MD hám PQJ / Qaraqalpaq hayal-qızlar atları

Solay etip, adam atların hár túrli formalarda aytıw, ismlerdiń qısqarıwı dep atalatuǵın qubılıs antroponimikada bir ismniń hár túrli variantların payda etiwde adam atları imlasınıń turaqlı bolıwına belgili dárejede keri tásir etedi. Bir ismniń hár qıylı aytılıwı adam atlarınıń imlasında tartıslı pikirlerdi keltirip shıǵaratuǵını sózsiz.

Uluwma alǵanda, adam atların hár túrli sebeplerge kóre buzıp aytıwǵa jol qoymaw kerek, al oǵan qarsı gúres alıp barıw, adam atlarınıń mádeniyatın kóteriwde áhmiyetli faktor.

Til biliminde adam atlarınıń qısqarǵan formaların múmkin bolǵanınsha durıs jazıw principlerine súyeniw kerek degen talap hám kózqaraslar bar. Adam atlarınıń ayırım qısqarǵan formaları aytıwda hám

ádet jaǵınan turaqlı qollanılǵan boladı hám olardı ilajı bolsa tolıq jazıw talabı adam atlarınıń bazıbir funkcional belgilerinen júzege keletuǵın ayırım ózgesheliklerge qarama-qarsı kelip qaladı.

Adam atları hám familiyalarındaǵı ayırım orfografiyalıq nuqsanlar tek lingvistikalıq sebepler menen ǵana baylanıslı bolmastan, ayırım subektiv jaǵdaylar menen de baylanıslı. Sebebi jekke hújjetlerdegi (tuwılǵanlıq haqqındaǵı gúwanama, pasport, attestat, diplom hám basqa) ism hám familiyalardıń nadurıs jazılıwı bul hújjetlerdi rásmiylestiriwshi adamnıń shala sawatlılıǵı, qaraqalpaq tiliniń imlasın jaqsı bilmewiniń nátiyjesinde de júz beredi. Kópshilik jaǵdayda, bunday hújjetlerdi qaraqalpaq bolmaǵan millet wákilleri rásmiylestirgende ism, familiya hám otchestvolardıń hám milliy, hám

42

russha forması russha aytılıwına sáykes ráwishte jazıla beredi. Nátiyjede adam atınıń milliy forması buzıladı. Qaraqalpaqsha ism, familiya hám otchestvolardı russha transkripciyalaw máselesiniń ózi de arnawlı ilimiy jaqtan qarap shıǵıwǵa mútáj bolǵan máselelerden biri.

Bir quramlı kóp buwınlı hám eki yamasa úsh quramlı adam atları barlıq dúnya xalıqlarında awızeki sóylew tilinde tolıq aytılıw menen birge qısqartılıp ta aytıla beredi. Awızeki sóylew tilindegi adam atlarınıń qısqarıw qubılısın ilimpazlar hár qıylı toparlarǵa bólip qaraydı. Qısqarıw geypara dara sózlerden bolǵan adam atlarınıń quramındaǵı ayırım seslerdiń, buwınlardıń, yamasa morfemalardıń túsip qalıwı nátiyjesinde yamasa qospa adam atlarınıń qálegen bir komponentiniń túsip qalıwı, yaki adam atlarındaǵı sońǵı buwınlardıń, komponentlerdiń, morfemalardıń túsip qalıp, onıń ornına «subektiv baha» mánisin ańlatıwshı affikslerdiń qosılıwı nátiyjesinde payda boladı. E.Begmatov ózbek tilindegi adam atlarınıń qısqarıw qubılısında tiykarǵı eki faktti kórsetedi: 1) adam atlarına erkeletiwshi máni beriw arqalı; 2) adam atların aytıwdı jeńillestiriw maqsetinde (ásirese qospa adam atların).1 G.F.Sattarov tatarsha adam atlarınıń qısqarıwında eki túrli usıldı kórsetedi:2 1) subektiv baha mánisin ańlatıwshı affiksler arqalı hám

2) adam atlarında geypara seslerdiń, buwınlardıń, komponentlerdiń qısqarıwı nátiyjesinde. A.V.Superanskaya qısqarǵan adam atları

1Бегматов Э. Антропономика узбекского языка. АКД. Ташкент, 1965, 21-бет.

