıtı bir qansha quramalı másele bolıwı menen birge, sheshimi qıyın orınlarǵa kóplep dus kelinedi.
Sonıń menen birge, máseleniń jáne bir aktuallıq tárepi, «ádebiy tilimizdiń rawajlanıw tariyxın úyreniwde xalıqtıń mádeniy turmısında ayrıqsha orın iyeleytuǵın kórkem sóz sheberiniń shıǵarmaların lingvistikalıq baǵdarda izertlew
úlken áhmiyetke iye» e kenliginde. Professor
A.I. Efimov kórkem sóz sheberleri tilin izertlewdiń zárúrligin kórsetip, olardı ulıwma xalıqlıq tildiń, tillik dóretiwshilik baǵdarda qayta isleytuǵınlabaratoriyaǵa salıstıradı. Ullı talant iyeleriniń shıǵarmalarında ádebiy tildiń barlıq qurılısı tolıq hám tásirli túrde sáwleleniwin tabadı, pikirdi kórkemlep bayanlawdıń ólshemlerin qáliplestiredi dep jazadı.
Kórkem shıǵarmanıń tili birinshi gezekte, ádebiy tilden óziniń funkciyası boyınsha ózgeshelenedi: 1) ádebiy til hám onıń stilleri, tiykarınan, kommunikativlik funkciya, yaǵnıy adamlardıń óz ara pikir alısıwı ushın xızmet etedi; 2) kórkem shıǵarmada tildiń estetikalıq funkciyası birinshi orında turadı.
Ádebiy shıǵarma belgili bir waqıyanı xabarlawı menen birge, óziniń obrazlı mazmunı menen oqıwshıǵa tásir etedi.
Jámiyetlik-siyasiy leksikaǵa tán hár bir xalıqtıń jáhán jámiyetliksiyasiy saxnasında tutqan tariyxıy ornın belgilew ushın áhmiyetli ilimiy faktler Bere aladı.
Qaraqalpaq xalqınıń tariyxıy ótmishin, turmısın sáwlelendiretuǵın kórkem shıǵarmalardı lingvistikalıq baǵdarda izertlew, birinshi náwbette olardaǵı jámiyetlik-siyasiy leksikanı lingvistika hám tariyx páni materialları tiykarında puxta úyreniwdi talap etiledi.
Kórkem sóz sheberi shıǵarmalarındaǵı jámiyetlik-siyasiy leksikanıń mániliktematikalıq klassifikaciyasında izertlew obekti materialları, izertlewnde bayanlaǵan dáwir yamasa shıǵarma waqıyalarında bayanlaǵan aymaqtıń jámiyetlik-siyasiy sisteması, mámleket basqarıwı, shıǵarma avtorınıń jeke stili, shıǵarmalardıń xarakteri sıyaqlılarǵa itibar qaratıw zárúr.
Jámiyetlik-siyasiy leksikaǵa tán ayrım sózlerdiń awıspalı mánisi, omonimii de bolıwı múmkinligin biz úyrenip atırǵan shayır shıǵarmalarınıń sózlik quramı kórsetip berdi.
Sonıń menen birge jámiyetlik-siyasiy leksika sistemasında ózlik qatlamǵa tán sózler muǵdarı avtordıń stili, shıǵarma jazılǵan yaki ondaǵı waqıyalar bayanlanıp atırǵan dáwir dúzimi sıyaqlı faktorlar menen baylanıslı ráwishte
ózgerip turadı. I.YUsupov shıǵarmalarında ózlik qatlamǵa tán jámiyetlik-siyasiy leksikanıń muǵdarı, qollanıw órisi ózgelik qatlamǵa salıstırǵanda kem emes ekenligin kóriwmúmkin.
Shıǵırmalarda analizlengen jámiyetlik-siyasiy leksikaǵa tán túrkiy qatlamǵa kiretuǵın sózlerdiń kópshiligi XV-XIX ásirlerde parsı hám tájik tillerinde tariyxıy hám kórkem shıǵarmalarda da ushıraydı. Bulardan tısqarıolardı bir birine salıstırıw túrkiy tilleri, ayrıqsha qaraqalpaq tiline, jámiyetlik-siyasiy leksika tarawına sezilerli tásir kórsetkenligin bildiredi. Tildegi ózlestirmeler xalıqlardıń óz ara jámiyetlik-siyasiy, mádeniy, ekonomikalıq baylanısları nátiyjesi sıpatında júzege keledi.
Túrkiy qatlamǵa ortaq sózlerdiń kópshiligi etimologiyalıq jaqtan áyyemgi túrkiy tiykarlardan dúzilgen. Túrkiy tillerdiń sóz jasalıw imkaniyatları jámiyetliksiyasiy leksika quramında túrkiy sózlerdiń
salmaǵın asırıwshı faktorlardıń biri bolǵan. SHıǵarmalarda iran tillene tánsózlerdiń ayrımları fonetikalıq variantlarda jumsalǵan. olardıń bazı birewleri qázirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde aktiv qollanıladı. Bul sózlerdiń kópshiligi sinxroniyalıq jaqtan túbir sóz esaplansa da, etimologiyalıq analiz olardıń birazlarınıń tariyxıy jasalma ekenin kórsetedi.
Bizde túbir sóz túrinde ushırasatuǵın arabshatatamalardıń etimologiyalıq analizine kóre, olardıń kópshiligi feyil sózlerden jasalǵan atlıqlar ekenligi anıqlandı.
