MD hám PQJ / I.Yusupov shıǵarmalarında jámiyetlik-siyasiy leksikanıń qollanılıwı
.pdf
Mektep molla ólgen eken jaqında,Bir kúni ǵarrılar biziń aǵamdı,
Imam tayınladı meshit qawımǵa…
(«Watan topıraǵı»)
Mudir - ıqtıyarı menen shayx,pir, murshidke qol bergen kisi. Tarixatqa kiriw tayarlıǵın kórip atırǵan kisi mudir dep atalǵan.46
Sufı – ataqlı Jóneyd Baǵdadiydiń táriyplewine góre, «isi tek quday menen bolǵan,jaratılıstıń bar ekenligin tán alıwshı kisiler sufı delinedi47» Biraq I.Yusupov shıǵarmalarında bul sóz táriyp etilgen mazmunda emes, iyshanǵa qol beriwshi kisi sıpatında degen mazmunda jumsalǵan. Meshitte azan aytıwshı (muazzin) nıń da sufı dep ataladı.
Sırt jaǵında sufı alıp qollaydı,
Payapıldan piri suwǵa qulaydı,
«Nálet bolsın, bezdim sendey naysaptan, Dep mantıǵıp iyshan súzdi ılaydı.»
(«Ómirbek hám iyshan»)
N.A.Baskakov muazzin sózin de diniy ataq hám lawazımlar qatarında kórsetip ótken. I. Yusupov shıǵarmalarında bul sóz ushıramasa da, bul jóninde N.A. Baskakovtıń pikiri tiykarlı ekenligin aytıp ótiw lazım.
G) Áskeriy lawazım hám ataq atamaları.
I. Yusupov shıǵarmalarında áskeriy lawazım ataqtı bildiriwshi sózler onsha kóp emes, siyrek gezlesedi.
Oficer – sózi nemis tiliniń «offizier» sózinen alınıp biziń búgingi tilimizge orıs tili arqalı kirip kelgen sóz esaplanadı. Qurallı kushler quramındaǵı komandalıq hám basqarıwshılar quramındaǵı adam bolıp, bul adam miliciya hám policiya quramında da bolıwı múmkin.48
Gornizonda baslandı topalań,
46Ислам. Энцикопедический словарь. М.Главная редакция восточной литературы. 1991-ст 170.
47Шайх Нажмаддин Кубро, Тассыввуфий ҳает.таржимон ва нашрга таерловчилар:
48Словарь иностранных слов. М.1989.стр 362
Oficerler qalǵanday jetim,
Quwatlawǵa ótti kóp adam,
Soldat deputatlar sovetin…
(«Eki dúnya»)
Soldat sózi nemis tiliniń «soldat» sózinen alınǵan, italiyan tilinde
«soldale» formasında ushırasadı. Biziń tilimizge rus tili arqalı kelip kirgen. Soldat sózi «jallaw» degen mánisti bildiredi. Bul atama tar mánide áskeriy xızmetshilerdiń sap quramınıń kategoriyası, al keń mánide ásker, áskeriy adam, veteran, bir iske ózin baǵıshlaǵan adam degen maǵanalardı bildiredi.49
Soldat bolıp jawǵa shaptıń,
Shayır bolıp elge jaqtıń,
Kásibińnen kamal taptıń,
Danq – abıray alıp kettiń…
(«Qulpı tastaǵı jazıwlar»)
Láshker – bul sóz biziń búgingi tilimizde gónergen sóz e saplanadı.el qorǵawshı, ásker, nóker degen mánilerdi ańlatadı.
Kim bilsin bir gezde usı jerlerde, |
|
|
|
Gunnlardıń láshkeri wayran qılǵandı… |
|
|
|
|
(«Ossuarlar») |
|
|
Láshkerbası |
– komandir, láshkerlerdiń |
basshısı, |
sárkárdası, |
baslawshısı mánilerin bildiredi.
Qalanı jaw qamal etti bir waqta, El basına tústi taǵı dártli kún,
Láshkerbası bir márt eken biraq ta, (Jaw da bolsa aytpay bolmas mártligin.)
