MD hám PQJ / I.Yusupov shıǵarmalarında jámiyetlik-siyasiy leksikanıń qollanılıwı

Túrkiy tillerinde, sonıń ishinde ózbek tili tariyxıy leksikasında el sóziniń jámiyetlik-siyasiy mánileri haqqında X.Dadabaev keń maǵlıwmat bergen.62

I. Yusupov shıǵarmalarında bul sózdiń aymaqlıq – territoriyalıq birlik sıpatındaǵı mánileri hár qıylı.

El sózi, respublika, wálayat mánilerinde jumsalǵan:

Suwsızlıq azabın shekken kim deseń,

Qaraqalpaq hám Xorezm elleri…

(«Ámiwdárya»)

Qala mánisinde: (Shımbay qalası názerde tutılǵan)

Tariyxında Qaraqalpaqtıń,

Belli elseń óziń seniń…

(«Tuwǵan jer»)

…Tórtkúl degen bir ájayıp el bolar, Jer jánneti qayda deseń sol bolar…

(«Kewilińniń kóshpeli kúni bolarman»)

Jáne de, xalıq, puxara mánisinde de jumsalǵan:

Xanalasım qazaq eli, sharıqlań,

Men Abaydı aǵa tutqan xalıqpan…

(«Men Abaydı yadǵa bilgen xalıqpan»)

Shayır dóretiwshiliginde aymaqlıq – territoriyalıq birlikti bildiretuǵın

«respublika» sózi kóplep ushırasadı.

Respublika sózi latın tiliniń «respublika» sózinen alınıp jámiyetshilik is, mámleket, basqarıw formaları degendi ańlatadı. Joqarı mámleketshilik húkimet belgili múddetke saylanǵan basqarıw organlarına tiyisli boladı: usınday basqarıw formasına iye mámleket respublika dep ataladı.63

Bul atama I. Yusupov qosıqlarında tómendegi mánilerde qollanǵan.

62Дадабаев Х. общественно-политическая и социально-экономическая терминология в тюркоязычных письменных памятниках XI-XIV вв. Ташкент, 1991, стр 14.

63Словарь иностранных слов. М., 1980.стр 441.

Xoja sózi tariyxımızdıń túrli dáwirlerinde hár qıylı mánilerdiańlatqan. Mısalı: samaniyler, seljukiylerde «wázir» keyin bolsa «bay sawdager»,

osmanlı túrklerde «ustaz» sufiyzmde «dárwishler jámáátiniń diniy rutbası - murshid» hám taǵı basqa.66

N.A. Baskakov bul sózdi «salıq tólewshi qatlamlar» qatarına keltiriwge onıń keyin bolsa «bay adam», «múlkdar» mánisin keń tarqalǵan.67 Bul jaǵday da jámiyetlik-siyasiy leksikada bir tariyxıy sharayat dógereginde de ózine tán

ózgerisler júz beriwi múmkinligin kórsetedi.

Sociallıq qatlamdı bildiretuǵın bay hám gedey sózleri de I.Yusupov tilinde ushırasadı.

Bay sózi qolında kóp mal – múlki bar, ústem klass wákili, feodal68 mánilerin ańlatadı.

Al gedey onıń kerisi, sociallıq qatlamnıń tómen dárejesin bildiredi:

…Mine kolxoz,

Gedeyge sóz,

Joǵal bay,

Kolxoz jaqqa jaqınlatpa nusqańdı!

(«Joldas muǵallim»)

Qul – bende jámiyettiń eriksiz aǵzası:

…Ádalatlıq planetası ármanım,

«Baysız, proletarsız, qulsız, xojasız»...

(«Jer planetası»)

1.5 Ekonomikalıq tarawǵa baylanıslı jámietlik siyasiy leksika.

66Гафуров О. Асма ул хусна еки табаррук исмлар II кисм. Тошкент 1989.

67Баскаков Н.А. Титулы и звания в социальной структуре бывшего Хивинского ханства// Советская тюркология -1989-ст.68

68Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сӛзлиги. I-том. Нӛкис, 1982, 167-бет

I. Yusupov shıǵarmalarında ekonomikalıq tarawǵa baylanıslı sózlerden menshik sózi jiyi paydalanǵan. Menshik sózi jeke múlk degen mánilerde jusalǵan:

Til tabıstı menshik penen el mápi,

Miynetińniń palın tatsań jaman ba?

(«Awıldaǵı kesh»)

Investiciya hám óndiris sózleri de sheberlik penen qosıq qatarlarına túsirilgen.

Investiciya- hár qıylı tarawdıǵı kárxanalarǵa payda óndiriw maqsetinde

óziniń mámleketinde yamasa shet el mámleketlerinde jeke jeke yamasa mámleket kapitalın uzaq múddetke salıw.