2Саттаров Г.Ф. Антропонимика Татарской АССР. Казань. 1975, 39-40-бетлер.

43

menen erkeletiwshi hám subektiv baha formalı adam atları arasındaǵı ayırmashılıq haqqında túsiniktiń ele de jeterli dárejede anıq emesligine toqtaydı. Bul haqqında onıń tómendegi pikiri dıqqatqa ılayıq:

«Kishireytiwshi» termini de «erkeletiwshi» termini sıyaqlı sóylewshiniń atalǵan nársege subektivlik qatnasın bildiretuǵın bolǵanlıqtan, onı adam atların qısqartıw processin bildiriw ushın qolaylı dep qarawǵa bolmaydı. Qısqartıwdıń tiykarǵı ideyası – onı qollanıwdı jeńillestiriw. Qálegen sózler qısqarıwı múmkin, al menshikli atlarda olar birewge qaratılıp aytılatuǵın bolǵanlıqtan jiyi qollanıladı. Adam atlarınıń qısqarıwı – bul birinshi gezekte strukturalıq, morfologiyalıq hám haqıyqıy obektiv process, al subektivlik baha pútkilley basqasha jobadaǵı faktor, emocionallıq, sociallıq, psixologiyalıq hám terminniń óziniń kórsetkenindey, hámme waqıtta subektivlik jobadaǵı faktor»1. Biziń pikirimizshe, qısqarǵan adam atların olardıń quramındaǵı ayırım seslerdiń, morfemalardıń, komponentlerdiń túsip qalıwı arqalı, al subektiv baha formalı adam atların erkeletiwshi, kishireytiriwshi, húrmetlewshi máni bildiretuǵın affikslerdiń hám affikslik mánige ótken sózlerdiń (affiksoidlardıń) jalǵanıwı arqalı payda bolǵan dep ayırıp qaraǵanımız durıs boladı.

Qaraqalpaq adam atları tómendegi fonetikalıq hám grammatikalıq

ózgerisler arqalı qısqartılıp beriledi:

1 Суперанская А.В. Структура имени собственного. Фонология и морфология. М., 1969,

127-бет.

44

a) sóz ortasında ayırım sesler túsip qaladı: Gúlásen (Gúlhásen),

Shazada (Shahzada), Biybaysha (Bibiaysha), Ulbosın (Ulbolsın, hám t.b. b) ayırım morfemalar hám buwınlar túsip qaladı: Qalhan (Qallıxan),

Gúlay (Gúlaysha), Gúlbiy (Gúlbiybi), Gúlziy (Gúlziyra, Gúlziyba), hám

t.b.

v) qospa adam atlarınıń sońǵı komponenti qısqaradı: Baǵda

(Baǵdagúl), Bazar (Bazargúl, Bazarxan) hám t.b.

Subektiv baha formalarınıń til bilimindegi xızmeti jóninde hár qıylı pikirler aytılǵan. Máselen, R.Qunǵurov ózbek tilinde subektiv baha formalarınıń hár qıylı terminler arqalı qollanılıp júrgenligin ayta kelip, olardıń sóz jasawshı, sóz ózgertiwshi hám forma jasawshı qosımtalardan ayırmashılıq belgilerine keń túrde toqtaǵan. Izertlewshi bul terminlerdiń hár qıylı bolıwına qaramastan, bildiretuǵın mánileri bir dep qaraydı. Sonlıqtan ol bulardıń hámmesiniń ornına subektiv baha formaları termininiń alınǵanlıǵı maqul dep esaplaydı hám subektiv baha formalarınıń sóz jasawshı, sóz ózgertiwshi hám forma jasawshı affikslerden ayırmashılıǵı sóylewshiniń obektiv barlıqqa hár qıylı qatnasların, bahasın, yaǵnıy erkeletiwshi, kishireytiwshi húrmetlew mánilerin bildiriwinde ekenligin dálilli mısallar menen túsindirgen.1

1 Қунғуров Р. Субъектив баҳо формаларининг семантик ва стилистик ҳусусиятлари. Тошкент, 1980, 33-

53-бетлер.