Sonday aq, shayırdıń shıǵarmalarında ózgelik qatlam esaplanatuǵın rus tilinen hám rus tili arqalı basqa tillerden kirip kelgen sózlerdiń kópshiligi
ózgerissiz tuwra qollanıw arqalı kirip kelgen sózler ekenligi n kóriwge boladı. SHayır bunday jámiyetlik-siyasiy mazmunǵa iye sózlerden puxta paydalanǵan.
Shıǵarmalar leksikasında aralas qollanıw hám kalka usılı menen ózlesken russha ózlestirmeler de jiyi jumsalǵan.
Kórkem shıǵarma tiliniń izertleniwi til tariyxınıń rawajlanıwı, ondaǵı ózlik hám ózgelik qatlamınıń salmaǵın anıqlawǵa tillerdiń óz ara tásir etiw sferasın belgilewge, onı júzege shıǵarıwshı faktorlardı kórsetip beriwge járdem beredi.
Paydalanılǵan ádebiyatlar
1.Әбдиназимов Ш. Бердақ шығармаларының тили. Ташкент. 2006.
2.Бафоев Б. Навойи асари лексикаси. Тошкент 1983.
3.Бекбергенов А. Қарақалпақ тилиниң стилистикасы. Нӛкис, 1990.
4.Бекбергенов А. Кӛркем шығарма тилин үйрениўдиң айрым мәселелери.// «Әмиўдәрья», 2003, №5/6.
5.Бекбергенов А. Бекбергенов Қ. Кӛркем шығрмаларда функционал стильлердиң қолланылыўы.// «Әмиўдәрья», 1999, №1.
6.Бердимуратов Е. Кӛркем шығарманың тили айрықша илим сыпатында. //
«Әмиўдәрья», 2005, №3.
7.Бердимуратов Е. Ҳәзирги заман қарақалпақ тилиниң лексикологиясы. Нӛкис, 1968.
8.Бердимуратов Е. Әдебий тилдиң функционаллық стильлериниң раўажланыўы менен қарақалпақ лексикасының раўажланыўы. Нӛкис, 1973.
9.Бердимуратов Е. Қарақалпақ терминологиясы. Нӛкис, 1989.
10.Бердимуратов Е. Жийен жыраў шығармаларының тили ҳаққында.// «Әмиўдәрья», 1958, №4.
11.Бобоева С. Хамид Олимжон поэзиясининг лексик хусусиятлари. Тошкент,
1979.
12.Дадабоев Ҳ. Общественно-политическая и социально-экономическая терминология в тюркоязычных письменных памятниках XI – XIV вв. Ташкент, 1991.
13.Дадабоев Ҳ. Огаҳий тарийхий асарларидаги ижтимойий-сиесий терминлар тизими ҳусусида.// Ўзбек тилшунослигининг долзарб масалалари. Тошкент, 2009, 21-24-бетлер.
14.Ембергенов У. «Ақ дәрья » романының тили ҳаққында гейпара пикирлер.// «Әмиўдәрья», 1970,№3.
15.Есемуратова Р. Октябрь ҳәм қарақалпақ лексикасы. Нӛкис 1966.
Йўлдошев М. Чўлпон сўзининг сирлари. Тошкент, 2002.
16.Камалов Қ. Кӛркем шығарманың тили ҳаққында.// «Әмиўдәрья»,1989,№10.
17.Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сӛзлиги. Нӛкис. I том. 1982, II.1984, III.1988, IV.1992.
18.Мәмбетназарова Г. Ибрайым Юсуповтың қосықларындадӛренди атаўышлардың стильлик қолланыўы. Нӛкис 1994.
19.Нажимов А. «Айдана» повестиниң тил ӛзгешеликлери ҳаққында.// «Әмиўдәрья», 1970, №6.
20.Пирниязова А. И. Юсупов шығармаларында терминлердиң стильлик қолланыўы. // Қарақалпақ тил билиминиң гейпара мәселелери. Нӛкис, 1994. 21.Пирниязова А. Пути формирования и развития общественно-
политической лексики в современном каракалпакском литературном языке. АКД. Ташкент, 1986.
22. Пирниязова А. К вопросу о периодизации в развитии общественно-
политической лексики каракалпакского языка. // «Вестник» Каракалпакского филиала АН Узбекистана, 1984, №4.
23.Пирниязова А. Русско-интернациональные заимствования в составе общественно политической лексики каракалпакского языка. // «Вестник» Каракалпакского филиала АН Узбекистана,1985,№2.
24.Сайтов Д. Некоторые наблюдения над языком произведений Кунходжи. //
«Вестник» Каракалпакского филиала АН Узбекистана,1988,№1.
25.Сайидов Е. Фитрат бадий асарлари лексикаси. АКД. Тошкент 2001.
26.Садыкова Р. И. Юсупов шығармаларында контекстлик синонимлер. //
«Әмиўдәрья», 1999,№ 5-6.
27. Сыздыкова Р. Абай шығармаларының тили. Алмата, 1968.
Умарқулов Б. Ўзбек бадиий прозаси тилининг луғавий ҳусусиятлари. АДД. Тошкент, 1994.
28. Ўразбоев А. Огаҳийнинг «Риез уд давла» асарида ижтимойий-сиесий лексика. АКД. Тошкент. 2009.