Shaqır investiciya degen apańdı,

Engiz óndiriske jańalıqlardı…

Sonıń menen birge keyingi dáwirlerde ekonomikalıq tarawda keń eń jayǵan isbilermen atamasın shayır dáwir kartinasın ashıp beriw maqsetinde ustalıq penen paydalanǵan.

Qara terge túsken qara miynetiń,

Eskirgen zamanı ótip barmaqta,

Isbilermen bolıp, giltin dáwlettiń, Tapqan eller alǵa ketip barmaqta…

(«Isbilermenlerge»)

Qatarlarda kórinip turǵanınday shayır isbilermen sózine kórkem obrazlıq máni júklep qandayda bir rawajlanǵan ellerge qarata qollanǵan. Al bazı bir shıǵarmalarında jeke shaxslarǵa qarata jumsalǵanlıǵınıń da guwası bolamız:

Isbilermen bolsań, baxtıń zor bolar,

Qulday islep begdey kiyiner bolsın…

(«Kóriner bolıń»)

Sonday-aq, bulardan tısqarı shayır dóretpelerinde mal-múlk sózi de jumsalǵan:

Kolxozǵa sen kirseńdaǵı, kirmeseń,

Bári bir tek mal-múlkińdi xatlaydı…

(«Joldas muǵallim»)

Menshikletiw sózi de gezlesedi:

Menshikletiw ushın mángige,

Gúres jolı – uzaq ángime…

(«Awıl jollarında»)

I. Yusupov shıǵarmalarında usı kishi toparǵa tán bajxana sózi ushırasadı.

Baj – sózdiń túbiri bolıp «Nawayı shıǵarmaları tiliniń túsindirme sózliginde» diyxanshılıq ónimlerinen alınatuǵın salıq túri sıpatında túsindiriledi.69 Biraq

ózgeshelik tárepi baj tek diyxanshılıq ónimleri emes, ulıwma, mal-múlkten

óndiriletuǵın salıq esaplanadı. Xiyawa xanlıǵında baj jıynawda juwapker bajban lawazımı bolǵan.70

Baj sózi qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózliginde bir mámlekettiń territoriyasınan ekinshi mámleket territoriyasına ótkizetuǵın tovar, zat, múlk sıyaqlı nárselerden aqshalay alınatuǵın mámleket salıǵı71 dep túsindiriledi. Demek baj sóziniń mánisi joqarıdaǵı túsiniklerge qaraǵanda biraz keńeygen. Bajxana sózi usı processler ámelge asırılatuǵın orın mánisin ańlatadı:

Jatırqap el-eldi, adam-adamdı,

Bajxanaǵa tolıp jol dárbentleri,

«Ótiw dáwiri» degen qatal zamandı, Biz órip atırmız birazdan beri…

(«Jańa ásirge»)

1.6 Siyasiy tarawǵa baylanıslı jámiyetlik-siyasiy leksika

69Алишер Навойи асарлари тилининг изоҳли луғоти. Том I. Тошкент Фан. 1983,б, 306.

70Баскаков Н.А. Титулы и звания в социальной структуре бывшего Хивинского ханства// Советская тюркология -1989.

71Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сӛзлиги. I-том. Нӛкис, 1982, 164-бет

I. Yusupov poeziyası milliy ózgesheligi menen ayırılıp turadı. Shayır óz zamanı menen teń qádem taslaǵanlıqtan onıń shıǵarmaları tilinde siyasatqa baylanıslı, jámiyette, siyasiy ómirde bolıp atırǵan qubılıslar,hár qıylı ózgerislerge baylanıslı leksika sheberlik penen paydalanılǵan.

Qaraqalpaq xalqınıń rawajlanıw tariyxı, turmısı, ómiri onıń leksikasında óz kórinisin tabadı. Usıǵan baylanıslı jámiyette bolıp atırǵan siyasiy ózgerislerge sáykes onıń atamalarınıń rawajlanıw dáwiri de bir neshe basqıshqa bólip

úyreniledi.

Shayır shıǵarmaları tilinde siyasiy processke baylanıslı keńes?húkimet, qayta qurıw, awdarıspaq, revolyuciya, ótiw dáwiri usaǵan atamalardıń jumsalǵanlıǵın kóremiz. Bular arqalı hár dáwirde bolǵan siyasiy waqıyalar shayır názerinen shette qalmaǵanlıǵın kóremiz.

