MD hám PQJ / I.Yusupov shıǵarmalarında jámiyetlik-siyasiy leksikanıń qollanılıwı
.pdfizertlenip atırǵan shıǵarma ádebiy tildiń qaysı tariyxıy etapına tán ekenligi, izertlenip atırǵan shıǵarma avtorınıń jeke stili, izertlenip atırǵan shıǵarma xarakteri(tariyxıy, kórkem tariyxıy-kórkem, memuar, kórkemmemuar, diniy sıyaqlı) hám basqa da faktorlardı itibarǵa alıw shárt.
2.Bir túsiniktiń hár túrli mánisi bolǵan sózler arasındaǵı óz-ara máni qatnasına úlken itibar qaratıw lazım boladı.
3.Jámiyetlik-siyasiy leksikaǵa tán ayrım sózlerdiń awıspalı mánisi, omonimi de bolıwı múmkinligin shıǵarmalardıń sózlik quramı da kórsetip beredi.
II Bap. Shayır shıǵarmalarındaǵı jámiyetlik-siyasiy leksikanıńshıǵısı
boyınsha túrleri
Jámiyetlik-siyasiy leksikanıń shıǵısı boyınsha analizi qaraqalpaq tili leksikasınıń tariyxıy progressin úyreniwde, onıń rawajlanıw hám bayıw nızamlıqların ashıp beriwde járdem beredi.
Temanı izertlew barısında shıǵarmalarda qollanılǵan jámiyetliksiyasiy leksikaǵa tán sózlerdiń genetikalıq jaqtan jaqınlıǵın durıs belgilew ushın bir qansha problemalı máselelerge itibar qaratıw zárúr boladı. Solardanbiri ayrım birliklerdiń genetikalıq jaqınlıǵı leksikografiyalıq derekler hám tariyxıy leksikaǵa baylanıslı izertlewlerde hár túrli talıqlanıwında bolıp tabıladı. Jáne bir másele túrkiy hám monǵol tilleri ushın ulıwma tán bolǵan birliklerdi ayrım hallarda tilimiz leksikasında mongol elementleri sıpatında emes, al túrkiy qatlamǵa tiysli birlik sıpatında analizlewdi maqul kórdik. Tyurkologiyada bul másele ústinde kóplep izertlewler alıp barılǵan. Bul baǵdarda alıp barılǵın ilimiy izlenislerdi bir qatar analizlegen A.M. Sherbak juwmaqlarına tiykarlanıp,72 I.Yusupov shıǵarmalarında mongol tiline tán dep belgilew múmkin bolǵan sózler muǵdarı az ekenligin itibarǵa alǵan halda olardı «Túrkiy qatlamǵa tán jámiyetlik-siyasiy leksika» ishinde qaradıq.
Jámiyetlik-siyasiy leksika uzaq tariyxqa iye. Bizge málim bolǵanınday, dáslepki mámleketshilikke baylanıslı sózler áyyemgi «Avesto» kitabına baylanısadı. Tariyxıy processtiń belgilewi menen jámiyettiń bul sociallıq institutı jıllar dawamında boy tiklep, rawajlanıp barǵan. Bul process, sózsiz, tilde ásirese, onıń tariyxıy leksikasında óz kórinisin tabadı. Sol sebepli de jámiyetlik-siyasiy leksikada túrli tillerge tán bolǵan tiykarlardan dóregen sózler ushırasıwı tábiyiy hal. Sonı inabatqa alıp analiz etilip atırǵan materiallardaǵı Avesto hám Sogd elementlerine de óz ornında itibar qaratıwǵa háreket ettik.
72 Щербак А.М. Тюрко-монгольские языковые связи. Вопросы языкознания. 1986. №4. с.47-59.
Bizde bar bolǵan derekler I.Yusupov shıǵarmalarındaǵı jámiyetlik-siyasiy leksikanı belgili bir toparlarǵa bólip úyreniw imkaniyatın beredi.
I.Yusupov shıǵarmaları tili bay, sóziniń ótkirligi menen ajıralıpturadı. Shayır óz dóretiwshiliginde ózge til elementlerin sheberlik penen
paydalanǵan. Biz bulardı tómendegi bólimlerde kórip shıǵamız.