45

Subektiv baha formaları ózleri jalǵanǵan sózge emocionallıqekspressivlik tús beredi. Olar sóylewshiniń kórkem hám tásirli bolıwı ushın xızmet etedi.

Subektivlik mánige iye formalar basqa sóz jasawshı hám sóz

ózgertiwshi affikslerden óziniń yamasa predmetke emocionallıqekspressivlik tús beriw qásiyeti menen parıqlanadı. Bul formalar eki túrli usılda bildiriledi: 1) affiksaciya usılı hám 2) emocional xarakterdegi sózlerdiń qosılıw usılı.

–day affiksi qaraqalpaq tilinde, tiykarınan, atawısh sózlerge jalǵanıp, predmettiń túr-túsin, kelbetin, sımbatın hám taǵı basqa belgilerin bildiredi, al adam atlarında bolsa, ol erkeletiw, xoshametlew mánisinde qollanıladı da kóbinese hayal-qızlarǵa baylanıslı aytıladı: Ayday, Palday hám t.b.

-sha//-she affiksi tilimizde túbir atlıqlarǵa jalǵanatuǵın ónimli affikslerdiń qatarına kiredi hám adam atlarında kelgende –day affiksi menen jaqınday seziledi. Aysha (Ayday), Gúlshe (Gúldey), Ulsha (Ulday) hám t.b. Ol kóbinese hayal-qızlardıń atlarına jalǵanıp, ónimli qollanıladı:

Aysha, Ayımsha, Gúlaysha, Orınsha, Xansha, Ayxansha hám t.b.

-sh, -ash//-esh, ısh//-ish affiksleri kishireytiw, erkeletiw mánisine iye bolıp, ol kóbirek adam atların qısqartıwda paydalanıladı. Bul affiks qaraqalpaq tilinde er adamlarǵa da, hayal-qızlarǵa baylanıslı da adam atlarınıń quramında ónimli qollanıladı: Turdısh, Aymash, Almash, Baǵdash, Biybish, Gúlásh, Mırzash, Orash, Toqtash,

46

Perdesh, Sapash, Sırǵash, Biybish, Gúlpash, Dámesh, Máriyash hám t.b.

-m, -ım//-im affiksi qaraqalpaq tilinde tartımnıń birinshi betiniń kórsetkishi. Adam atlarında bul affiks adamnıń ishki emocionallıq sezimlerin bildirip, er hám hayal-qızlardıń atlarında erkeletiw mánisin bildiredi hám ónimli qollanılatuǵın affikslerdiń qatarına kiredi: Ayım, Baǵım, Gúlim, Nazım, Ulım, Úrim, Sánem, Gúlsim, Nazlım, Xanım hám t.b.

-dan// -den, -tan // -ten affiksi shıǵıs sepligi formaları bolıp, qospa

adam atlarınıń ekinshi komponenti qısqarǵanda birinshi komponentke

jalǵanıp erkeletiw mánisinde qollanıladı: Toydan (Toydıq, hám.t.b.); Aydan (Ayımgúl, Ayjamal, hám t.b.). Bul affiks adam atlarınıń quramında kóp ushırasa bermeydi.

-ay affiksoidı shıǵısı jaǵınan aspan denesi ay sózinen alınǵan bolıwı múmkin. Bul pikirdi R.Kungurov ta tastıyıqlaydı1. Qaraqalpaq tilinde ol er adamlarǵa hám hayal-qızlardıń atlarında erkeletiw mánisinde keledi:

Altınay, Gúlay, Gúmsay, Erkinay, Qurbanay, Úmitay, Tolǵanay hám t.b. Adamnıń ismin ataw rásmiy yamasa rásmiy emes bolıwı múmkin.

