MD hám PQJ / I.Yusupov shıǵarmalarında jámiyetlik-siyasiy leksikanıń qollanılıwı

Problemanıń izertleniw dárejesi. I. Yusupov shıǵarmalarındaǵı jámiyetliksiyasiy leksika qaraqalpaq til biliminde arnawlı izertlew obekti bolǵan emes. Qaraqalpaq til biliminde I. YUsupov shıǵarmalarınıń izertleniwine tiyisli jumıslar az sanda. Bular G. Mambetnazarova,16 A. Pirniyazova,17 R. Sadıkova,18 B. YUsupovalardıń19 miynetlerinde gúzetildi.

Sonıń menen birge, jámiyetlik-siyasiy leksika boyınsha arnawlı jumıs alıp barǵan ilimpaz A. Pirniyazovanıń kandadatlıq dissertaciyası20 hám ilimiy maqalaları jarıq kórdi. Biraq bul dissertaciya jumısı 1986-jılı jaqlanǵan hám sol dáwirge shekemgi jámiyetlik-siyasiy túsinik atamaların ǵana óz ishine qamtıǵan.

Izertlew maqseti hám wazıypaları. Jumıstıń aldına qoyılǵan tiykarǵı maqseti I. Yusupovtıń shıǵarmalarında qollanılǵan jámiyetliksiyasiy leksikanı lingvistikalıq baǵdarda analizlew hám olardı ulıwmalastırıwdan ibarat. Wazıypaları:

-shayır shıǵarmalarındaǵı jámiyetlik-siyasiy leksikanı tematikalıqprincipke tiykarlanıp toparlarǵa bóliw hám bul toparlarǵa kiretuǵın sózlerdi klassifikaciyalaw;

-jámiyetlik-siyasiy leksikanı sózlik qatlamlarǵa ajıratıw, olardı qaraqalpaq tiliniń tariyxıy leksikasınıń ulıwma sisteması menen salıstırıw;

-jámiyetlik-siyasiy leksikaǵa tán sózlerdiń óz-ara tuwısqan bolmaǵan, biraq jaqın mádeniy, siyasiy, geografiyalıq, diniy baylanısqa iye bolǵan xalıqlar tillerinde bir-birine ózlesiw hám sińiw sebepleri, lingvistik hám ekstralingvistlik faktorlardı anıqlaw;

-jámiyetlik-siyasiy leksikaǵa tán sózlerdiń qurılısın analizlew. Bunda olar tariyxta jaqın bolǵan tillerdegi ózine tán jasalıw qásiyetlerin itibarǵa alıw;

16Мабетназарова Г. И. Юсупов қосықларында дӛренди атаўышлардың стиллик қолланыўы. Нӛкис,1994.

17Пирниязова А. И. Юсупов шығармаларында терминлердиң стиллик қолланыў ӛзгешеликлери. -

Қарақалпақ тил билиминиң гейпара мәселелери. Нӛкис, 1994.

18Садыкова Р. И. Юсупов шығармаларында контекстлик синонимлер. Әмиўдәрья, 1999, №5-6.

19Юсупова Б. И. Юсупов қосықларында синоним келбетликлердиң стиллик қолланылыўы. -Қарақалпақ тил билиминиң гейпара мәселелери. Нӛкис 1994.

20Пирниязова А. Пути формирования и развития общественно-политической лексики в современном каракалпакском литературном языке. АКД. Ташкент.1986.

- jámiyetlik-siyasiy leksikanıń házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde tildiń túrli mánilik qubılıslarǵa (máni tarayıwı, máni keńeyiwi, awısıwı h t b.) ushırawı, olarda júz beretuǵın fonetikalıq ózgerislerge itibar qaratıw.

Izertlew obekti hám predmeti. Jumıstıń izertlew obekti sıpatında I. Yusupovtıń usı kúnge shekemgi jarıq kórgen barlıq miynetleri tańlandı.