2.1. Ulıwma túrkiy tillerine ortaq jámiyetlik-siyasiy sózler
Jámiyetlik-siyasiy leksika sisitemasında ózlik qatlamǵa tiyisli sózler muǵdarı jazba ádebiyatta avtordıń stili, shıǵarma jazılǵan yamasa ondaǵı waqıyalar qálemge alınıp atırǵan dáwir mámleket dizimi sıyaqlı faktorlar menen baylanıslı ráwishte ózgerip turadı. I.Yusupov dóretiwshiliginde de ózlik qatlamǵa tán jámiyetlik-siyasiy leksikanıń muǵdarı, qollanıwı ózlestirme qatlamǵa salıstırǵanda kem emes ekenligin kóriwimizge boladı. Sebebi, shayır óz ana tilimizdiń leksikalıq baylıqlarınan sheberlik penen paydalanǵan.
Túrkiy tillerine tán sózlerdiń kópshilik bólegi tuwısqan tiller ushın ulıwmalıq yamasa teń qatlam ekenligi málim. Sonıń ushın bolsa kerek, tiykarǵı túrkiy qatlamǵa tán sózler ulıwma túrkiy leksika, ulıwma túrkiy qatlam túsinikleri astında analiz etiledi.73
Keyingi jıllarda túrkiy tilleri, sonıń ishinde ózbek tiliniń etimologiyalıq sózligin dúziwge úlken itibar qaratıldı.74 Sonday aq, sırt elli alımlar tárepnen alıp barılǵan izertlewler de ózlik qatlamǵa tán jámiyetlik-siyasiy leksika etimologiyasın anıqlawda áhmiyetli teoriyalıq tiykar bola aladı.75
73Бегматов. Э. Узбек тили тарийхий лексикологияси. Т.Фан. 1981.
74Рахматуллаев Ш. Миртожиев М. Кодиров М. Узбек тилининг қисқача этимологиялик луғоти. Т.1997. Рахматуллаев Ш . Узбек тилининг этимологиялик луғоти Т. 2000.
75Бугадов Л.З. Сравнительный словарь турецко-татарских наречий. Том-I. СПБ. 1869. Том-II. СПБ.1871. Радлов В.В. Опыт словаря тюркских наречий. I-IV. СПБ 1893,1911. Севротян Э.В. Этимологический словарь тюркских языков. Москва Наука.1989. Мусаев К.М. лексикология тюрксиких языков. Москва Наука.1989. Баскаков. Н.А. Тюркские элементы в «Слове о полку Игореве» М. Наука. 1985.
Biz tómende I.Yusupov shıǵarmalarında qollanılǵan túrkiy qatlamǵa tán bolǵan jámiyetlik-siyasiy leksikanıń etimologiyalıq túsinigin beriwge háreket qıldıq.
Shıǵarmalarda qollanılǵan túrkiy qatlamǵa tán sózler túrkiy tillerdiń kópshiliginde qollanılıwı yaki olardıń tariyxıy leksikada bar ekenligi menen xarakterlenedi. Usı orında aytıp ótiw lazım, joqarıda talqılanǵan jámiyetlik-siyasiy leksikaǵa tán túrkiy qatlamǵa kiretuǵın sózlerdiń kópshiligi XV-XIX ásirlerde jazılǵan parsı hám tájik tillerinde jazılǵan tariyxıy hám kórkem shıǵarmalarda ushıraydı. Demek, olardı Túrkistan hám Iran, Hindistanda dóregen túrkiy hám parsı tilindegi tariyxıy shıǵarmalar tili ushın ortaq leksika sıpatında analizlewge boladı. Bunnan tısqarı olardı bir-birine salıstırıw túrkiy tiller ásirese, ózbek hám qaraqalpaq tili hám parsı tiline jámiyetlik-siyasiy leksikada sezilerli tásir kórsetkenin sıpatlaydı. Aytıp ótiw kerek, tildegi ózlestirmeler xalıqlardıń óz-ara jámiyetlik-siyasiy, mádeniy, ekonomikalıq baylanısları nátiyjesi sıpatında júzege keledi. Parsı dereklerindegi túrkiy ózlestirmeler máselesine B. Axmedov hám R. Mukminova XV-XVIII ásirlerdegi tariyxıy shıǵarmalar E. Umarov parsı sózlikler mısalında itibar qaratqan.
Xan- mámleket basqarıwı xanlıq bolǵan mámleket baslıǵı, monarx:
…Aqsha dárya boyı gulistan bolıp, At shıǵardı kimsen Ayaz xan bolıp.