Keńes húkimeti - ótken ásirde óz húkimin súrgen siyasatqa baylanıslı atama: Baydı sheklep keńes húkimeti,

Temir suwlıq jawdı tejedi… («Aktrisanıń ıǵbalı»)

Qayta qurıw – 1985-1990 jıllardaǵı siyasiy prcesske baylanıslı atama: Gúrkiredi demokratiya aspanı,

Qudiretli dawılı qayta qurıwdıń,

Ǵáremlik shatırın julıp tasladı…

«Ótiw dáwiri» - xalıq turmısınıń ótiw dáwiri dep atalǵanbasqıshına baylanıslı atama:

«Ótiw dáwiri» degen qatal zamandı, Biz ótip atırmız birazdan beri…

(«Jańa ásirge»)

Elimiz ǵárezsizlik alǵannan baslap qaraqalpaq tiliniń jámiyetlik-siyasiy leksikasında jańa dáwirge baylanıslı atamalar payda bola basladı.

Jámiyetlik-siyasiy leksika tiykarınan publicistikaǵa tán bolǵanı menen kórkem ádebiyatqa da dáwir nápesin beriw maqsetinde qollanıldı.

Shayır shıǵarmalarında siyasiy proceske baylanıslı jumsalǵan jáne bir atama

ǵárezsizlik sózi. Bul sóz biz jasap atırǵan usı dáwirdi sáwlelendiriw maqsetinde

qollanılǵan:

Lekin insaniyatta bir zor úmit bar, Dúnya jaqsılıqqa tayanıp atır, Óz ózin jańadan tanıp xalıqlar,

Ǵárezsizlik ushın oyanıp atır…

(«Jańa ásirge»)

Al jáne bir qosıq qatarlarında usı ǵárezsizlik sóziniń ózbek tilindegi

«mustaqillıq» variantın paydalanǵan.

O, suveren respublikam, Watanım,

Seni súyiw huqıqına iyemen,

Mustaqillıq – biyǵárezlik samalı,

Júzlerińdi jelpip turǵay mudamı…

(«Tók, tawındaǵı oylar»)

I. Yusupov shıǵarmaları tilinde siyasiy process penen baylanıslı

qurıltay sózi jumsalǵan.

Qurıltay sózi – mongol tiliniń (xurul, xural) sózinen alınǵan. Túrkiy

milletlerdiń ayrımlarında xalıq aǵzalarınıń organı, áhmiyetli mámleketlik

máselelerdi sheshiw ushın ámeldarlardıń jıynalısı, konferenciyası mánisin beredi.

Qurıltay túsinigi qollanıwǵa XII-XIII ásirlerde kirip keldi. Bul Shınǵısxannıń

mongol qáwimlerin birlesitiriwi menen baylanıslı boldı.

Qurıltay shaqırıp Tashkent, Nókiste,

Erteden ánjamın kórip egiske…

(«Dáwranǵa megzer»)

Reglament – sózi francuz tilinen alınǵan (reglement? Regle - qaǵıyda).

1) mámleket organlarınıń jumıslarınıń tártibin belgileytuǵın

qaǵıydalar sisteması. (mısalı: Joqarı keńes reglamenti)

2) jıynalıs, konferenciyalar, ánjumanlardı alıp barıw tártibi.

3) xalıqaralıq kongress hám konferenciyalardıń ayrım aktleriniń atı. (mısalı: Venskiy reglament 1815 g.)

Birdi mıńǵa úlgi etedi serlep,

Bazda iyni kelse qızıp ta alar,

Asa sheshen de emes,

Bazda keń sermep,

Reglamentin ózi sozıp ta alar… («Sekretar»)

Demokratiya - sózi áyemgi grek tilinen alınıp «xalıq húkimeti» degendi ańlatadı. Demokratiya siyasiy duzim bolıp onıń tiykarında process nátiyjesine qatnasıwshılardıń teń tásiri arqalı sheshimlerdiń jámiyetlik qabıl etiw metodı jatadı. Bunday metod hár bir jámiyetlik strukturalarda qollanıwı múmkin. Házirgi kúnde onıń eń áhmiyetli qosımtasımámleket bolıp tabıladı.

Samal kem kem pátke mine basladı,

Gúrkiredi demokratiya aspanı…

(«Jańa ásirge»)

Íńqılab sózi de siyasiy turmıs penen baylanıslı revolyuciya dáwirindegi sóz esaplanıp 30-jılları paydalanılǵan.

Íńqılab samalı jelpip júzińdi, Taza turmıslardıń samalı keldi…

(«Poezd emes, eldiń dáwleti keldi»)

Daǵdarıs bul da siyasiy processke baylanıslı sóz: Bálki bizdi daǵdarıstan ap shıǵıp,

Bálki tartarsań da awır jazadan…

Kórinip turǵanınday shayır shıǵarmalarındaǵı jámiyetlik-siyasiy leksikanıń sementikalıq toparları haqqında aytqanda, hár túrli sózlik qatlamǵa tán sózlerdiń bir-biri menen mánilik hám formalıq jaqtan baylanısları haqqında da toqtap ótiw lazım. Sebebi, shıǵarmalarda sáwlelengen waqıyanı tolıq túsinip jetiwde bul máselege itibar qaratıw úlken

áhmiyetke iye. I. Yusupov tilindegi jámiyetlik-siyasiy leksikanı óz dáwiri, waqıyanı bayanlanıp atırǵan mámleket yamasa mámleketler siyasiy sisteması, sonday aq, óziniń jeke stili sıyaqlılardı esapqa alǵan halda úyreniw hám ańlaw zárúr.