Izertlew metodları. Izertlew barısında quramalı máselelerge bildirilgen pikirlerde jetekshi tyurkologlar, ózbek hám qaraqalpaq lingvistleri hám de shet elli shıǵıstanıwshı alımlardıń tariyxıy leksika jónindegi teoriyalıq koncepciyalarına súyenip jumıs alıp barıldı.

Temanı ashıp beriwde tillik faktlerden diaxron hám sinxron aspektlerde salıstırma hám analiz metodlarınan paydalanıldı.

Izertleniwdiń ilimiy jańalıǵı.

- I. Yusupov shıǵarmalarındaǵı jámiyetlik-siyasiy leksikaǵa tán sózler keń analizlendi;

-bul sóz birlikleri tematikalıq principte toparlarǵa ajıratıldı;

-olardıń genetikalıq analizine baylanıslı baqlawlar bayan etildi;

-I. Yusupovtıń jámiyetlik-siyasiy leksikadan paydalanıw sheberligin ashıp

beriw;

-shıǵarmalarda qollanılǵan jámiyetlik-siyasiy leksika grammatikalıq jaqtan analiz etildi;

-shıǵarmalardaǵı jámiyetlik-siyasiy leksikaǵa tán ayrım sózlerdiń ózine tán mánileri ashıp berildi.

Izertlew nátiyjeleriniń teoriyalıq hám ámeliy áhmiyeti. Bul izertlew qaraqalpaq tili jámiyetlik-siyasiy leksikasınıń qáliplesiwin úyreniwde zárúr

áhmiyetke iye. Dissertaciyada izertlenilgen materiallar «I, YUsupov shıǵarmaları tiliniń jámiyetlik-siyasiy leksika sózligi»n «Qaraqalpaq tilindegi ózlestirme sózlerdiń etimologiyalıq sózligi»n dúziwde, joqarı oqıw orınlarınıń filologiya fakulteti studentlerine kórkem shıǵarma tiliniń lingvistikalıq baǵdarda úyreniwge baylanıslı arnawlı kurslar oqıwdapaydalanıwǵa boladı.

Dissertaciyanıń qurılısı. Bul jumıs kirisiw, eki bap, juwmaq hám

paydalanılǵan ádebiyatlar diziminen ibarat.

I.Bap.

I.Yusupov shıǵarmalarındaǵı jámiyetlik – siyasiy leksikanıń tematikalıq toparları

Shayır shıǵarmalarındaǵı jámiyetlik-siyasiy leksikaǵa tán sózlerdi belgili bir tematikalıq toparlarǵa ajıratqan halda analizlep shıǵıw nátiyjesinde biz olardı tómende tiyisli bólimlerde kórip shıǵamız.

1.1 Lawazım hám ataqtı ańlatıwshı sózler.

Bul máseleni úyreniwde biz usı kúnge shekemgi izertlengen miynetlerge súyenemiz. Túrkiy tillerde, sonıń ishinde qaraqalpaq tilinde lawazım hám ataqtı ańlatıwshı jámiyetlik-siyasiy atamalardıń izertleniw dárejesi júdá joqarı dep ayta almaymız. Solay bolsa da, XIX ásir Xiywa xanlıǵında ámelde bolǵan lawazım ataqlar haqqında sol dáwirde jarıq kórgen tariyxıy shıǵarmalar menen bir qatarda Xiywa xanlıǵı arxivi materialları tiykarında dóregen miynetler bar. Bul miynetler bizge úlken járdem beredi. Sebebi, qaraqalpaq klassikleri Ájiniyaz, Berdaq, I. Yusupov dóretpelerinde bar bolǵan lawazım hám ataqlardıń klassifikaciyası yamasa túsinigin derlik ushratpaymız. P.P. Ivanov izertlegen Xiywa xanları arxiviniń 89-dápterinde is haqı tólenetuǵın ataq hám lawazım iyeleri dizimi kórsetilgen. Bul dápter 1275 hijriy (1858-1859) jılǵa tiyisli bolıp, múshel boyınsha jılqı jılınatuwra keledi.21 onda 104 ataq hám lawazım ataması keltirilgen.