(«Ayaz qala»)
Sh.Raxmatullaev xan sóziniń etimologiyası haqqında maǵlıwmat berip, xan - kishirek mámlekettiń pútkilley húkimdarı, al xoqan iri mámlekettiń húkimdarı, ullı xan76 eknligin aytıp ótedi. I.Yusupov shıǵarmalarında qollanılǵan mánilerde de joqarıdaǵı ilimpazdıń bergen táriypin tastıyqlaydı. Bizge shekemgi ádebiyatlardıń kópshiliginde xan sóziniń túrkiy qatlamǵa tiyisli ekenligi belgilenip ótilgen bolsa da, ayrım tyurkologlar, sol qatarda N.A Baskakov bul sózdiń genetikası qıtay tiline
76 Рахматуллаев Ш . Узбек тилининг этимологиялик луғоти Т. 2000. 401-402 б.
baylanıslı eknin kórsetedi.77 Alım «Igor polki jangnaması»nda túrkiy sózler kitabında da G.Ramsted, M Fasmer, pikirlerin quwatlaǵan halda, áyyemgi túrkiyler, mongollar hám áyyemgi bulgarlarda «xan», «mámleket baslıǵı» mánisindegi bul sóz qıtaysha kuan-xan sóziniń fonetikalıq ózgeriske ushıraǵan forması ekenin aytadı.78 Sonday aq alım xunnlar, bulgar, xazarlar, hám basqa
áyyemgi túrkiy xalıqlarda «joqarı húkimdar» mánisinde hoqan sózi «Igor polki jangnaması»nda qaǵan, xakan formalarında jumsalǵanın hám bul tariyxtan qıtay tiline tán eki sóz – key (ullı) hám kuan (xan) birikpesinen dúzilgeni haqqında jazadı. A Nájib te bul sózdiń orxun-enisey, qádimgi uyǵır esteliklerinde «joqarı húkimdar» qagan qan, qaganlıq (xokanlıq) (qaǵanat) mánilerinde jumsalǵanlıǵın aytıp ótedi hám bul sóz genetikasın qıtay tiline baylanıstırıp, Pekinniń eski dereklerindegi atı xanbalıq ekenin kórsetedi.79 H. Nematov qaǵan\hoqan sózlerindegi fonetikalıq ózgeristi «túrkiy tiller ushın x sesi tán e mesligi sebepli
áyyemgi Iran hám basqa tillerden alınǵan sózler quramındaǵı x únsiz q menen almastırılǵan» dep túsindiredi, ka komponenti «úlken» mánisinde qıtay, xan sózin bolsa mongol tiline tán, dep kórsetedi.80
Atı atalǵan alımlar bul sóz rus tiline mongol basqınshılıǵına shekem túrkiy tiller arqalı ótkenin aytadı. Sonday-aq, Iran tanıwshılar da xan sózin túrkiy tiline tán leksika sıpatında kórsetedi. Hátte, ayırım Iran tanıwshılar ńoqan há xan sóziniń qıtay tiline tán ekenligin biykarlap, onıń túrkiy tiline tiyisli ekenligi haqqında pikirler bildirgen.
Beg – sózi shayır shıǵarmalarında belgili bir elat baslıǵı, lawazımlı kisi mánilerin bildirgen. ózbek tilshisi Sh. Rahmatullaevtıń pikirinshe, bul sóz dáslep
«úlken» «iri» sıyaqlı mánilerdi ańlatqan, keyin máni rawajlanıw
77Баскаков Н.А. Титулы и звания в социальной структуре бывшего Хивинского ханства. Советская тюркология. 1989.
78Баскаков Н.А. Тюркские элементы в «Слове о полку Игореве» М.Наука 1985.
79Наджиб Э. Тюркский язык Делийского султаната XIV века. Советская тюркология. 1982.№2.
80Неъматов Х. Узбек тили тарийхий фонетикаси. Т. 1992.
nátiyjesinde kelbetlikten atlıqqa aylanǵan.81 (Beg/bek sóziniń usı mánisi házirgi kúnde Xorezm oǵuz govorında saqlanıp qalǵan.)