49 Словарь иностранных слов. М.,1989, стр 473.
(«Ayaz qala»)
Ataman – bul sózdiń etimologiyasına názer awdaratuǵın bolsaq, rus tiline túrkiy tiller arqalı ózlesken sóz esaplanadı. «Úlkeni, úlken ata, basshı» degen mánilerdi ańlatadı.50 Kazak ellerinde áskerlerdiń basshısı, jetekshisi, atamanı lawazımın bildiredi.
Al biziń qaraqalpaq tilinde bul sózdiń mánisi biraz awısıp, basshı, óz basına ketken, ózinshe is baslawshı, tártipsizlik etiwshi, gruppanıń basshısı 51 sıyaqlı mánilerde túsindiriledi.
Ataman Filchev zayr kazaklardıń,
Kulakların atqa mindirdi,
Shımbayǵa barǵan húkimet aǵzaların,
Jawızlarsha qıynap óltirdi…
(«Eki dúnya»)
Sárkarda – qumandan, sarkarda, láshker bası mánisinde jumsalǵan:
Úy tolı jurt kátqudalar,
Sárkardalar órre turdı, (Bul dástúrdi biler olar) Hámmesi sırtqa juwırdı…
(«Tumaris»)
Jasawıl urıs jaǵdayında tańlap alınǵan ásker sıpatında qatnassa, tınıshlıq húkim súrgen dáwirde jap-salmalardı tazalaw, sırtqı diywallardı qayta tiklew sıyaqlı islerge qaratıw, adamlardı basqarıw wazıypasın atqarǵan.sonıń ushın da Xorezmde házirge shekem jańa lawazımlı kisi, qanday da bir ózgeris qılǵanı mánisinde «taza jasawıl kóz shıǵarar» degen maqalı bar. Ayrım dereklerde saqshılar baslıǵı, intizam saqlawshı sıyaqlı mánileri túsindirilgen.52 Al tómendegi qatarda jasawıl sózi, urıs
50Краткий этимологический словарь русского языка. Н.М.Шанский, В.В.Иванов,Т.В.Шанская, Москва, 1975, стр-30.
51Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сӛзлиги. I-том. Нӛкис, 1982, 113-бет.
52Дадабоев Х. Тарийхий харбий терминлар луғати. Ташкент 2003.Б 19в
jaǵdayındaǵı ápiwayı ásker mánisinde e mes, xannıń xızmetkerleri,pármanın iske asırıwshılar mánisinde jumsalǵan.
Jasawıl shaptı túrkmen jerine,
Tawıp alıp keldi yawmıt kelinin,
Biraq qorqpay xannıń shekken deminen,
Ayttı hayal bar jaǵdayın eliniń…
(«Gilemshi hayal haqqında haqıyqatlıq»)
Jasawılbası - áskerlerdiń úlken bir toparı baslıǵı53 mánilerin ańlatadı.
Nóker – nóker sózi, ásker, soldat mánilerin ańlatıp,usı sózler menen sinonimles bolıp keledi. Bul atama I. YUsupovtıń bunnan 2,5mıń jıl aldın tariyxta jasap ótken kóshpeli qáwimler esaplanǵan massagetler haqqındaǵı poemasında ushıraydı.
«Ózim arqalap ketemen»
Dep qulaqsız nóker birden,
Tumariske qullıq etti…
(«Tumaris»)
Ásker – shayır shıǵarmalarında kóplep ushırasadı. Bul atama –armiya, el qorǵawshı, nóker, láshker mánilerin ańlatadı.54
Ásker barar jer qayısqan kúsh penen, Dálbedewler suwlıq shaynar arqırap…
(«Gilemshi hayal haqqında haqıyqatlıq»)
1.2 Diplomatiyaǵa tán jámiyetlik-siyasiy leksika.
I.Yusupovtıń qaysı bir dóretpesin oqıp qarasaq ta, onıń sózmánilerinen
júdá sheber ónimli paydalanǵanlıǵın guwası bolamız.