Bunnan tısqarı, Xiywa xanlıǵı mámleket basqarıwın tiyisli maǵlıwmatlardı sol dáwirde Xiywada bolǵan shet elli elshiler, Sonday-aq, tutqında bolǵan

áskerbasılar shıǵarmalarında da ushıratamız.22 Xiywa xanlıǵında lawazım hám ataq atamaları arnawlı izertlengen.23 Biraq bunıń menen (Xiywa xanları) qaraqalpaq sóz sheberi I. Yusupov shıǵarmalarındaǵı

21Иванов П.П. Архив Хивинских ханов XIX века. Исследование документов с введением, с предисловием ак. И.Ю. Крачевского. Ленинград. 1940. стр 206-207.

22Муҳаммед Алихан Ғафур. Хива сафари. Фарс тилидан И. Бекчон таржимаси . Тошкент. 2005. Исмайил Мирпанжий. Асирликдаги хотиралар. Фарс тилидан Н Хасанов таржимаси. Урганч. 1997:

23Баскаков Н. Титулы и звания в социальной структуре бывшего Хивинского ханства. Советская тюркология. 1989.№1.стр 63-71.

ataq hám lawazım atamaları tolıq qamrap alınbaydı. Shayır dóretpesi kóp qırlı bolǵanlıqtan hár dáwirge tán jámiyetlik-siyasiy ózgerislerdi sáwlelendirgen. Sonıń ushın bul másele basqa kóplep dereklerge múrájat etiwdi talap qıladı.24 Usıǵan baylanıslı ádebiyatlarda ataq hám lawazım atamaları túrli tárizde toparlarǵa ajratılǵan. Mısalı: N.A. Baskakov Xiywa xanlıǵında ataq hám lawazım atamaların joqarı hám juwapkerli húkimet iyeleriniń ataq hám lawazımları, Xiywa xanlıǵındaǵı saray hámeldarları ataqları, áskeriy ataqlar, diniy lawazım hám ataqlar, sud sisteması nomenklaturası, salıq tólewshi qatlamlar lawazım hám ataqları bolıp 6 toparǵa ajıratıp analizlengen.25

Х.Dadabaev óz klassifikaciyasında izertlew obektiniń keńligi sebepli bul tematikalıq sistemanı bir neshe kishi toparlarǵa ajıratqan. Mısalı, bir ǵanamámleket apparatı lawazımları atamaların saray hızmetindegi jeke adamlar ataqları, juwapkerli basqarıw isshileriniń ataq atamaları, wálayat hám qala basqarıwına juwapker shaxslardıń lawazım atamaları sıyaqlı kishi toparlarǵa ajıratqan.26

Ilimpaz usı tárizde ekspluatator klass wákillerin bildiretuǵın terminlerdi de bir neshe toparǵa bóledi.27 Z. Xolmanova da jámiyetlik – siyasiy túsinikti ańlatatuǵın semantikalıq maydan dóregendelawazım mártebe bildiriwshi semantikalıq topardı 6 kishi toparǵa bólip úyrenedi.28 Sol tárizde klassifikaciyalardaǵı óz-ara ayırmashılıqlardı baqlap, «lawazım hám ataqtı bildiriwshi atamalardı qay tárizde toparlarǵa ajıratqan maqul» degen sorawǵa juwap izlep, eń áwele, bul másele tómendegi faktorlar menen tikkeley baylanıslı ekenin aytıp ótiw lazım:

1. Izertlew obekti materialları.

24Семенов А. Бухарский трактат о чинах и званиях и об обязанностях носителей их в средневековой Бухаре. Советское востоковедение. Т V. М-Л,1948. Мирз Бади –диван Маджмоалакрам. Факсимиле рукописи. Введение, перевод, примечание и рпиложения. А.Вильдановой Москва 1989: Чариев З. Тарих отамаларининг изохли луғати. Тошкент 1999.