Adamnıń ismin aytıp, oǵan húrmet kórsetiw, jaqınlıǵın bildiriw onı erkelew, jaqsı kóriw múmkin. Ásirese, ata-analardıń óz perzentlerin e rkeletiw, jaqsı kórgeninde adam atın hár túrli

1 Кунгуров Р. Субъектив баҳо формаларининг семантик ва стилистик ҳусусиятлари. Тошкент, 1980, 132-

бет.

47

formalarda ózgertip tákirarlaw áhmiyetli orın iyeleydi. Máselen,

Dilbar ismi Dilash, Dilim, Dilok formalarında aytıladı.

Adam atlarınıń qısqarıwı sebepli bolatuǵın ekinshi faktor forması uzın yamasa aytılıwı qıyın ismlerdiń aytılıwın ansatlastırıw, sóylew organlarına jeńillik tuwdırıwǵa umtılıw.

Aytıwdı ansatlastırıw maqsetinde adam atınıń bólimlerinen biri, buwını, buwınları yamasa bir sestiń túsip qalıwı múmkin.

Qaraqalpaq hayal adam atlarınıń imla variantları

Házirgi qaraqalpaq antroponimiyası sistemasında dawıslı seslerdiń birbirine ótiwi, orın almasıwı, sestiń túsip qalıwı yamasa seslerdiń qosılıwı menen baylanıslı tómendegi imla variantlar ushırasadı.

Dawıslılar imlası menen baylanıslı variantlar. a > á qubılısı: Gawhar - Gáwhar hám t.b.

e > i qubılısı: Feruza – Firuza, Gúlchehra – Gúlchiyra. Dawıssızlar imlası menen baylanıslı variantlar.

d > t qubılısı: Gúlshad-Gúlshat, z > s qubılısı: Nargiz-Nargis.

Adam atlarınıń quramında kelgen qanday da bir dawıslı yamasa dawıssız sestiń basqa seske aylanıwı seslerdiń kombinator ózgerisleri dep júritiledi hám olar bolıp atırǵan qubılıstıń dárejesine, formasına qaray assimilyaciya, dissimilyaciya, akkomodaciya, singarmonizm, dawıslılardıń e rkinlik únlesligi dep

48

aytıladı. Keltirilgen qubılıslardıń júz beriwi ápiwayı leksikaǵa da, menshikli atlar sistemasına da ushırasıp, menshikli atlar jasaw ushın tiykar bolǵan sóz belgili bir dialekt yamasa xalıq awızeki sóylew tilinde qalay aytılsa, bul belgi soli sm wazıypasına ótkende de paydalanıladı. Joqarıda keltirilgen dawıslı hám dawıssız seslerdiń biri ekinshisine ótiwi menen baylanıslı qubılıslar ishinde qaraqalpaq tiliniń awızeki sóylew hám dialektleriniń fonetikasına tán nızamlılıqlar jatadı.

Sestiń túsip qalıwı yamasa qosılıwı menen baylanıslı variantlar. Tildegi hár qanday ózgeriw sol tildiń ishki nızamlılıqları jol qoyatuǵın

processler tiykarında payda boladı. Mine usınday jaǵday qaraqalpaq adam atları quramındaǵı ayırım ózgerislerde de qollanıladı. Máselen, adam atınıń basındaǵı bir sestiń aytılıwıda túsip qalıw qubılısı:

Adam atlarınıń qısqarıwınıń kórinislerinen biri onıń quramındaǵı bir sestiń aytılıwda túsip qalıwı. Adam atları kóp márte tákirarlanıwı sebepli ismniń sol formadaǵı aytılıw variantı payda boladı hám ol imlaǵa kirip keledi. Adam atlarınıń quramınan bir ses túsip qalǵan formaları, ádette, dialektlik qubılıs esaplanıp, adam atınıń tolıq formasına baylanıslı imla jaǵınan qáte dep bahalanadı.

Adam atlarınıń variantların payda etiwshi jáne bir belgi aytılıwda ayırım ismlerdiń quramında bir sestiń qosıp aytılıwı

49

bolıp tabıladı. Bul qubılıs ta antroponimniń jańa variantın keltirip shıǵaradı; y sesiniń qosılıwı: Gúlziyra (Gúlzira), Patiyma (Patima).