…qulday islep , begdey kiyiner bolıń… («Kóriner bolıń»)
A.N.Baskakov bul sózdiń kelip shıǵıwın qıtaysha paik sózinebaylanıstıradı. Biraq bul máselede alımlar tárepinen bir toqtamǵa kelinbegen.Sebebi bul sóz barlıq túrkiy tiller sózlik fondında bar hám túrli fonetikalıq ózgerislerge ushıraǵan halda jumsaladı. Bazı bir izertlewlerde bul sózdiń shıǵısın Iran tiline baylanıstırıwǵa háreket qılǵan. Sol qatarda H Mazandariy bul sózdi axamoniyler tas jazıwlarında baga, Avestoda baǵa, sanskritte bhaga, rus tilinde bog, iran tiline tán tiykarǵa iye dep kórsetken. M. Mumin bolsa bek sózi túrkiy tillerine tán ekenligin aytadı. Qullası bek sózi iran tillerine tán ekenligin maqullawshı alımlar bul sóz táńri mánisinen házirgi túrkiy tillerdegi mánileri keńeygen, dep esaplaydı. Biraq, ideal qaraslardan aldın real túsinikler atamaları bolǵanlıǵına itibar qaratıw zárúr.Bunnan tısqarı, óz-ara tuwısqan bolmaǵan tillerde ayrım sózlerdiń forma hám mánileri bir birine sáykes kelip qalatuǵın jaǵdaylarda kóplep ushırasadı. Máselen, A Rustamov qádimgi túrkiy «uma» (ona) hám arabsha
«um» («ana» mánisinde) sózleri haqqında aytıp, usı pikirlerdi bildirgen.82 O. Gafurov Bekqulbek atı haqqında sóz etip, bektiń sogdsha bek – táńri qudaydan kelip shıqqanı haqıyqatqa jaqın deydi.83 Demek, bul orında adam atları quramındaǵı bektiń jáne de bir keńirek mánige iye ekenligi itibarǵa alınbaǵan. Haqıyqatında da, Bekqul, Bekbergen atları táńri sóziniń sinonimii emes, bálki jaratqannıń sıpatlarınan biriniń túrkiy bildiriliwi esaplanadı. Mine, usı táreplerin esapqa alıp, biz bek sóziniń genetikası (shegarası) túrkiy tillerge tán dep bilemiz.
Atalıq – sózi de I.Yusupov shıǵarmalarında jumsalǵan. Bul sóz túrkiy ata sózine –lıq qosımtasın qosıw arqalı jasalǵan. Bul sózge tiykar bolǵan
81Рахматуллаев Ш . Узбек тилининг этимологиялик луғоти Т. 2000.
82Рустамов А. Сўз ҳусусида сўз. Т.1987.
83Гафуров О. Асмам хусна еки табаррук исмлар.Т1998.
ata sózi házirgi túrkiy tillerdiń derlik bárshesin de qollanıladı. Usı kóz qarastan,
ázerbayjan, bashqur, qazaq, qaraqalpaq. Qırǵız, tatar, túrkmen, túrk, uyǵır, tillerindegi ata forması onıń áyyemgi túrkiy esteliklerindegi formasına sáykes keledi. ózbek tilinde ota, qaraqalpaq tilinde ata, chuvash ádebiy tilinde atte, chuvash tiliniń joqarı govorında ati, Altay, Tuva, xakas, tillerinde únli –aga.84
Shayır shıǵarmaları tilinde bul sózdiń ózine tán mánisi sonda, ol «urıw aqsaqalı», biylik etiwshi, mánisin ańlatadı.85 Bul ataq túrkmenlerde, tiykarınan, kátquda; qıpshaq urıwları (qaraqalpaq hám qazaqlar) nda atalıq dep júrgpzilgen. Bul sózlerge arab sózlik qatlamına tán umda sinonim sıpatında keledi.
Sol jaǵalıq – Xiywa xanında
Biy, atalıq biyligin súrgen…
(«Qaraqalapaq haqqında sóz»)
Jámiyetlik-siyasiy leksika hár bir tariyxıy etapta ózine tán máni ańlatıwın bildiriw maqsetinde aytıwı múmkin, keyishelli jámááttiń qaramalların birlestirgen
otar atalıq dep atalǵan.