25Баскаков Н.А. титулы и звания в социальной структуре бывшего Хивинского ханства. Советская тюркология. 1989. стр 63-71.

26Дадабаев Х. общественно-политическая и социально-экономическая терминология в тюркоязычных письменных памятниках XI-XIV вв. Ташкент 1991, стр 43-45.

27Дадабаев Х общественно-политическая и социально-экономическая терминология в тюркоязычных письменных памятниках XI-XIV вв. Ташкент 1991,стр 61-69.

28Холманова З. Бобурнома лексикаси. Тошкент.Фан 2007.

2.Izertlew obektinde sóz etilgen dáwir yaki shıǵarma waqıyalarında sáwlelenetuǵın aymaqtıń jámiyetlik-siyasiy formaciyası, mámleket basqarıw sisteması sıyaqlı.

3.Izertlenip atırǵan shıǵarmanıń tili ádebiy tildiń qaysı tarixiybasqıshına tán ekenligi

4.Izertlenip atırǵan shıǵarma avtorınıń jeke stili.

5.Izertlenip atırǵan shıǵarma xarakteri. (tariyxiy, kórkem, tariyxiy-

kórkem, memuar, kórkem-memuar, diniy,) hám t.b.

Kórsetilip ótilgen faktorlardı itibarǵa alar ekenbiz, N.A. Baskakov, X. Dadabaev, Z. Xolmanovalardıń toparlarǵa ajıratıwlarında usı faktorlar itibarǵa alınǵanlıǵın kóremiz. Sol sebepli, biz I.Yusupov shıǵarmalarında ushırasatuǵın

ataq hám lawazım atamaların bóliwimiz joqarıdaǵılardan keskin parq qılmawı tábiyiy.

Qullası, shayır shıǵarmalarında ushırasatuǵın lawazım hám ataqtı ańlatıwshı sózlerdi óz náwbetinde tómendegi kishi toparlarǵa ajıratıw múmkin:

A) absolyut húkimdar (monarx) túsinigin ańlatıwshı sózler.

Qaraqalpaq klassik shayırları, solardıń ishinde I. Yusupov shıǵarmaları

tilinde «monarx» túsinigin ańlatıwshı bir qansha sózler bar bolıp, olar shıǵarma jazılǵan yaki waqıyalar sáwlelenip atırǵan dáwir, avtordıń jeke stili hám basqa da táreplerin itibarǵa alǵan halda bir birine mániles sıpatında, ayrım orınlarda bolsa

tilinde xon hám qaraqalpaq tilinde xan formasına iye bolǵan usı sózdiń qollanılıw

órisi hám de mánileri kólemi bir qansha keńeygen.

Mısalı I. Yusupov shıǵarmalarında onıń tómendegi mánilerin ushıratamız:

1. Mámleketlik basqarıw xanlıq bolǵan mámleket húkimdarı. Xiywa xanları

ataǵı rásmiy hám halıq arasında xan sózi menen atalǵanlıǵı tariyxiy, kórkem shıǵarmalar, halq awızeki dóretiwshiligi úlgilerinen bizge málim. Biraq shayır

dóretiwshiliginde ózine tán stiline say, bul sózdiń monarx túsinigin ańlatıwshı basqa sózlerge qaraǵanda kem qollanılǵanlıǵın bayqaymız.

«Ǵázep penen qaynap xalıqtıń qanı,

Taxtınan ayırdı zalım patshanı

Hám dúzde mal baǵıp júrgen paqırdı

«Taxtqa otır, xan boldıń» dep shaqırdı…

Aqsha dárya boyı gulistan bolıp,

At shıǵardı kimsen Ayaz xan bolıp.