53Баскаков Н.А. Титулы и звания в социальной структуре бывшего Хивинского ханства// Советская тюркология -1989-ст.67
54Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сӛзлиги. I-том. Н, 1982, 150-бет.
Jámiyetlik-siyasiy leksikanıń tematikalıq bir toparı bolǵan diplomatiyaǵa tán elementlerde shayır shıǵarmalarında óz sáwleleniwin tapqan. olardan biri - elshi sózi.
Elshi sózi mámleketler arasında diplomatiyalıq baylanıslardı alıpbarıwshı adam mánisin ańlatadı.
Biraq shayır bul sózge kórkem obrazlı máni júklep, shayırdı qustıelshi sıpatında táriyplegen:
Shayır degen óz xalqınıń elshisi,
Shad ómirden mol berilgen enshisi…
(«Abaz shayırǵa Ukrainadan kelgen xat»)
Bul qatardan kórip turǵanımızday e lshi sózi óziniń tiykarǵımánisinen onsha alıslamaǵan.
Xind elshisi ala shapan ópepek, Álhábbiz, saq júrip bul kúnge jetken…
(«Búlbil uyası»)
Al joqarıda keltirilgen mısalda bolsa elshi sózi tiykarǵı mánisinen biraz bolsa da alıslap, kórkemlew quralı sıpatında paydalanıp, obrazlıqmánige iye bolıp otır. Bunnan kórinip turıptı shayır jámiyetlik-siyasiy leksikaǵa tán sózlerdiń mánilerin ózinshe jasandırıp ustalıq penen paydalana bilgen.
Sonday-aq, ayrım tariyxıy shıǵarmalarda diplomatiyaǵa tán elshi sóziniń mánisi sıpatında «rasul» sóziniń de qollanǵanlıǵın kóremiz. Atapaytqanda, ogohiy arabsha rasul sózin elshi mánisinde de qollanǵan.55
Sonıń menen birge sóz múlki sultanı Alisher Nawayı dóretiwshiliginde de
«rasul» sózi diplomatiyaǵa tán atama sıpatında jumsalǵan.56
I. Yusupov shıǵarmasında elshi sózi eki eldiń dilomatiyalıqbaylanısların alıp barıwshı adam sıpatında jumsalǵan qatarlardı da ushıratıwımızǵa boladı:
55А. Уразбоев. Оғаҳийнинг «Риез-уд-давла» асарида ижтимойий сиесий лексика. АКД. Тошкент 2009.Б.49
56А. Навойи. Мукаммал асарлар тўплами. 20 томлик. XII том. Т. 1996.
Hayal patsha esler bárin,
Háyyar shanıń shaytanların,
Kayxısrawdıń elshilerin,
«bolmaydı» dep qaytarǵanın… («Tumaris»)
Incident – sózi russ tiline latın tiliniń «incidens» sózinen alınıp waqıya, qandayda bir jaǵday (waqıyalardıń anıqlaması kóbinese jaǵımsız jaǵdaylar) túsinbewshilik, soqlıǵısıw degen mánilerdi bildiredi.57 Bul sóz kóbinese eki eldiń yamasa mámlekettiń bir birine qarama-qarsı háreketleri, soqlıǵısıwı mánilerinde jumsaladı. I. YUsupov ta óz shıǵarmalarında incident sózin joqarıdaǵı mánilerden alıslamaǵan halda qollanǵan:
Tasadan oq atıp bir birimizge,
Incidentler bolıp turar arada…
(Sonetler)
Shayır shıǵarmalarında usı kishi toparǵa tán bolǵan shegara sózi de qollanılǵan.