I.Yusupov shıǵarmalarında ushırasatuǵın e lshi sóziniń «El» hám
«shi» morfemalarınan quralǵanı sinxron aspekte kórinip tursa da, onıń quramında
el sóziniń semantikasına itibar qaratıw zárúr. Ayrım dereklerdiń birinde elshi payǵambar hám rasul dep túsindiriledi.86 Bul orında «payǵambar», «rasul»
sózlerin de diplomatiyaǵa tán sóz sıpatında, hám diniy túsinikti bildiriwshi sóz
sıpatında túsiniw múmkin. Usı derektiń ózinde el- «tınıshlıq» mánisin ańlatatuǵınlıǵı kórsetip ótilgen.87 elshi sóziniń tiykarında usı máni bar ekenligi
sózsiz. «Attuhfa» miynetinde bul sózdiń el hám kún quramında «álem» mánisin beriw ańlatadı. S. Mutalibovtıń túsindiriwinshe «kún» sózin taslap, tek ǵana e l-quyashtıń
84Покровская А.А. Термины родства в тюркских языках. Москва 1987.
85Баскаков Н.А. Титулы и звания в социальной структуре бывшего Хивинского ханства. Советская тюркология. 1989.
86Аттуҳфатуз заияту филлуғатит түркия. Таржимон ва нашрга таеловчи С Мамбетуллибов Т.Фан.1987.59бет
87Кӛрсетилген мийнет 77-бет.
ózin ǵana qollaw hám álem mánisin ańlatadı.88 Bul sózdiń omonimi de bar bolıp «qol» mánisin ańlatadı.89
Badriddin Ibraxim tárepinen XIV ásirde Hindistanda tártip berilgen
«Fahrangi Zafargwe»da el walayat mánisinde de túsindiriledi. Bul sóz orxonEnisey e steligi hám áyyemgi uyǵır yadnamalarında «urıw birlespesi», «xalıq» mánilerin de ańlatadı. onıń kóplik forması elatdan aymaqlıq birlikti bildiretuǵın sóz payda bolǵan.90 Shayır shıǵarmalarında el sózi ayrım orınlarda xalıqtıń sinonimii sıpatında jumsalǵanın kóremiz. A.K.Borovkov «Tafsir» tilindegi el sóziniń mánileri hám házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde bar el, xalıq, úlke, mámleket, sháhár, qala mánilerinde jumsalǵanlıǵın kórsetedi.91 elshi sózi monǵol tilinde elchin formasına iye. Monǵolsha –chin bolsa túrkiy -chi elementine muwapıq qosımta.92 Al biziń házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde –shı –shi sóz jasawshı affiksi menen sáykes.
Sonday aq, I.Yusupov shıǵarmalarında gezlesetuǵın el, elat, sózleri ózbek tiliniń etimologiyalıq sózliginde tómendegishe táriyplenedi.
El – túrkiyshe sóz bolıp, belgili bir jurtta birge jasawshı xalıq, «jurt» mánisin bildiredi. Áyyemgi túrkiy tilinde de usınday máni ańlatqan bul atlıq tiykarınan i:l formasında aytılǵan. Sol dáwirlerde aq i: únlisiniń sozımlılıq belgisi joytılǵan.
Elat – bir urıw qáwimge tán kisiler: qáwimler birlespesi, bul sóz el atlıǵınan jámlew mánisin bildiretuǵın –at qosımtası menen payda bolǵan delinedi.93
Usı miynette jurt sóziniń kelip shıǵıw tariyxı tómendegishe kórsetilgen.
Jurt – xalıq jasap turǵan jay, úlke. Bul atlıq qádimgi túrkiy tilinde bir jerden ekinshi jerge háreketleniw mániisin ańlatıwshı yorı (jorı) feyiliniń ywrı (jurı) formasınan –t qosımtası menen jasalǵan. Qosımta qosılǵannan
88Кӛрсетилген мийнет 84-бет.
89Кӛрсетилген мийнет 105-бет
90Наджиб Э. Тюркский язык Делийского султаната XIV века. Советская тюркология. 1982.№2.стр-86.
91Боровков А.К. Лексика среднеазиатского тефсира XII-XIII вв. м.1963.стр-73.
92Щербак А.В. Тюркско-монгольские языковые связи. Вопросы языкознания.№4 1986.
93Рахматуллаев Ш . Узбек тилининг этимологиялик луғоти Т. 2000.
keyin ekinshi buwındaǵı dawıslı túsip qalıp, jurt (ywrt) formasına kelgen. Bul sóz tiykarınan kóshpeli qáwimlerge qaraslı jerler mánisin ańlatqan bolıp, halıq jasaytuǵın jay mánisi otırıqshı turmıs keshiriw baslanǵannan keyin payda bolǵan.94
Analizlengen materiallar I.Yusupov shıǵarmalarında jámiyetlik-siyasiy leksika quramında ózlestirilgen qatlamǵa tán sózler muǵdarı kópligineqaramastan
ózlik qatlamǵa kiretuǵın sózler salmaǵı jetekshi orında ekenligin kórsetedi.