I. Yusupov jetik shayır hám sheber sóz ustası. ol óz shıǵarmalarında tariyxıy waqıyalardı bayanlap qoymastan, kórkem shıǵarma sıpatında qaraǵan. Usı mánide jazǵan shıǵarmalarınıń tásirsheńligin xalıq qálbine jaqınlıǵın asırıw maqsetinde ayırım sózlerdiń sırtqı forması, yaki shıǵarma teksti arasındaǵı poeziyalıq qatarlardıń kórkemligi kóz qarasınan mánilesleri, sırtqı forması jaǵınan birdey bolǵan sózlerdi de orınlı jumsay bilgenine guwa bolamız. Demek olardı analizlew hám izertlewde usınday halatlardı itibarǵa alıw lazım.

Birinshi gezekte, jámiyetlik-siyasiy leksikanı da forma hám máni qatnaslarına qarap dástúriy úsh túrge ajıratıw múkin:

Omonim, sinonim, antonim.

I. Yusupov shıǵarmalarındaǵı usı tarawǵa tán sózlerdi klassifikaciyalawda diaxron aspekte, yaǵnıy shayır tiliniń original imlası kóz qarasınan jantasıw kekrek. Bizińshe bunda M. Rustamiy L.V. Maloxovskiy klassifikaciyasına tiykarlanıp usınǵan usıldan paydalanǵan maqsetkemuwapıq.

Soǵan qarap shıǵarmalardıń sózlik fondına tán sózler mısalında omonimlerdi tómendegi túrlerge ajıratıw múmkin:

1. Sap omonim sózler. onıń qásiyeti sonda, bir neshe mánige iye bolǵan sózler forması jaǵınan da, aytılıw jaǵınan da hesh qanday parıqlanbaydı.

Jámiyetlik-siyasiy leksika quramındaǵı omonimiyaǵa mısal etip belgili bir qáwim, aymaq basshısı mazmunındaǵı biy sózi hám ńázirgi kúnde awıl aqsaqalı mánisindegi biy sózin keltiriw múmkin.

Kórinip turǵanınday, sózlik omonimler payda bolıwınıń faktorlarınan biri polisemantik sózler mánileri arasındaǵı «shınjırdıń» úziliwi bolıpesaplanadı.

Joqarıda analiz etilgen kátquda sózinde de usı halattı anıq kóremiz. Bazı bir qatarlarda shańaraq basshısı, eldiń abıraylı kisisi mánisinde kelse, al bazı qatarlarda patsha ámeldarı mánisinde jumsalǵan.

Jigitlik ótken soń ǵarrılıq murat,

Kátqudalıq sóziń elge wásiyat…

(«Aq altınlı eldiń aqsaqalları»)Úy tolı jurt – kátqudalar,

Sárkardalar órre turdı

(«Tumaris»)

Bul tiptegi sózlerdiń tiykarǵı qásiyeti sonda, olar tiykarınan, polisemiya tiykarınan payda boladı.

I. Yusupov shıǵarmaları tilinde sinonimiya qubılısın da kóplep ushıratamız. Mısalı, shıǵarmalardıń sózlik fondında monarx túsinigin bildiriwshi xan, shah, patsha, xısraw, sultan, hákim, ámir sıyaqlı sózler bar ekenligin kórdik. Bul sózler

óz ara mániles qásiyetke de iye. Sebebi, sinonim mánisi tap birdey emes,

«qosımsha máni» názikligi, emocional boyawı, qollanıwı sıyaqlı bir qatar qásiyetleri menen óz ara parıqlanatuǵın sózler esaplanadı.

Jámiyetlik-siyasiy leksika quramındaǵı antonimlerge bay gedey, xoja hám qul sózlerin mısal keltiriwimiz múmkin.

Ulıwma shayır shıǵarmalarındaǵı jámiyetlik-siyasiy leksikanıń tematikalıq toparlar boyınsha izertlew nátiyjesinde tómendegi juwmaqlardıshıǵarıw múmkin.

1. Shıǵarmalar tilindegi jámiyetlik-siyasiy leksikanı mániliksemantikalıq toparlarǵa ajırıtıw barısında izertlew obekti materialları, izertlew obektinde bayanlanǵan dáwir yaki shıǵarma waqıyalarındaǵı bayan etilgen aymaqtıń jámiyetlik-siyasiy formaciyası, mámleket basqarıw dizimi,