Sonday-aq, diplomatiyaǵa tán jámiyetlik-siyasiy leksikanıń bir túri, qısqarǵan qospa sózler de I. Yusupov shıǵarmalarında jeke siyrek ushırasadı. Mısalı:
Siz kótergen ǵárezsizlik bayraǵı,
Jelbirer BMSH astanasında…
(«Prezident»)
Jáne aytıp ótiw tiyis, bul qısqarǵan qospa atamanıń rus tilindegivariantın da shayır óz shıǵarmalarında sheber paydalana bilgen:
Lektor bol dese, tınbay lekciya oqıp,
OONda medekspert bolıp jursen…
(«Jigittiń jetpis kóklemi»)
1.3 Aymaqlıq – territoriyalıq bóliniw menen baylanıslı jámiyetlik siyasiy leksika.
57 Словарь иностранных слов. М.1989.стр 206.
Lingvistikada XI –XIV ásirlerge tiyisli jazba estelikler tilindegi aymaqlıq
– territoriyalıq bóliniwdi ańlatatuǵın jámiyetlik siyasiy sózler arnawlı túrde izertlew obektine aylanǵan.58 Sonday-aq, ózbek til biliminde de bul tarawda
A. Urazbaev óziniń ogohiydiń «Riez-ud-davla» shıǵarmasında jámiyetliksiyasiy leksika atlı kandadatlıq dissertaciyasında sol shıǵarma tilindegi qollanılǵan aymaqlıq bóliniw menen baylanıslı bolǵan jámiyetliksiyasiy sózlerge keńnen analiz jasaǵan.59
I. Yusupov shıǵarmalarında bul kishi toparǵa tiyisli bolǵan sózler kópshilikti quraydı. Mámleket – mámleket.
Teńge shashqan menen Aydos qalası,
Ayırsha, terbenbes teńiz jaǵası,
Bir mámleket jayǵasqanday arası,
Bgin Qaraózektiń bálent qolları…
(«Aq altınlı eldiń aq saqalları»)
Bul qatarlarda mámleket sózi óz aldına bir úlken el sıpatında qollanılǵan. Usı sóz ayrım qosıqlarında xalıq, jurt, húkimet mánilerinde de jumsalǵanın
kóremiz:
Mámleketim, húkimetim, bári de ,
Quwatlaydı meniń danqlı ismimdi.
(«Men paxtakesh xalıqpan»)
Shayır shıǵarmalarınan orın alǵan tómenlegi qatarlarda Watan sózi de ulıwma qollanılıwdaǵı mánisi hám territoriyalıq birlik ańlatıwshı jámiyetliksiyasiy sóz sıpatında jumsalǵan:
Danqlı Shiraz – shayırlardıń watanı, Amir Temir jawlap aldı da onı, Shaǵal máslik qurdı da sarayda…
58Дадабаев Х. наименование единиц административно территориального деления в старотюркских памятниках XI-XIV вв. Адабий мерос.№53.стр.36-43.
59А. Уразбоев. Оғаҳийнинг «Риез-уд-давла» асарида ижтимойий сиесий лексика. АКД. Тошкент 2009.Б.51-
(«Patsha hám shayır»)
Shıǵarmadaǵı qatarlar mazmunında shayır watan sıpatında Shiraz qalasın názerde tutqanlıǵın ańlawǵa boladı.
Sonday-aq, ayırım qosıqlarında watan sózi el, jurt mánisinde qollanılǵanlıǵın da kóremiz:
Tuwıp ósken elin súye almadı ol,Onı jek kóriwden uyalmadı ol, Kóship barǵan eli bunı jatırqap,
Hesh jerdi «Watanım» dey almadı ol… (Tórtlikler)
Mámleket, mánisin ańlatıwshı sózlerdiń jáne biri elat sózi esaplanadı. Házirgi kúnde arab hám parsı tillerinde60 shtat (bul sózdiń inglizshesi state
«Mámleket» mánisin beredi) mazmunın beretuǵın bul sóz I Yusupov hám basqa
ózbek hám qaraqalpaq sóz sheberleri tillerinde mámleket mánilerin ańlatqan. Ogahiy shıǵarmaları tilinde bul sózdiń aelat,
«Nawayı shıǵarması tiliniń túsindirme sózliginde» bolsa ielat formaları bar ekenligi kórsetip ótilgen.61
I. Yusupov shıǵarmaları tilinde de bul sóz mámleket, respublika, el mánilerinde jumsalǵan:
Munarlanıp baxıt daraǵınday, Artıp ıǵbal danq inabatı, Jatar gúllep jaslıq bulaǵınday Qaraqalpaqstan elatı…
(«Meniń avtonomiyam»)
Sonday-aq, shayır shıǵarmalarında elat sózi watan, el mánilerinde de jumsalǵan:
Xosh elatım, xosh doslarım janajan,
60Персидско-русский словаоь. Том I. Москва. Русский язык. 1983. стр-147.