(«Ayaz qala»).

Bul qatarlar shıyırdıń qaraqalpaqtıń eski qalalarınan biri «Ayaz qala»ǵa arnalǵan qosıǵınan keltirildi. Bul mısaldaǵı xanlıqqa baylanıslı hádiyseler halıq

1. Bul atama tuwra mánisinde xan sóziniń sinonimi sıpatında gezlesedi . Arxivlerde ǵana qalar shań basıp

Imperatorlardıń, shahlardıń atı.

(«Siz jasaysız Ámiw jaǵalarında»)

2. Mámleketlik sistema shahlıq mámleket baslıǵı, yaǵnıy Xorezmshah mánisinde belgili mazmunda:

Serleseń Xorezmshahlardıń waqtın

Suw qıt bolsa taslap qashtılar taxtın…

(«Ámiw jaǵasında jaynap turasan»)

Sen áyyemgi gózzalıqsan, shahlar saǵan talasqan Babalarım bul Xiywanıń tasın birge qalasqan Waqıt penen óshegisip óń bermegen boyawıń

Gúńirlegen gúmbezleriń, minarlarıń álaspan

(«Xorezmge»)

3) Iran shahı mánisinde belgili mazmunda: Aqırı ol jaylap Úrgench, Marını,

Iranıshah sarayına tutıldı…

(«Gilemshi hayal haqqında haqıyqatlıq»)

4) Al usı shah sózi jáne bir qatarda xan sózi menen sinonim túrinde jumsalǵanlın kóremiz.

Basqa jurtqa nege sattıń urıday, Nege sattıń onı iran shahına, Xan qaltasın kórippediń qurıday? Qanshama zer olar ediń urıday?

(«Gilemshi hayal haqqında haqıyqatlıq»)

Patsha sózi. Iran tillerine tán sóz bolıp, bul sóz monarx túsinigin ańlatıw ushın klassik shayırlarımız tilinde keń qollanılǵan. Shayır shıǵarmalarınıń kópshiliginde patsha sózi monarx túsinigin ulıwmalastırǵan halda qollanılǵan. Bunı tómendegi qatarlar arqalı da kóriwimizge boladı.

1. Monarx tusiniginiń ulıwma sáwleleniwi sıpatında: Biziń xalıqtıń kewlin qaysı bir izde

Hesh qanday húkimdar ,hesh bir patsha, xan

Miymandoslıq degen duwalı sózdey,

Billáhiy hesh juwap ala almaǵan.

(«Ekinshi esik»)

Bul qatarda patsha sózi xan sózi menen qatar qollanılıp, mámleket

basqarıwshısı degen máni ańlatıp kelgen.

«Ǵázep penen qaynap xalıqtıń qanı,

Taxtınan ayırdı zalım patshanı

Hám dúzde mal baǵıp júrgen paqırdı «Taxtqa otır, xan boldıń» dep shaqırdı…

(«Ayaz qala»).

2.Tariyxiy shaxslarǵa qarata qollanǵan. Mısalı, tariyxta jasap ótkenIskender

Zulkarnayn:

Patsha bop Iskender Zulkarnay ótken

Jawlap alǵan jerin shólistan etken

Búgin sol shóllerdi gúlistan etken

Iskender aǵanıń dáwranı keldi.

(«Ellikke el qonar zamanı keldi»)

2. Tariyxta jasap ótken shaxs Sahıbqıran Amir Temur atına qarata:Astqa tósep eski gilem julıǵın

sıpatında da qollanılǵan. Yaǵniy XVII ásirlerdegi Rus imperatorlarına qarata

«aq patsha» atamasın qollanǵan.

Qıs tońsonda qıraw turıp murtına Toqım tósep er dastanıp urtına Talap izlep joqarınıń jurtınan

Boldıń aq patshanıń sen márdikarı…

(«Aq altınlı eldiń aq saqalları»)