2.2. Iran tiline tán jámiyetlik-siyasiy sózler
Qaraqalpaq tiliniń sózlik quramında iran tillerine tán sózler salmaqlı orın iyeleydi. Iran tilleri hám túrkiy tiller genetikası túrlishe bolsa da, turmıslıq zárúrlik, mádeniy-ádebiy hám sociallıq-ekonomikalıq baylanıslardıń terńlesiwi túrkiy tillerinde iran tillerine tán ózlestirmeler kólemin belgilewshi tiykarǵı faktor esaplanadı.95
I.Yusupov shıǵarmalarında qollanılǵan iran tillerinen ózlesken jámiyetliksiyasiy leksika kóbinese lawazım hám ataq atamaları arasında ushırasadı.
Etimologiyalıq izertlew shah, patsha sózleriniń kelip shıǵıwında óz ara baylanıstıń bar ekenligin kórsetedi. Shayır shıǵarmalarında shah sózi patsha, xan mánisinde jumsalǵan orınlarda ushıraydı. M.Muminniń pikirinshe, bul sóz iran tilleriniń qubla-batıs toparına tán. shathr (sháhár) sózi menen túbirles, haqıyqatında da shah hám sháhár sózlerinde logikalıq baylanıs seziledi. Házirgi iran tillerinde bul sóz bir-birine jaqın formalarda qollanıladı.
94Кӛрсетилген мийнет 118-бет.
95Усманов С. Ўзбек тилининг луғат составинда тожикча форсча сӛзлар. Т.1968.
Bul keltirilgen dáliyllewler I.Yusupov shıǵarmalarında gezlesetuǵın jámiyetlik-siyasiy leksikaǵa tán sháhár sóziniń de iran tillerine tán ekenligin kórsetedi.
Patsha – sóziniń quramında shah sózi bar ekenligi kórip tursa da sinxroniyalıq aspekte bul sóz túbir esaplanadı. «Ǵiyos ul luǵat» atlı sózlikte patsha (pod) pot-taxt hám shoh sózleriniń birigiwinen dúzilgen dep kórsetedi. «Burhoni qote»de bolsa bul sóz tómendegishe talıqlanadı: qádimgi parssha sóz, pod hám shoh tan dúzilgen. Pod (pot) sahib, pos (saqlaw) pasban, qorıqshı mánilerinde. Shah «hasıl», «sahib», «kuyew» hám óz qatarındaǵılardan ajıralıp turıwshı hám
úlkenirek hár bir nárse. Solay eken, bul sóz mánisi tómendegishe tórt sebep penen túsindiriledi: 1. ullı pasban, patsha Allah xalqınıń pasbanı. 2. hámiyshe kuyew. Sebebi múlkti (mámleketti) kelinge salıstırǵan. 3. patsha basqa adamlarǵa qaraǵanda hasıl hám sahib esaplanadı. 4. taxt iyesi. Bul barlıq mánilerden birlemshisi esaplanadı.96
Patsha sóziniń birinshi quram bólegi pat áyyemgi parsı tilinde pata(sponsor) patar, Avesto da patac, áyyemgi hindshe patar,ekenin esapqa alıp, onıń sózlik mánisin tómendegishe talıqlaw múmkin: 1. sháhár sponsor baslıǵı. Bunda mámleketti názerde tutamız. 2. sponsor, jolbasshı.
I.Yusupov shıǵarmalarında patsha sózi, pútkilley monarxiya formasındaǵı mámleket baslıǵı mánisinde qollanılǵan:
Bunnan bir neshe júz jılday burında,
Gerey patsha húkim súrdi Qırımda…
(«Eski fontan ertegi»)
Shayır shıǵarmalarında gezlesetuǵın Káyhısraw patsha ismi quramındaǵı xısraw sózi de iran tillerine tán sóz esaplanıp, patsha, shah, húkimdar mánilerin beretuǵın sóz bolıp tabıladı.
96 Уразбоев А. Огаҳийниң «Риѐз уд давла» асарида ижтимойий-сиѐсий лексика. Т.2009.АКД. 76-бет.