61Алишер Навойи асарлари тилининг изоҳли луғоти. Том I. Тошкент Фан. 1983,б,45
Xosh bol endi aq sút bergen anajan…
(«Joldas muǵallim»)
Sóz sheberi óz dóretiwshiliginde ulıs sózin wálayat, ayrım orınlarda qáwim, millet sózleriniń sinonimi sıpatanda da paydalanǵan. Sonday-aq, el mánisinde de jumsalǵan.
Bir elde kóp tilli ulıslar jasar,
Bári bir anadan tuwılǵan yanlı…
(Sonetler) Shaǵlayıq ulıstıń ullı kúninde, Qızsın doslıq toyı Ámiw boyında!
(«Qırq báhár»)
Sonday-aq, ayrım shıǵarmalarında bul sóz xalıq, puxara mánisinde de jumsalǵanlıǵın kóriwge boladı:
Ult ayırǵash bolsań ulıs jaqtırmasIs túskende xızmetińe taq turmas…
(Tórtlikler)
Jurt sózi bolsa mámleket mánisin beriw túrkiy tillerdiń kópshiliginetán. Biz bunı shayır I. Yusupov shıǵarmaları tilinde de ushıratamız:
Ata jurtı Túrkistandı qalmaqlar,
Shapqanında essiz batır quladı…
(«Hár kitabıń bir qızıqlı shejire»)
Xorezm yadnamalarında bul sóz jurt: xalıq jasaytuǵın jer, watan mánilerinde kórsetilgen. Bul mániler I. Yusupov shıǵarmaları leksikasına da tán:
Ata jurtım Túrkistanda,
Danqlı sháhárlerdiń biriseń…
(«Sahra gúli»)
Jurt sózi xalıq, puxara mánilerinde de qollanılǵan orınlar bar:
Jurtqa tansıq emes bul kúnde baqsı,
Dúnya quwıw boldı kewildiń naqshı…
(«Xoshadás»)
Sóz sheberiniń bazı bir dóretpelerinde jurt sózi aymaqqa tán
«jámiyetlik-siyasiy» leksikasınıń biri qala, sháhár sózleri menen sinonimsıpatında jumsalǵan:
Dep patsha bas shayqap, kúldi murtınan Hám ol keter waqta Shiraz júrtınan, Qala hákimine tapsırdı nıqlap:
«Shayırǵa ǵamxorlıq isleń jaqsılap»…
(«Patsha hám shayır»)
Sháhár – sózi de qala mánisinde qollanılǵan. XIX ásirde sháhárler átirapı sırtqı diywallar menen oralǵanı ushın qala hám sháhár sóziniń qollanılıwında derlik parq bolmaǵan. I. Yusupov shıǵarmalarında sháhár sózi qala mánisinde qollanılǵan:
Úlken sháhár arqasında, Qalıń terek arasında, Elespesiz bir awıl bar, Kegeyliniń jaǵasında…
(«Awıl, Awıl!»)
Sonıń menen birge shıǵarmalarda gezlesetuǵın qala sózi de usı tiptegi sózlerden esaplanadı:
Qalanı jaw qamal etti bir waqta,
El basına tústi taǵı dártli kún…
(«Ayaz qala»)
Awıl sózi I. Yusupov shıǵarmalarında territoriyalıq birlik mánisinde kóplep ushırasadı:
Kóp awıllar qublamızda,
Gózzal jáne ǵurǵın keler,
Qalalardan qashıp barıp,
Ol jerlerde turǵın keler…
(«Awıl, Awıl!»)