Antroponimikalıq sistemanıń variantlılıǵı, usı qubılıstıń payda bolıw faktorları hám usıllarında qaraqalpaq tiliniń fonitikalıq, orfoepiyalıq, morfologiyalıq, sintaksislik, ásirese dialektlik, leksikalıq nızamlılıqları, bir qatar lingvistikalıq emes faktorlar qollanıladı. Sol sebepli antroponimikalıq variantlardıń izertleniwi tilge alınǵan lingvistikalıq anıqlamalardı ayırım ilimiy túsinikler menen bayıtıwı

sózsiz.

Antroponimikalıq variantlardıń izertleniwi tek teoriyalıq emes, al ilimiy-ámeliy áhmiyetke de iye. Bunnan izertlew nátiyjeleri qaraqalpaq adam atlarınıń orfografiyalıq hám orfoepiyalıq normaların belgilewde, adam atlarınıń orfografiyalıq, túsindirme sózliklerin dúziwde qaraqalpaq antroponimlerin basqa tillerge transkripciya hám transliteraciya islewde teoriyalıq tiykar bolıp xızmet qıladı.

50

III bap. Qaraqalpaq hayal adam atlarınıń grammatikalıq

qurılısı

Menshikli atlardıń morfologiyalıq qurılısın lingvistikalıq jobada izertlew aktual máselelerdiń birinen bolıp esaplanadı. Sonlıqtan da adam atlarınıń grammatikalıq qurılısı bir qatar tilshi alımlardıń ilimiy miynetlerinde hár qıylı tillerdiń materiallarında ashıp kórsetilgen.1

E.Begmatov ózbek tilindegi menshikli adam atların morfologiyalıq qurılısı boyınsha jay, quramalı hám qısqarǵan menshikli adam atları dep

úshke bólip qaraydı. Ol ózbek tilindegi menshikli atlardıń morfologiyalıq, leksikalıq, sintaksislik usıllarda jasalatuǵınlıǵın dálilli mısallar arqalı sıpatlaǵan.2

T.Januzaqov óziniń kandidatlıq dissertaciyasında qazaq tilindegi menshikli adam atların grammatikalıq qurılısına qaray jay hám quramalı dep ekige bólgen.3 G.Sattarov tatarsha menshikli adam atların qurılısına qaray feyil dúzilimi hám atlıq dúzilimli dep ajıratqan hám tatarsha atlardıń fonetika-morfologiyalıq sistemasın hám dialektlik ózgesheliklerine janjaqlama lingvistikalıq tallaw islegen.4 Z.Sadıkov azerbayjan adam atlarınıń qurılısın jay, dórendi hám quramalı dep

1Бегматов Э. 1) Антропонимы узбекского языка. АКД. Ташкент, 1965; 2) Номлар ва одамлар. Тошкент, 1966; Жанузақов Т. 1) Личнособственные имена в казахском языке. АКД. Алма-Ата, 1960; 2) Очерк казахской ономастики. Алма-Ата, 1982; Сатаров Г.Ф. Антропонимия Татарской АССР, АДД. Казань, 1975; Суперанская А.В. Структура имени собственного, Фонология и морфология. М., 1969; Садыков З.А. Личные имена в азербайджанском языке. АКД Баку, 1975; Кусимова Т. Древнебашкирские личные имена в памятнике XI в. «Девону-лугат-ит-тюрк» Махмуда Кашгарского. АКД Алмаата, 1980; Митрошкина А.Г. Бурятская антропонимия. Новосибрск, 1987 ҳ.т.б.

2Бегматов Э. Антропонимика узбекского языка. АКД. Ташкент, 1965, 20-27-бетлер.

3Жанузақов Т. Лично-собственные имена в казахском языке. АКД. Алма-Ата, 1960, 14- 17-бетлер.

4Сатаров Г.Ф. Антропонимия Татарской АССР. АДД. Казан, 1975, 20-44-бетлер.

51